শ্ৰীভগৱানুৱাচ
কৰ্মণা দৈৱনেত্ৰেণ জন্তুৰ্দেহোপপত্তযে ।
স্ত্ৰিযাঃ প্ৰৱিষ্ট উদৰং পুংসো ৰেতঃকণাশ্ৰযঃ ॥ ১ ॥
কৰ্মণা দৈৱনেত্ৰেণ জন্তুৰ্দেহোপপত্তযে ।
স্ত্ৰিযাঃ প্ৰৱিষ্ট উদৰং পুংসো ৰেতঃকণাশ্ৰযঃ ॥ ১ ॥
কললং ত্ৱেকৰাত্ৰেণ পঞ্চৰাত্ৰেণ বুদ্বুদম্ ।
দশাহেন তু কৰ্কন্ধূঃ পেশ্যণ্ডং ৱা ততঃ পৰম্ ॥ ২ ॥
দশাহেন তু কৰ্কন্ধূঃ পেশ্যণ্ডং ৱা ততঃ পৰম্ ॥ ২ ॥
মাসেন তু শিৰো দ্ৱাভ্যাং বাহ্ৱঙ্ঘ্ৰ্যাদ্যঙ্গৱিগ্ৰহঃ ।
নখলোমাস্থিচৰ্মাণি লিঙ্গচ্ছিদ্ৰোদ্ভৱস্ত্ৰিভিঃ ॥ ৩ ॥
নখলোমাস্থিচৰ্মাণি লিঙ্গচ্ছিদ্ৰোদ্ভৱস্ত্ৰিভিঃ ॥ ৩ ॥
চতুৰ্ভিৰ্ধাতৱঃ সপ্ত পঞ্চভিঃ ক্ষুত্তৃডুদ্ভৱঃ ।
ষড্ভিৰ্জৰাযুণা ৱীতঃ কুক্ষৌ ভ্ৰাম্যতি দক্ষিণে ॥ ৪ ॥
ষড্ভিৰ্জৰাযুণা ৱীতঃ কুক্ষৌ ভ্ৰাম্যতি দক্ষিণে ॥ ৪ ॥
মাতুৰ্জগ্ধান্নপানাদ্যৈৰেধদ্ধাতুৰসম্মতে ।
শেতে ৱিণ্মূত্ৰযোৰ্গৰ্তে স জন্তুৰ্জন্তুসম্ভৱে ॥ ৫ ॥
শেতে ৱিণ্মূত্ৰযোৰ্গৰ্তে স জন্তুৰ্জন্তুসম্ভৱে ॥ ৫ ॥
কৃমিভিঃ ক্ষতসৰ্ৱাঙ্গঃ সৌকুমাৰ্যাত্প্ৰতিক্ষণম্ ।
মূৰ্চ্ছামাপ্নোত্যুৰুক্লেশস্তত্ৰত্যৈঃ ক্ষুধিতৈৰ্মুহুঃ ॥ ৬ ॥
মূৰ্চ্ছামাপ্নোত্যুৰুক্লেশস্তত্ৰত্যৈঃ ক্ষুধিতৈৰ্মুহুঃ ॥ ৬ ॥
কটুতীক্ষ্ণোষ্ণলৱণৰূক্ষাম্লাদিভিৰুল্বণৈঃ ।
মাতৃভুক্তৈৰুপস্পৃষ্টঃ সৰ্ৱাঙ্গোত্থিতৱেদনঃ ॥ ৭ ॥
মাতৃভুক্তৈৰুপস্পৃষ্টঃ সৰ্ৱাঙ্গোত্থিতৱেদনঃ ॥ ৭ ॥
উল্বেন সংৱৃতস্তস্মিন্নন্ত্ৰৈশ্চ বহিৰাৱৃতঃ ।
আস্তে কৃত্ৱা শিৰঃ কুক্ষৌ ভুগ্নপৃষ্ঠশিৰোধৰঃ ॥ ৮ ॥
আস্তে কৃত্ৱা শিৰঃ কুক্ষৌ ভুগ্নপৃষ্ঠশিৰোধৰঃ ॥ ৮ ॥
অকল্পঃ স্ৱাঙ্গচেষ্টাযাং শকুন্ত ইৱ পঞ্জৰে ।
তত্ৰ লব্ধস্মৃতিৰ্দৈৱাত্কৰ্ম জন্মশতোদ্ভৱম্ ।
