శ్రీభగవానువాచ
కర్మణా దైవనేత్రేణ జన్తుర్దేహోపపత్తయే ।
స్త్రియాః ప్రవిష్ట ఉదరం పుంసో రేతఃకణాశ్రయః ॥ ౧ ॥
కర్మణా దైవనేత్రేణ జన్తుర్దేహోపపత్తయే ।
స్త్రియాః ప్రవిష్ట ఉదరం పుంసో రేతఃకణాశ్రయః ॥ ౧ ॥
కలలం త్వేకరాత్రేణ పఞ్చరాత్రేణ బుద్బుదమ్ ।
దశాహేన తు కర్కన్ధూః పేశ్యణ్డం వా తతః పరమ్ ॥ ౨ ॥
దశాహేన తు కర్కన్ధూః పేశ్యణ్డం వా తతః పరమ్ ॥ ౨ ॥
మాసేన తు శిరో ద్వాభ్యాం బాహ్వఙ్ఘ్ర్యాద్యఙ్గవిగ్రహః ।
నఖలోమాస్థిచర్మాణి లిఙ్గచ్ఛిద్రోద్భవస్త్రిభిః ॥ ౩ ॥
నఖలోమాస్థిచర్మాణి లిఙ్గచ్ఛిద్రోద్భవస్త్రిభిః ॥ ౩ ॥
చతుర్భిర్ధాతవః సప్త పఞ్చభిః క్షుత్తృడుద్భవః ।
షడ్భిర్జరాయుణా వీతః కుక్షౌ భ్రామ్యతి దక్షిణే ॥ ౪ ॥
షడ్భిర్జరాయుణా వీతః కుక్షౌ భ్రామ్యతి దక్షిణే ॥ ౪ ॥
మాతుర్జగ్ధాన్నపానాద్యైరేధద్ధాతురసమ్మతే ।
శేతే విణ్మూత్రయోర్గర్తే స జన్తుర్జన్తుసమ్భవే ॥ ౫ ॥
శేతే విణ్మూత్రయోర్గర్తే స జన్తుర్జన్తుసమ్భవే ॥ ౫ ॥
కృమిభిః క్షతసర్వాఙ్గః సౌకుమార్యాత్ప్రతిక్షణమ్ ।
మూర్చ్ఛామాప్నోత్యురుక్లేశస్తత్రత్యైః క్షుధితైర్ముహుః ॥ ౬ ॥
మూర్చ్ఛామాప్నోత్యురుక్లేశస్తత్రత్యైః క్షుధితైర్ముహుః ॥ ౬ ॥
కటుతీక్ష్ణోష్ణలవణరూక్షామ్లాదిభిరుల్బణైః ।
మాతృభుక్తైరుపస్పృష్టః సర్వాఙ్గోత్థితవేదనః ॥ ౭ ॥
మాతృభుక్తైరుపస్పృష్టః సర్వాఙ్గోత్థితవేదనః ॥ ౭ ॥
ఉల్బేన సంవృతస్తస్మిన్నన్త్రైశ్చ బహిరావృతః ।
ఆస్తే కృత్వా శిరః కుక్షౌ భుగ్నపృష్ఠశిరోధరః ॥ ౮ ॥
ఆస్తే కృత్వా శిరః కుక్షౌ భుగ్నపృష్ఠశిరోధరః ॥ ౮ ॥
అకల్పః స్వాఙ్గచేష్టాయాం శకున్త ఇవ పఞ్జరే ।
తత్ర లబ్ధస్మృతిర్దైవాత్కర్మ జన్మశతోద్భవమ్ ।
స్మరన్దీర్ఘమనుచ్ఛ్వాసం శర్మ కిం నామ విన్దతే ॥ ౯ ॥
తత్ర లబ్ధస్మృతిర్దైవాత్కర్మ జన్మశతోద్భవమ్ ।
స్మరన్దీర్ఘమనుచ్ఛ్వాసం శర్మ కిం నామ విన్దతే ॥ ౯ ॥
ఆరభ్య సప్తమాన్మాసాల్లబ్ధబోధోఽపి వేపితః ।
నైకత్రాస్తే సూతివాతైర్విష్ఠాభూరివ సోదరః ॥ ౧౦ ॥
