ശൌനക ഉവാച
കപിലസ്തത്ത്വസംഖ്യാതാ ഭഗവാനാത്മമായയാ ।
ജാതഃ സ്വയമജഃ സാക്ഷാദാത്മപ്രജ്ഞപ്തയേ നൃണാമ് ॥ ൧ ॥
കപിലസ്തത്ത്വസംഖ്യാതാ ഭഗവാനാത്മമായയാ ।
ജാതഃ സ്വയമജഃ സാക്ഷാദാത്മപ്രജ്ഞപ്തയേ നൃണാമ് ॥ ൧ ॥
ന ഹ്യസ്യ വര്ഷ്മണഃ പുംസാം വരിമ്ണഃ സര്വയോഗിനാമ് ।
വിശ്രുതൌ ശ്രുതദേവസ്യ ഭൂരി തൃപ്യന്തി മേഽസവഃ ॥ ൨ ॥
വിശ്രുതൌ ശ്രുതദേവസ്യ ഭൂരി തൃപ്യന്തി മേഽസവഃ ॥ ൨ ॥
യദ്യദ്വിധത്തേ ഭഗവാന് സ്വച്ഛന്ദാത്മാത്മമായയാ ।
താനി മേ ശ്രദ്ദധാനസ്യ കീര്തന്യാന്യനുകീര്തയ ॥ ൩ ॥
താനി മേ ശ്രദ്ദധാനസ്യ കീര്തന്യാന്യനുകീര്തയ ॥ ൩ ॥
സൂത ഉവാച
ദ്വൈപായനസഖസ്ത്വേവം മൈത്രേയോ ഭഗവാംസ്തഥാ ।
പ്രാഹേദം വിദുരം പ്രീത ആന്വീക്ഷിക്യാം പ്രചോദിതഃ ॥ ൪ ॥
ദ്വൈപായനസഖസ്ത്വേവം മൈത്രേയോ ഭഗവാംസ്തഥാ ।
പ്രാഹേദം വിദുരം പ്രീത ആന്വീക്ഷിക്യാം പ്രചോദിതഃ ॥ ൪ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
പിതരി പ്രസ്ഥിതേഽരണ്യം മാതുഃ പ്രിയചികീര്ഷയാ ।
തസ്മിന് ബിന്ദുസരേഽവാത്സീദ്ഭഗവാന് കപിലഃ കില ॥ ൫ ॥
പിതരി പ്രസ്ഥിതേഽരണ്യം മാതുഃ പ്രിയചികീര്ഷയാ ।
തസ്മിന് ബിന്ദുസരേഽവാത്സീദ്ഭഗവാന് കപിലഃ കില ॥ ൫ ॥
തമാസീനമകര്മാണം തത്ത്വമാര്ഗാഗ്രദര്ശനമ് ।
സ്വസുതം ദേവഹൂത്യാഹ ധാതുഃ സംസ്മരതീ വചഃ ॥ ൬ ॥
സ്വസുതം ദേവഹൂത്യാഹ ധാതുഃ സംസ്മരതീ വചഃ ॥ ൬ ॥
ദേവഹൂതിരുവാച
നിര്വിണ്ണാ നിതരാം ഭൂമന്നസദിന്ദ്രിയതര്ഷണാത് ।
യേന സമ്ഭാവ്യമാനേന പ്രപന്നാന്ധം തമഃ പ്രഭോ ॥ ൭ ॥
നിര്വിണ്ണാ നിതരാം ഭൂമന്നസദിന്ദ്രിയതര്ഷണാത് ।
യേന സമ്ഭാവ്യമാനേന പ്രപന്നാന്ധം തമഃ പ്രഭോ ॥ ൭ ॥
തസ്യ ത്വം തമസോഽന്ധസ്യ ദുഷ്പാരസ്യാദ്യ പാരഗമ് ।
സച്ചക്ഷുര്ജന്മനാമന്തേ ലബ്ധം മേ ത്വദനുഗ്രഹാത് ॥ ൮ ॥
സച്ചക്ഷുര്ജന്മനാമന്തേ ലബ്ധം മേ ത്വദനുഗ്രഹാത് ॥ ൮ ॥
യ ആദ്യോ ഭഗവാന് പുംസാമീശ്വരോ വൈ ഭവാന് കില ।
ലോകസ്യ തമസാന്ധസ്യ ചക്ഷുഃ സൂര്യ ഇവോദിതഃ ॥ ൯ ॥
ലോകസ്യ തമസാന്ധസ്യ ചക്ഷുഃ സൂര്യ ഇവോദിതഃ ॥ ൯ ॥