স্মৰন্দীৰ্ঘমনুচ্ছ্ৱাসং শৰ্ম কিং নাম ৱিন্দতে ॥ ৯ ॥
তত্ৰ লব্ধস্মৃতিৰ্দৈৱাত্কৰ্ম জন্মশতোদ্ভৱম্ ।
স্মৰন্দীৰ্ঘমনুচ্ছ্ৱাসং শৰ্ম কিং নাম ৱিন্দতে ॥ ৯ ॥
আৰভ্য সপ্তমান্মাসাল্লব্ধবোধোঽপি ৱেপিতঃ ।
নৈকত্ৰাস্তে সূতিৱাতৈৰ্ৱিষ্ঠাভূৰিৱ সোদৰঃ ॥ ১০ ॥
নৈকত্ৰাস্তে সূতিৱাতৈৰ্ৱিষ্ঠাভূৰিৱ সোদৰঃ ॥ ১০ ॥
নাথমান ঋষিৰ্ভীতঃ সপ্তৱধ্ৰিঃ কৃতাঞ্জলিঃ ।
স্তুৱীত তং ৱিক্লৱযা ৱাচা যেনোদৰেঽৰ্পিতঃ ॥ ১১ ॥
স্তুৱীত তং ৱিক্লৱযা ৱাচা যেনোদৰেঽৰ্পিতঃ ॥ ১১ ॥
জন্তুৰুৱাচ
তস্যোপসন্নমৱিতুং জগদিচ্ছযাত্ত-
নানাতনোৰ্ভুৱি চলচ্চৰণাৰৱিন্দম্ ।
সোঽহং ৱ্ৰজামি শৰণং হ্যকুতোভযং মে
যেনেদৃশী গতিৰদৰ্শ্যসতোঽনুৰূপা ॥ ১২ ॥
তস্যোপসন্নমৱিতুং জগদিচ্ছযাত্ত-
নানাতনোৰ্ভুৱি চলচ্চৰণাৰৱিন্দম্ ।
সোঽহং ৱ্ৰজামি শৰণং হ্যকুতোভযং মে
যেনেদৃশী গতিৰদৰ্শ্যসতোঽনুৰূপা ॥ ১২ ॥
যস্ত্ৱত্ৰ বদ্ধ ইৱ কৰ্মভিৰাৱৃতাত্মা
ভূতেন্দ্ৰিযাশযমযীমৱলম্ব্য মাযাম্ ।
আস্তে ৱিশুদ্ধমৱিকাৰমখণ্ডবোধম্
আতপ্যমানহৃদযেঽৱসিতং নমামি ॥ ১৩ ॥
ভূতেন্দ্ৰিযাশযমযীমৱলম্ব্য মাযাম্ ।
আস্তে ৱিশুদ্ধমৱিকাৰমখণ্ডবোধম্
আতপ্যমানহৃদযেঽৱসিতং নমামি ॥ ১৩ ॥
যঃ পঞ্চভূতৰচিতে ৰহিতঃ শৰীৰে
চ্ছন্নোঽযথেন্দ্ৰিযগুণাৰ্থচিদাত্মকোঽহম্ ।
তেনাৱিকুণ্ঠমহিমানমৃষিং তমেনং
ৱন্দে পৰং প্ৰকৃতিপূৰুষযোঃ পুমাংসম্ ॥ ১৪ ॥
চ্ছন্নোঽযথেন্দ্ৰিযগুণাৰ্থচিদাত্মকোঽহম্ ।
তেনাৱিকুণ্ঠমহিমানমৃষিং তমেনং
ৱন্দে পৰং প্ৰকৃতিপূৰুষযোঃ পুমাংসম্ ॥ ১৪ ॥
যন্মাযযোৰুগুণকৰ্মনিবন্ধনেঽস্মিন্
সাংসাৰিকে পথি চৰংস্তদভিশ্ৰমেণ ।
নষ্টস্মৃতিঃ পুনৰযং প্ৰৱৃণীত লোকং
যুক্ত্যা কযা মহদনুগ্ৰহমন্তৰেণ ॥ ১৫ ॥
সাংসাৰিকে পথি চৰংস্তদভিশ্ৰমেণ ।