నైకత్రాస్తే సూతివాతైర్విష్ఠాభూరివ సోదరః ॥ ౧౦ ॥
నాథమాన ఋషిర్భీతః సప్తవధ్రిః కృతాఞ్జలిః ।
స్తువీత తం విక్లవయా వాచా యేనోదరేఽర్పితః ॥ ౧౧ ॥
స్తువీత తం విక్లవయా వాచా యేనోదరేఽర్పితః ॥ ౧౧ ॥
జన్తురువాచ
తస్యోపసన్నమవితుం జగదిచ్ఛయాత్త-
నానాతనోర్భువి చలచ్చరణారవిన్దమ్ ।
సోఽహం వ్రజామి శరణం హ్యకుతోభయం మే
యేనేదృశీ గతిరదర్శ్యసతోఽనురూపా ॥ ౧౨ ॥
తస్యోపసన్నమవితుం జగదిచ్ఛయాత్త-
నానాతనోర్భువి చలచ్చరణారవిన్దమ్ ।
సోఽహం వ్రజామి శరణం హ్యకుతోభయం మే
యేనేదృశీ గతిరదర్శ్యసతోఽనురూపా ॥ ౧౨ ॥
యస్త్వత్ర బద్ధ ఇవ కర్మభిరావృతాత్మా
భూతేన్ద్రియాశయమయీమవలమ్బ్య మాయామ్ ।
ఆస్తే విశుద్ధమవికారమఖణ్డబోధమ్
ఆతప్యమానహృదయేఽవసితం నమామి ॥ ౧౩ ॥
భూతేన్ద్రియాశయమయీమవలమ్బ్య మాయామ్ ।
ఆస్తే విశుద్ధమవికారమఖణ్డబోధమ్
ఆతప్యమానహృదయేఽవసితం నమామి ॥ ౧౩ ॥
యః పఞ్చభూతరచితే రహితః శరీరే
చ్ఛన్నోఽయథేన్ద్రియగుణార్థచిదాత్మకోఽహమ్ ।
తేనావికుణ్ఠమహిమానమృషిం తమేనం
వన్దే పరం ప్రకృతిపూరుషయోః పుమాంసమ్ ॥ ౧౪ ॥
చ్ఛన్నోఽయథేన్ద్రియగుణార్థచిదాత్మకోఽహమ్ ।
తేనావికుణ్ఠమహిమానమృషిం తమేనం
వన్దే పరం ప్రకృతిపూరుషయోః పుమాంసమ్ ॥ ౧౪ ॥
యన్మాయయోరుగుణకర్మనిబన్ధనేఽస్మిన్
సాంసారికే పథి చరంస్తదభిశ్రమేణ ।
నష్టస్మృతిః పునరయం ప్రవృణీత లోకం
యుక్త్యా కయా మహదనుగ్రహమన్తరేణ ॥ ౧౫ ॥
సాంసారికే పథి చరంస్తదభిశ్రమేణ ।
నష్టస్మృతిః పునరయం ప్రవృణీత లోకం
యుక్త్యా కయా మహదనుగ్రహమన్తరేణ ॥ ౧౫ ॥
జ్ఞానం యదేతదదధాత్కతమః స దేవస్
త్రైకాలికం
స్థిరచరేష్వనువర్తితాంశః ।
తం
జీవకర్మపదవీమనువర్తమానాస్
తాపత్రయోపశమనాయ వయం భజేమ ॥ ౧౬ ॥
త్రైకాలికం
స్థిరచరేష్వనువర్తితాంశః ।
తం
జీవకర్మపదవీమనువర్తమానాస్
తాపత్రయోపశమనాయ వయం భజేమ ॥ ౧౬ ॥
దేహ్యన్యదేహవివరే జఠరాగ్నినాసృగ్-
విణ్మూత్రకూపపతితో భృశతప్తదేహః ।
ఇచ్ఛన్నితో వివసితుం గణయన్స్వమాసాన్