അഥ മേ ദേവ സമ്മോഹമപാക്രഷ്ടും ത്വമര്ഹസി ।
യോഽവഗ്രഹോഽഹംമമേതീത്യേതസ്മിന് യോജിതസ്ത്വയാ ॥ ൧൦ ॥
യോഽവഗ്രഹോഽഹംമമേതീത്യേതസ്മിന് യോജിതസ്ത്വയാ ॥ ൧൦ ॥
തം ത്വാ ഗതാഹം ശരണം ശരണ്യം
സ്വഭൃത്യസംസാരതരോഃ കുഠാരമ് ।
ജിജ്ഞാസയാഹം പ്രകൃതേഃ പൂരുഷസ്യ
നമാമി സദ്ധര്മവിദാം വരിഷ്ഠമ് ॥ ൧൧ ॥
സ്വഭൃത്യസംസാരതരോഃ കുഠാരമ് ।
ജിജ്ഞാസയാഹം പ്രകൃതേഃ പൂരുഷസ്യ
നമാമി സദ്ധര്മവിദാം വരിഷ്ഠമ് ॥ ൧൧ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇതി സ്വമാതുര്നിരവദ്യമീപ്സിതം
നിശമ്യ പുംസാമപവര്ഗവര്ധനമ് ।
ധിയാഭിനന്ദ്യാത്മവതാം സതാം ഗതി-
ര്ബഭാഷ ഈഷത്സ്മിതശോഭിതാനനഃ ॥ ൧൨ ॥
ഇതി സ്വമാതുര്നിരവദ്യമീപ്സിതം
നിശമ്യ പുംസാമപവര്ഗവര്ധനമ് ।
ധിയാഭിനന്ദ്യാത്മവതാം സതാം ഗതി-
ര്ബഭാഷ ഈഷത്സ്മിതശോഭിതാനനഃ ॥ ൧൨ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
യോഗ ആധ്യാത്മികഃ പുംസാം മതോ നിഃശ്രേയസായ മേ ।
അത്യന്തോപരതിര്യത്ര ദുഃഖസ്യ ച സുഖസ്യ ച ॥ ൧൩ ॥
യോഗ ആധ്യാത്മികഃ പുംസാം മതോ നിഃശ്രേയസായ മേ ।
അത്യന്തോപരതിര്യത്ര ദുഃഖസ്യ ച സുഖസ്യ ച ॥ ൧൩ ॥
തമിമം തേ പ്രവക്ഷ്യാമി യമവോചം പുരാനഘേ ।
ഋഷീണാം ശ്രോതുകാമാനാം യോഗം സര്വാങ്ഗനൈപുണമ് ॥ ൧൪ ॥
ഋഷീണാം ശ്രോതുകാമാനാം യോഗം സര്വാങ്ഗനൈപുണമ് ॥ ൧൪ ॥
ചേതഃ ഖല്വസ്യ ബന്ധായ മുക്തയേ ചാത്മനോ മതമ് ।
ഗുണേഷു സക്തം ബന്ധായ രതം വാ പുംസി മുക്തയേ ॥ ൧൫ ॥
ഗുണേഷു സക്തം ബന്ധായ രതം വാ പുംസി മുക്തയേ ॥ ൧൫ ॥
അഹംമമാഭിമാനോത്ഥൈഃ കാമലോഭാദിഭിര്മലൈഃ ।
വീതം യദാ മനഃ ശുദ്ധമദുഃഖമസുഖം സമമ് ॥ ൧൬ ॥
വീതം യദാ മനഃ ശുദ്ധമദുഃഖമസുഖം സമമ് ॥ ൧൬ ॥
തദാ പുരുഷ ആത്മാനം കേവലം പ്രകൃതേഃ പരമ് ।
നിരന്തരം സ്വയംജ്യോതിരണിമാനമഖണ്ഡിതമ് ॥ ൧൭ ॥
നിരന്തരം സ്വയംജ്യോതിരണിമാനമഖണ്ഡിതമ് ॥ ൧൭ ॥
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യയുക്തേന ഭക്തിയുക്തേന ചാത്മനാ ।
പരിപശ്യത്യുദാസീനം പ്രകൃതിം ച ഹതൌജസമ് ॥ ൧൮ ॥