নষ্টস্মৃতিঃ পুনৰযং প্ৰৱৃণীত লোকং
যুক্ত্যা কযা মহদনুগ্ৰহমন্তৰেণ ॥ ১৫ ॥
জ্ঞানং যদেতদদধাত্কতমঃ স দেৱস্
ত্ৰৈকালিকং
স্থিৰচৰেষ্ৱনুৱৰ্তিতাংশঃ ।
তং
জীৱকৰ্মপদৱীমনুৱৰ্তমানাস্
তাপত্ৰযোপশমনায ৱযং ভজেম ॥ ১৬ ॥
ত্ৰৈকালিকং
স্থিৰচৰেষ্ৱনুৱৰ্তিতাংশঃ ।
তং
জীৱকৰ্মপদৱীমনুৱৰ্তমানাস্
তাপত্ৰযোপশমনায ৱযং ভজেম ॥ ১৬ ॥
দেহ্যন্যদেহৱিৱৰে জঠৰাগ্নিনাসৃগ্-
ৱিণ্মূত্ৰকূপপতিতো ভৃশতপ্তদেহঃ ।
ইচ্ছন্নিতো ৱিৱসিতুং গণযন্স্ৱমাসান্
নিৰ্ৱাস্যতে কৃপণধীৰ্ভগৱন্কদা নু ॥ ১৭ ॥
ৱিণ্মূত্ৰকূপপতিতো ভৃশতপ্তদেহঃ ।
ইচ্ছন্নিতো ৱিৱসিতুং গণযন্স্ৱমাসান্
নিৰ্ৱাস্যতে কৃপণধীৰ্ভগৱন্কদা নু ॥ ১৭ ॥
যেনেদৃশীং গতিমসৌ দশমাস্য ঈশ
সংগ্ৰাহিতঃ পুৰুদযেন ভৱাদৃশেন ।
স্ৱেনৈৱ তুষ্যতু কৃতেন স দীননাথঃ
কো নাম তত্প্ৰতি ৱিনাঞ্জলিমস্য কুৰ্যাত্ ॥ ১৮ ॥
সংগ্ৰাহিতঃ পুৰুদযেন ভৱাদৃশেন ।
স্ৱেনৈৱ তুষ্যতু কৃতেন স দীননাথঃ
কো নাম তত্প্ৰতি ৱিনাঞ্জলিমস্য কুৰ্যাত্ ॥ ১৮ ॥
পশ্যত্যযং ধিষণযা ননু সপ্তৱধ্ৰিঃ
শাৰীৰকে দমশৰীৰ্যপৰঃ স্ৱদেহে ।
যত্সৃষ্টযাসং তমহং পুৰুষং পুৰাণং
পশ্যে বহিৰ্হৃদি চ চৈত্যমিৱ প্ৰতীতম্ ॥ ১৯ ॥
শাৰীৰকে দমশৰীৰ্যপৰঃ স্ৱদেহে ।
যত্সৃষ্টযাসং তমহং পুৰুষং পুৰাণং
পশ্যে বহিৰ্হৃদি চ চৈত্যমিৱ প্ৰতীতম্ ॥ ১৯ ॥
সোঽহং ৱসন্নপি ৱিভো বহুদুঃখৱাসং
গৰ্ভান্ন নিৰ্জিগমিষে বহিৰন্ধকূপে ।
যত্ৰোপযাতমুপসৰ্পতি দেৱমাযা
মিথ্যা মতিৰ্যদনু সংসৃতিচক্ৰমেতত্ ॥ ২০ ॥
গৰ্ভান্ন নিৰ্জিগমিষে বহিৰন্ধকূপে ।
যত্ৰোপযাতমুপসৰ্পতি দেৱমাযা
মিথ্যা মতিৰ্যদনু সংসৃতিচক্ৰমেতত্ ॥ ২০ ॥
তস্মাদহং ৱিগতৱিক্লৱ উদ্ধৰিষ্য
আত্মানমাশু তমসঃ সুহৃদাত্মনৈৱ ।
ভূযো যথা ৱ্যসনমেতদনেকৰন্ধ্ৰং