నిర్వాస్యతే కృపణధీర్భగవన్కదా ను ॥ ౧౭ ॥
విణ్మూత్రకూపపతితో భృశతప్తదేహః ।
ఇచ్ఛన్నితో వివసితుం గణయన్స్వమాసాన్
నిర్వాస్యతే కృపణధీర్భగవన్కదా ను ॥ ౧౭ ॥
యేనేదృశీం గతిమసౌ దశమాస్య ఈశ
సంగ్రాహితః పురుదయేన భవాదృశేన ।
స్వేనైవ తుష్యతు కృతేన స దీననాథః
కో నామ తత్ప్రతి వినాఞ్జలిమస్య కుర్యాత్ ॥ ౧౮ ॥
సంగ్రాహితః పురుదయేన భవాదృశేన ।
స్వేనైవ తుష్యతు కృతేన స దీననాథః
కో నామ తత్ప్రతి వినాఞ్జలిమస్య కుర్యాత్ ॥ ౧౮ ॥
పశ్యత్యయం ధిషణయా నను సప్తవధ్రిః
శారీరకే దమశరీర్యపరః స్వదేహే ।
యత్సృష్టయాసం తమహం పురుషం పురాణం
పశ్యే బహిర్హృది చ చైత్యమివ ప్రతీతమ్ ॥ ౧౯ ॥
శారీరకే దమశరీర్యపరః స్వదేహే ।
యత్సృష్టయాసం తమహం పురుషం పురాణం
పశ్యే బహిర్హృది చ చైత్యమివ ప్రతీతమ్ ॥ ౧౯ ॥
సోఽహం వసన్నపి విభో బహుదుఃఖవాసం
గర్భాన్న నిర్జిగమిషే బహిరన్ధకూపే ।
యత్రోపయాతముపసర్పతి దేవమాయా
మిథ్యా మతిర్యదను సంసృతిచక్రమేతత్ ॥ ౨౦ ॥
గర్భాన్న నిర్జిగమిషే బహిరన్ధకూపే ।
యత్రోపయాతముపసర్పతి దేవమాయా
మిథ్యా మతిర్యదను సంసృతిచక్రమేతత్ ॥ ౨౦ ॥
తస్మాదహం విగతవిక్లవ ఉద్ధరిష్య
ఆత్మానమాశు తమసః సుహృదాత్మనైవ ।
భూయో యథా వ్యసనమేతదనేకరన్ధ్రం
మా మే భవిష్యదుపసాదితవిష్ణుపాదః ॥ ౨౧ ॥
ఆత్మానమాశు తమసః సుహృదాత్మనైవ ।
భూయో యథా వ్యసనమేతదనేకరన్ధ్రం
మా మే భవిష్యదుపసాదితవిష్ణుపాదః ॥ ౨౧ ॥
కపిల ఉవాచ
ఏవం కృతమతిర్గర్భే దశమాస్యః స్తువన్నృషిః ।
సద్యః క్షిపత్యవాచీనం ప్రసూత్యై సూతిమారుతః ॥ ౨౨ ॥
ఏవం కృతమతిర్గర్భే దశమాస్యః స్తువన్నృషిః ।
సద్యః క్షిపత్యవాచీనం ప్రసూత్యై సూతిమారుతః ॥ ౨౨ ॥
తేనావసృష్టః సహసా కృత్వావాక్శిర ఆతురః ।
వినిష్క్రామతి కృచ్ఛ్రేణ నిరుచ్ఛ్వాసో హతస్మృతిః ॥ ౨౩ ॥
వినిష్క్రామతి కృచ్ఛ్రేణ నిరుచ్ఛ్వాసో హతస్మృతిః ॥ ౨౩ ॥
పతితో భువ్యసృఙ్మిశ్రః విష్ఠాభూరివ చేష్టతే ।
రోరూయతి గతే జ్ఞానే విపరీతాం గతిం గతః ॥ ౨౪ ॥