പരിപശ്യത്യുദാസീനം പ്രകൃതിം ച ഹതൌജസമ് ॥ ൧൮ ॥
ന യുജ്യമാനയാ ഭക്ത്യാ ഭഗവത്യഖിലാത്മനി ।
സദൃശോഽസ്തി ശിവഃ പന്ഥാ യോഗിനാം ബ്രഹ്മസിദ്ധയേ ॥ ൧൯ ॥
സദൃശോഽസ്തി ശിവഃ പന്ഥാ യോഗിനാം ബ്രഹ്മസിദ്ധയേ ॥ ൧൯ ॥
പ്രസങ്ഗമജരം പാശമാത്മനഃ കവയോ വിദുഃ ।
സ ഏവ സാധുഷു കൃതോ മോക്ഷദ്വാരമപാവൃതമ് ॥ ൨൦ ॥
സ ഏവ സാധുഷു കൃതോ മോക്ഷദ്വാരമപാവൃതമ് ॥ ൨൦ ॥
തിതിക്ഷവഃ കാരുണികാഃ സുഹൃദഃ സര്വദേഹിനാമ് ।
അജാതശത്രവഃ ശാന്താഃ സാധവഃ സാധുഭൂഷണാഃ ॥ ൨൧ ॥
അജാതശത്രവഃ ശാന്താഃ സാധവഃ സാധുഭൂഷണാഃ ॥ ൨൧ ॥
മയ്യനന്യേന ഭാവേന ഭക്തിം കുര്വന്തി യേ ദൃഢാമ് ।
മത്കൃതേ ത്യക്തകര്മാണസ്ത്യക്തസ്വജനബാന്ധവാഃ ॥ ൨൨ ॥
മത്കൃതേ ത്യക്തകര്മാണസ്ത്യക്തസ്വജനബാന്ധവാഃ ॥ ൨൨ ॥
മദാശ്രയാഃ കഥാ മൃഷ്ടാഃശൃണ്വന്തി കഥയന്തി ച ।
തപന്തി വിവിധാസ്താപാ നൈതാന്മദ്ഗതചേതസഃ ॥ ൨൩ ॥
തപന്തി വിവിധാസ്താപാ നൈതാന്മദ്ഗതചേതസഃ ॥ ൨൩ ॥
ത ഏതേ സാധവഃ സാധ്വി സര്വസങ്ഗവിവര്ജിതാഃ ।
സങ്ഗസ്തേഷ്വഥ തേ പ്രാര്ഥ്യഃ സങ്ഗദോഷഹരാ ഹി തേ ॥ ൨൪ ॥
സങ്ഗസ്തേഷ്വഥ തേ പ്രാര്ഥ്യഃ സങ്ഗദോഷഹരാ ഹി തേ ॥ ൨൪ ॥
സതാം പ്രസങ്ഗാന്മമ വീര്യസംവിദോ
ഭവന്തി ഹൃത്കര്ണരസായനാഃ കഥാഃ ।
തജ്ജോഷണാദാശ്വപവര്ഗവര്ത്മനി
ശ്രദ്ധാ രതിര്ഭക്തിരനുക്രമിഷ്യതി ॥ ൨൫ ॥
ഭവന്തി ഹൃത്കര്ണരസായനാഃ കഥാഃ ।
തജ്ജോഷണാദാശ്വപവര്ഗവര്ത്മനി
ശ്രദ്ധാ രതിര്ഭക്തിരനുക്രമിഷ്യതി ॥ ൨൫ ॥
ഭക്ത്യാ പുമാഞ്ജാതവിരാഗ ഐന്ദ്രിയാദ്
ദൃഷ്ടശ്രുതാന്മദ്രചനാനുചിന്തയാ ।
ചിത്തസ്യ യത്തോ ഗ്രഹണേ യോഗയുക്തോ
യതിഷ്യതേ ഋജുഭിര്യോഗമാര്ഗൈഃ ॥ ൨൬ ॥
ദൃഷ്ടശ്രുതാന്മദ്രചനാനുചിന്തയാ ।
ചിത്തസ്യ യത്തോ ഗ്രഹണേ യോഗയുക്തോ
യതിഷ്യതേ ഋജുഭിര്യോഗമാര്ഗൈഃ ॥ ൨൬ ॥
അസേവയായം പ്രകൃതേര്ഗുണാനാം
ജ്ഞാനേന വൈരാഗ്യവിജൃമ്ഭിതേന ।
യോഗേന മയ്യര്പിതയാ ച ഭക്ത്യാ
മാം പ്രത്യഗാത്മാനമിഹാവരുന്ധേ ॥ ൨൭ ॥
ജ്ഞാനേന വൈരാഗ്യവിജൃമ്ഭിതേന ।
യോഗേന മയ്യര്പിതയാ ച ഭക്ത്യാ
മാം പ്രത്യഗാത്മാനമിഹാവരുന്ധേ ॥ ൨൭ ॥
ദേവഹൂതിരുവാച