মা মে ভৱিষ্যদুপসাদিতৱিষ্ণুপাদঃ ॥ ২১ ॥
আত্মানমাশু তমসঃ সুহৃদাত্মনৈৱ ।
ভূযো যথা ৱ্যসনমেতদনেকৰন্ধ্ৰং
মা মে ভৱিষ্যদুপসাদিতৱিষ্ণুপাদঃ ॥ ২১ ॥
কপিল উৱাচ
এৱং কৃতমতিৰ্গৰ্ভে দশমাস্যঃ স্তুৱন্নৃষিঃ ।
সদ্যঃ ক্ষিপত্যৱাচীনং প্ৰসূত্যৈ সূতিমাৰুতঃ ॥ ২২ ॥
এৱং কৃতমতিৰ্গৰ্ভে দশমাস্যঃ স্তুৱন্নৃষিঃ ।
সদ্যঃ ক্ষিপত্যৱাচীনং প্ৰসূত্যৈ সূতিমাৰুতঃ ॥ ২২ ॥
তেনাৱসৃষ্টঃ সহসা কৃত্ৱাৱাক্শিৰ আতুৰঃ ।
ৱিনিষ্ক্ৰামতি কৃচ্ছ্ৰেণ নিৰুচ্ছ্ৱাসো হতস্মৃতিঃ ॥ ২৩ ॥
ৱিনিষ্ক্ৰামতি কৃচ্ছ্ৰেণ নিৰুচ্ছ্ৱাসো হতস্মৃতিঃ ॥ ২৩ ॥
পতিতো ভুৱ্যসৃঙ্মিশ্ৰঃ ৱিষ্ঠাভূৰিৱ চেষ্টতে ।
ৰোৰূযতি গতে জ্ঞানে ৱিপৰীতাং গতিং গতঃ ॥ ২৪ ॥
ৰোৰূযতি গতে জ্ঞানে ৱিপৰীতাং গতিং গতঃ ॥ ২৪ ॥
পৰচ্ছন্দং ন ৱিদুষা পুষ্যমাণো জনেন সঃ ।
অনভিপ্ৰেতমাপন্নঃ প্ৰত্যাখ্যাতুমনীশ্ৱৰঃ ॥ ২৫ ॥
অনভিপ্ৰেতমাপন্নঃ প্ৰত্যাখ্যাতুমনীশ্ৱৰঃ ॥ ২৫ ॥
শাযিতোঽশুচিপৰ্যঙ্কে জন্তুঃ স্ৱেদজ-দূষিতে ।
নেশঃ কণ্ডূযনেঽঙ্গানামাসনোত্থানচেষ্টনে ॥ ২৬ ॥
নেশঃ কণ্ডূযনেঽঙ্গানামাসনোত্থানচেষ্টনে ॥ ২৬ ॥
তুদন্ত্যামত্ৱচং দংশা মশকা মত্কুণাদযঃ ।
ৰুদন্তং ৱিগতজ্ঞানং কৃমযঃ কৃমিকং যথা ॥ ২৭ ॥
ৰুদন্তং ৱিগতজ্ঞানং কৃমযঃ কৃমিকং যথা ॥ ২৭ ॥
ইত্যেৱং শৈশৱং ভুক্ত্ৱা দুঃখং পৌগণ্ডমেৱ চ ।
অলব্ধাভীপ্সিতোঽজ্ঞানাদিদ্ধমন্যুঃ শুচাৰ্পিতঃ ॥ ২৮ ॥
অলব্ধাভীপ্সিতোঽজ্ঞানাদিদ্ধমন্যুঃ শুচাৰ্পিতঃ ॥ ২৮ ॥
সহ দেহেন মানেন ৱৰ্ধমানেন মন্যুনা ।
কৰোতি ৱিগ্ৰহং কামী কামিষ্ৱন্তায চাত্মনঃ ॥ ২৯ ॥
কৰোতি ৱিগ্ৰহং কামী কামিষ্ৱন্তায চাত্মনঃ ॥ ২৯ ॥
ভূতৈঃ পঞ্চভিৰাৰব্ধে দেহে দেহ্যবুধোঽসকৃত্ ।