రోరూయతి గతే జ్ఞానే విపరీతాం గతిం గతః ॥ ౨౪ ॥
పరచ్ఛన్దం న విదుషా పుష్యమాణో జనేన సః ।
అనభిప్రేతమాపన్నః ప్రత్యాఖ్యాతుమనీశ్వరః ॥ ౨౫ ॥
అనభిప్రేతమాపన్నః ప్రత్యాఖ్యాతుమనీశ్వరః ॥ ౨౫ ॥
శాయితోఽశుచిపర్యఙ్కే జన్తుః స్వేదజ-దూషితే ।
నేశః కణ్డూయనేఽఙ్గానామాసనోత్థానచేష్టనే ॥ ౨౬ ॥
నేశః కణ్డూయనేఽఙ్గానామాసనోత్థానచేష్టనే ॥ ౨౬ ॥
తుదన్త్యామత్వచం దంశా మశకా మత్కుణాదయః ।
రుదన్తం విగతజ్ఞానం కృమయః కృమికం యథా ॥ ౨౭ ॥
రుదన్తం విగతజ్ఞానం కృమయః కృమికం యథా ॥ ౨౭ ॥
ఇత్యేవం శైశవం భుక్త్వా దుఃఖం పౌగణ్డమేవ చ ।
అలబ్ధాభీప్సితోఽజ్ఞానాదిద్ధమన్యుః శుచార్పితః ॥ ౨౮ ॥
అలబ్ధాభీప్సితోఽజ్ఞానాదిద్ధమన్యుః శుచార్పితః ॥ ౨౮ ॥
సహ దేహేన మానేన వర్ధమానేన మన్యునా ।
కరోతి విగ్రహం కామీ కామిష్వన్తాయ చాత్మనః ॥ ౨౯ ॥
కరోతి విగ్రహం కామీ కామిష్వన్తాయ చాత్మనః ॥ ౨౯ ॥
భూతైః పఞ్చభిరారబ్ధే దేహే దేహ్యబుధోఽసకృత్ ।
అహంమమేత్యసద్గ్రాహః కరోతి కుమతిర్మతిమ్ ॥ ౩౦ ॥
అహంమమేత్యసద్గ్రాహః కరోతి కుమతిర్మతిమ్ ॥ ౩౦ ॥
తదర్థం కురుతే కర్మ యద్బద్ధో యాతి సంసృతిమ్ ।
యోఽనుయాతి దదత్క్లేశమవిద్యాకర్మబన్ధనః ॥ ౩౧ ॥
యోఽనుయాతి దదత్క్లేశమవిద్యాకర్మబన్ధనః ॥ ౩౧ ॥
యద్యసద్భిః పథి పునః శిశ్నోదరకృతోద్యమైః ।
ఆస్థితో రమతే జన్తుస్తమో విశతి పూర్వవత్ ॥ ౩౨ ॥
ఆస్థితో రమతే జన్తుస్తమో విశతి పూర్వవత్ ॥ ౩౨ ॥
సత్యం శౌచం దయా మౌనం బుద్ధిః శ్రీర్హ్రీర్యశః క్షమా ।
శమో దమో భగశ్చేతి యత్సఙ్గాద్యాతి సఙ్క్షయమ్ ॥ ౩౩ ॥
శమో దమో భగశ్చేతి యత్సఙ్గాద్యాతి సఙ్క్షయమ్ ॥ ౩౩ ॥
తేష్వశాన్తేషు మూఢేషు ఖణ్డితాత్మస్వసాధుషు ।
సఙ్గం న కుర్యాచ్ఛోచ్యేషు యోషిత్క్రీడామృగేషు చ ॥ ౩౪ ॥
సఙ్గం న కుర్యాచ్ఛోచ్యేషు యోషిత్క్రీడామృగేషు చ ॥ ౩౪ ॥
న తథాస్య భవేన్మోహో బన్ధశ్చాన్యప్రసఙ్గతః ।
యోషిత్సఙ్గాద్యథా పుంసో యథా తత్సఙ్గిసఙ్గతః ॥ ౩౫ ॥
యోషిత్సఙ్గాద్యథా పుంసో యథా తత్సఙ్గిసఙ్గతః ॥ ౩౫ ॥