കാചിത്ത്വയ്യുചിതാ ഭക്തിഃ കീദൃശീ മമ ഗോചരാ ।
യയാ പദം തേ നിര്വാണമഞ്ജസാന്വാശ്നവാ അഹമ് ॥ ൨൮ ॥
കാചിത്ത്വയ്യുചിതാ ഭക്തിഃ കീദൃശീ മമ ഗോചരാ ।
യയാ പദം തേ നിര്വാണമഞ്ജസാന്വാശ്നവാ അഹമ് ॥ ൨൮ ॥
യോ യോഗോ ഭഗവദ്ബാണോ നിര്വാണാത്മംസ്ത്വയോദിതഃ ।
കീദൃശഃ കതി ചാങ്ഗാനി യതസ്തത്ത്വാവബോധനമ് ॥ ൨൯ ॥
കീദൃശഃ കതി ചാങ്ഗാനി യതസ്തത്ത്വാവബോധനമ് ॥ ൨൯ ॥
തദേതന്മേ വിജാനീഹി യഥാഹം മന്ദധീര്ഹരേ ।
സുഖം ബുദ്ധ്യേയ ദുര്ബോധം യോഷാ ഭവദനുഗ്രഹാത് ॥ ൩൦ ॥
സുഖം ബുദ്ധ്യേയ ദുര്ബോധം യോഷാ ഭവദനുഗ്രഹാത് ॥ ൩൦ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
വിദിത്വാര്ഥം കപിലോ മാതുരിത്ഥം
ജാതസ്നേഹോ യത്ര തന്വാഭിജാതഃ ।
തത്ത്വാമ്നായം യത്പ്രവദന്തി സാംഖ്യം
പ്രോവാച വൈ ഭക്തിവിതാനയോഗമ് ॥ ൩൧ ॥
വിദിത്വാര്ഥം കപിലോ മാതുരിത്ഥം
ജാതസ്നേഹോ യത്ര തന്വാഭിജാതഃ ।
തത്ത്വാമ്നായം യത്പ്രവദന്തി സാംഖ്യം
പ്രോവാച വൈ ഭക്തിവിതാനയോഗമ് ॥ ൩൧ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ദേവാനാം ഗുണലിങ്ഗാനാമാനുശ്രവികകര്മണാമ് ।
സത്ത്വ ഏവൈകമനസോ വൃത്തിഃ സ്വാഭാവികീ തു യാ ।
അനിമിത്താ ഭാഗവതീ ഭക്തിഃ സിദ്ധേര്ഗരീയസീ ॥ ൩൨ ॥
ദേവാനാം ഗുണലിങ്ഗാനാമാനുശ്രവികകര്മണാമ് ।
സത്ത്വ ഏവൈകമനസോ വൃത്തിഃ സ്വാഭാവികീ തു യാ ।
അനിമിത്താ ഭാഗവതീ ഭക്തിഃ സിദ്ധേര്ഗരീയസീ ॥ ൩൨ ॥
ജരയത്യാശു യാ കോശം നിഗീര്ണമനലോ യഥാ ॥ ൩൩ ॥
നൈകാത്മതാം മേ സ്പൃഹയന്തി കേചിന്
മത്പാദസേവാഭിരതാ മദീഹാഃ ।
യേഽന്യോന്യതോ ഭാഗവതാഃ പ്രസജ്യ
സഭാജയന്തേ മമ പൌരുഷാണി ॥ ൩൪ ॥
മത്പാദസേവാഭിരതാ മദീഹാഃ ।
യേഽന്യോന്യതോ ഭാഗവതാഃ പ്രസജ്യ
സഭാജയന്തേ മമ പൌരുഷാണി ॥ ൩൪ ॥
പശ്യന്തി തേ മേ രുചിരാണ്യമ്ബ സന്തഃ
പ്രസന്നവക്ത്രാരുണലോചനാനി ।
രൂപാണി ദിവ്യാനി വരപ്രദാനി
സാകം വാചം സ്പൃഹണീയാം വദന്തി ॥ ൩൫ ॥
പ്രസന്നവക്ത്രാരുണലോചനാനി ।
രൂപാണി ദിവ്യാനി വരപ്രദാനി
സാകം വാചം സ്പൃഹണീയാം വദന്തി ॥ ൩൫ ॥
തൈര്ദര്ശനീയാവയവൈരുദാര-