অহংমমেত্যসদ্গ্ৰাহঃ কৰোতি কুমতিৰ্মতিম্ ॥ ৩০ ॥
অহংমমেত্যসদ্গ্ৰাহঃ কৰোতি কুমতিৰ্মতিম্ ॥ ৩০ ॥
তদৰ্থং কুৰুতে কৰ্ম যদ্বদ্ধো যাতি সংসৃতিম্ ।
যোঽনুযাতি দদত্ক্লেশমৱিদ্যাকৰ্মবন্ধনঃ ॥ ৩১ ॥
যোঽনুযাতি দদত্ক্লেশমৱিদ্যাকৰ্মবন্ধনঃ ॥ ৩১ ॥
যদ্যসদ্ভিঃ পথি পুনঃ শিশ্নোদৰকৃতোদ্যমৈঃ ।
আস্থিতো ৰমতে জন্তুস্তমো ৱিশতি পূৰ্ৱৱত্ ॥ ৩২ ॥
আস্থিতো ৰমতে জন্তুস্তমো ৱিশতি পূৰ্ৱৱত্ ॥ ৩২ ॥
সত্যং শৌচং দযা মৌনং বুদ্ধিঃ শ্ৰীৰ্হ্ৰীৰ্যশঃ ক্ষমা ।
শমো দমো ভগশ্চেতি যত্সঙ্গাদ্যাতি সঙ্ক্ষযম্ ॥ ৩৩ ॥
শমো দমো ভগশ্চেতি যত্সঙ্গাদ্যাতি সঙ্ক্ষযম্ ॥ ৩৩ ॥
তেষ্ৱশান্তেষু মূঢেষু খণ্ডিতাত্মস্ৱসাধুষু ।
সঙ্গং ন কুৰ্যাচ্ছোচ্যেষু যোষিত্ক্ৰীডামৃগেষু চ ॥ ৩৪ ॥
সঙ্গং ন কুৰ্যাচ্ছোচ্যেষু যোষিত্ক্ৰীডামৃগেষু চ ॥ ৩৪ ॥
ন তথাস্য ভৱেন্মোহো বন্ধশ্চান্যপ্ৰসঙ্গতঃ ।
যোষিত্সঙ্গাদ্যথা পুংসো যথা তত্সঙ্গিসঙ্গতঃ ॥ ৩৫ ॥
যোষিত্সঙ্গাদ্যথা পুংসো যথা তত্সঙ্গিসঙ্গতঃ ॥ ৩৫ ॥
প্ৰজাপতিঃ স্ৱাং দুহিতৰং দৃষ্ট্ৱা তদ্ৰূপধৰ্ষিতঃ ।
ৰোহিদ্ভূতাং সোঽন্ৱধাৱদৃক্ষৰূপী হতত্ৰপঃ ॥ ৩৬ ॥
ৰোহিদ্ভূতাং সোঽন্ৱধাৱদৃক্ষৰূপী হতত্ৰপঃ ॥ ৩৬ ॥
তত্সৃষ্টসৃষ্টসৃষ্টেষু কো ন্ৱখণ্ডিতধীঃ পুমান্ ।
ঋষিং নাৰাযণমৃতে যোষিন্ময্যেহ মাযযা ॥ ৩৭ ॥
ঋষিং নাৰাযণমৃতে যোষিন্ময্যেহ মাযযা ॥ ৩৭ ॥
বলং মে পশ্য মাযাযাঃ স্ত্ৰীময্যা জযিনো দিশাম্ ।
যা কৰোতি পদাক্ৰান্তান্ভ্ৰূৱিজৃম্ভেণ কেৱলম্ ॥ ৩৮ ॥
যা কৰোতি পদাক্ৰান্তান্ভ্ৰূৱিজৃম্ভেণ কেৱলম্ ॥ ৩৮ ॥
সঙ্গং ন কুৰ্যাত্প্ৰমদাসু জাতু
যোগস্য পাৰং পৰমাৰুৰুক্ষুঃ ।
মত্সেৱযা প্ৰতিলব্ধাত্মলাভো
ৱদন্তি যা নিৰযদ্ৱাৰমস্য ॥ ৩৯ ॥