വിലാസഹാസേക്ഷിതവാമസൂക്തൈഃ ।
ഹൃതാത്മനോ ഹൃതപ്രാണാംശ്ച ഭക്തി-
രനിച്ഛതോ മേ ഗതിമണ്വീം പ്രയുങ്ക്തേ ॥ ൩൬ ॥
വിലാസഹാസേക്ഷിതവാമസൂക്തൈഃ ।
ഹൃതാത്മനോ ഹൃതപ്രാണാംശ്ച ഭക്തി-
രനിച്ഛതോ മേ ഗതിമണ്വീം പ്രയുങ്ക്തേ ॥ ൩൬ ॥
അഥോ വിഭൂതിം മമ മായാവിനസ്താ-
മൈശ്വര്യമഷ്ടാങ്ഗമനുപ്രവൃത്തമ് ।
ശ്രിയം ഭാഗവതീം വാസ്പൃഹയന്തി ഭദ്രാം
പരസ്യ മേ തേഽശ്നുവതേ തു ലോകേ ॥ ൩൭ ॥
മൈശ്വര്യമഷ്ടാങ്ഗമനുപ്രവൃത്തമ് ।
ശ്രിയം ഭാഗവതീം വാസ്പൃഹയന്തി ഭദ്രാം
പരസ്യ മേ തേഽശ്നുവതേ തു ലോകേ ॥ ൩൭ ॥
ന കര്ഹിചിന്മത്പരാഃ ശാന്തരൂപേ
നങ്ക്ഷ്യന്തി നോ മേഽനിമിഷോ ലേഢി ഹേതിഃ ।
യേഷാമഹം പ്രിയ ആത്മാ സുതശ്ച
സഖാ ഗുരുഃ സുഹൃദോ ദൈവമിഷ്ടമ് ॥ ൩൮ ॥
നങ്ക്ഷ്യന്തി നോ മേഽനിമിഷോ ലേഢി ഹേതിഃ ।
യേഷാമഹം പ്രിയ ആത്മാ സുതശ്ച
സഖാ ഗുരുഃ സുഹൃദോ ദൈവമിഷ്ടമ് ॥ ൩൮ ॥
ഇമം ലോകം തഥൈവാമുമാത്മാനമുഭയായിനമ് ।
ആത്മാനമനു യേ ചേഹ യേ രായഃ പശവോ ഗൃഹാഃ ॥ ൩൯ ॥
ആത്മാനമനു യേ ചേഹ യേ രായഃ പശവോ ഗൃഹാഃ ॥ ൩൯ ॥
വിസൃജ്യ സര്വാനന്യാംശ്ച മാമേവം വിശ്വതോമുഖമ് ।
ഭജന്ത്യനന്യയാ ഭക്ത്യാ താന്മൃത്യോരതിപാരയേ ॥ ൪൦ ॥
ഭജന്ത്യനന്യയാ ഭക്ത്യാ താന്മൃത്യോരതിപാരയേ ॥ ൪൦ ॥
നാന്യത്ര മദ്ഭഗവതഃ പ്രധാനപുരുഷേശ്വരാത് ।
ആത്മനഃ സര്വഭൂതാനാം ഭയം തീവ്രം നിവര്തതേ ॥ ൪൧ ॥
ആത്മനഃ സര്വഭൂതാനാം ഭയം തീവ്രം നിവര്തതേ ॥ ൪൧ ॥
മദ്ഭയാദ്വാതി വാതോഽയം സൂര്യസ്തപതി മദ്ഭയാത് ।
വര്ഷതീന്ദ്രോ ദഹത്യഗ്നിര്മൃത്യുശ്ചരതി മദ്ഭയാത് ॥ ൪൨ ॥
വര്ഷതീന്ദ്രോ ദഹത്യഗ്നിര്മൃത്യുശ്ചരതി മദ്ഭയാത് ॥ ൪൨ ॥
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യയുക്തേന ഭക്തിയോഗേന യോഗിനഃ ।
ക്ഷേമായ പാദമൂലം മേ പ്രവിശന്ത്യകുതോഭയമ് ॥ ൪൩ ॥
ക്ഷേമായ പാദമൂലം മേ പ്രവിശന്ത്യകുതോഭയമ് ॥ ൪൩ ॥
ഏതാവാനേവ ലോകേഽസ്മിന് പുംസാം നിഃശ്രേയസോദയഃ ।
തീവ്രേണ ഭക്തിയോഗേന മനോ മയ്യര്പിതം സ്ഥിരമ് ॥ ൪൪ ॥
തീവ്രേണ ഭക്തിയോഗേന മനോ മയ്യര്പിതം സ്ഥിരമ് ॥ ൪൪ ॥