যোগস্য পাৰং পৰমাৰুৰুক্ষুঃ ।
মত্সেৱযা প্ৰতিলব্ধাত্মলাভো
ৱদন্তি যা নিৰযদ্ৱাৰমস্য ॥ ৩৯ ॥
যোপযাতি শনৈৰ্মাযা যোষিদ্দেৱৱিনিৰ্মিতা ।
তামীক্ষেতাত্মনো মৃত্যুং তৃণৈঃ কূপমিৱাৱৃতম্ ॥ ৪০ ॥
তামীক্ষেতাত্মনো মৃত্যুং তৃণৈঃ কূপমিৱাৱৃতম্ ॥ ৪০ ॥
যাং মন্যতে পতিং মোহান্মন্মাযামৃষভাযতীম্ ।
স্ত্ৰীত্ৱং স্ত্ৰীসঙ্গতঃ প্ৰাপ্তো ৱিত্তাপত্যগৃহপ্ৰদম্ ॥ ৪১ ॥
স্ত্ৰীত্ৱং স্ত্ৰীসঙ্গতঃ প্ৰাপ্তো ৱিত্তাপত্যগৃহপ্ৰদম্ ॥ ৪১ ॥
তামাত্মনো ৱিজানীযাত্পত্যপত্যগৃহাত্মকম্ ।
দৈৱোপসাদিতং মৃত্যুং মৃগযোৰ্গাযনং যথা ॥ ৪২ ॥
দৈৱোপসাদিতং মৃত্যুং মৃগযোৰ্গাযনং যথা ॥ ৪২ ॥
দেহেন জীৱভূতেন লোকাল্লোকমনুৱ্ৰজন্ ।
ভুঞ্জান এৱ কৰ্মাণি কৰোত্যৱিৰতং পুমান্ ॥ ৪৩ ॥
ভুঞ্জান এৱ কৰ্মাণি কৰোত্যৱিৰতং পুমান্ ॥ ৪৩ ॥
জীৱো হ্যস্যানুগো দেহো ভূতেন্দ্ৰিযমনোমযঃ ।
তন্নিৰোধোঽস্য মৰণমাৱিৰ্ভাৱস্তু সম্ভৱঃ ॥ ৪৪ ॥
তন্নিৰোধোঽস্য মৰণমাৱিৰ্ভাৱস্তু সম্ভৱঃ ॥ ৪৪ ॥
দ্ৰৱ্যোপলব্ধিস্থানস্য দ্ৰৱ্যেক্ষাযোগ্যতা যদা ।
তত্পঞ্চত্ৱমহংমানাদুত্পত্তিৰ্দ্ৰৱ্যদৰ্শনম্ ॥ ৪৫ ॥
তত্পঞ্চত্ৱমহংমানাদুত্পত্তিৰ্দ্ৰৱ্যদৰ্শনম্ ॥ ৪৫ ॥
যথাক্ষ্ণোৰ্দ্ৰৱ্যাৱযৱদৰ্শনাযোগ্যতা যদা ।
তদৈৱ চক্ষুষো দ্ৰষ্টুৰ্দ্ৰষ্টৃত্ৱাযোগ্যতানযোঃ ॥ ৪৬ ॥
তদৈৱ চক্ষুষো দ্ৰষ্টুৰ্দ্ৰষ্টৃত্ৱাযোগ্যতানযোঃ ॥ ৪৬ ॥
তস্মান্ন কাৰ্যঃ সন্ত্ৰাসো ন কাৰ্পণ্যং ন সম্ভ্ৰমঃ ।
বুদ্ধ্ৱা জীৱগতিং ধীৰো মুক্তসঙ্গশ্চৰেদিহ ॥ ৪৭ ॥
বুদ্ধ্ৱা জীৱগতিং ধীৰো মুক্তসঙ্গশ্চৰেদিহ ॥ ৪৭ ॥
সম্যগ্দৰ্শনযা বুদ্ধ্যা যোগৱৈৰাগ্যযুক্তযা ।
মাযাৱিৰচিতে লোকে চৰেন্ন্যস্য কলেৱৰম্ ॥ ৪৮ ॥
মাযাৱিৰচিতে লোকে চৰেন্ন্যস্য কলেৱৰম্ ॥ ৪৮ ॥