ప్రజాపతిః స్వాం దుహితరం దృష్ట్వా తద్రూపధర్షితః ।
రోహిద్భూతాం సోఽన్వధావదృక్షరూపీ హతత్రపః ॥ ౩౬ ॥
రోహిద్భూతాం సోఽన్వధావదృక్షరూపీ హతత్రపః ॥ ౩౬ ॥
తత్సృష్టసృష్టసృష్టేషు కో న్వఖణ్డితధీః పుమాన్ ।
ఋషిం నారాయణమృతే యోషిన్మయ్యేహ మాయయా ॥ ౩౭ ॥
ఋషిం నారాయణమృతే యోషిన్మయ్యేహ మాయయా ॥ ౩౭ ॥
బలం మే పశ్య మాయాయాః స్త్రీమయ్యా జయినో దిశామ్ ।
యా కరోతి పదాక్రాన్తాన్భ్రూవిజృమ్భేణ కేవలమ్ ॥ ౩౮ ॥
యా కరోతి పదాక్రాన్తాన్భ్రూవిజృమ్భేణ కేవలమ్ ॥ ౩౮ ॥
సఙ్గం న కుర్యాత్ప్రమదాసు జాతు
యోగస్య పారం పరమారురుక్షుః ।
మత్సేవయా ప్రతిలబ్ధాత్మలాభో
వదన్తి యా నిరయద్వారమస్య ॥ ౩౯ ॥
యోగస్య పారం పరమారురుక్షుః ।
మత్సేవయా ప్రతిలబ్ధాత్మలాభో
వదన్తి యా నిరయద్వారమస్య ॥ ౩౯ ॥
యోపయాతి శనైర్మాయా యోషిద్దేవవినిర్మితా ।
తామీక్షేతాత్మనో మృత్యుం తృణైః కూపమివావృతమ్ ॥ ౪౦ ॥
తామీక్షేతాత్మనో మృత్యుం తృణైః కూపమివావృతమ్ ॥ ౪౦ ॥
యాం మన్యతే పతిం మోహాన్మన్మాయామృషభాయతీమ్ ।
స్త్రీత్వం స్త్రీసఙ్గతః ప్రాప్తో విత్తాపత్యగృహప్రదమ్ ॥ ౪౧ ॥
స్త్రీత్వం స్త్రీసఙ్గతః ప్రాప్తో విత్తాపత్యగృహప్రదమ్ ॥ ౪౧ ॥
తామాత్మనో విజానీయాత్పత్యపత్యగృహాత్మకమ్ ।
దైవోపసాదితం మృత్యుం మృగయోర్గాయనం యథా ॥ ౪౨ ॥
దైవోపసాదితం మృత్యుం మృగయోర్గాయనం యథా ॥ ౪౨ ॥
దేహేన జీవభూతేన లోకాల్లోకమనువ్రజన్ ।
భుఞ్జాన ఏవ కర్మాణి కరోత్యవిరతం పుమాన్ ॥ ౪౩ ॥
భుఞ్జాన ఏవ కర్మాణి కరోత్యవిరతం పుమాన్ ॥ ౪౩ ॥
జీవో హ్యస్యానుగో దేహో భూతేన్ద్రియమనోమయః ।
తన్నిరోధోఽస్య మరణమావిర్భావస్తు సమ్భవః ॥ ౪౪ ॥
తన్నిరోధోఽస్య మరణమావిర్భావస్తు సమ్భవః ॥ ౪౪ ॥
ద్రవ్యోపలబ్ధిస్థానస్య ద్రవ్యేక్షాయోగ్యతా యదా ।
తత్పఞ్చత్వమహంమానాదుత్పత్తిర్ద్రవ్యదర్శనమ్ ॥ ౪౫ ॥
తత్పఞ్చత్వమహంమానాదుత్పత్తిర్ద్రవ్యదర్శనమ్ ॥ ౪౫ ॥
యథాక్ష్ణోర్ద్రవ్యావయవదర్శనాయోగ్యతా యదా ।
తదైవ చక్షుషో ద్రష్టుర్ద్రష్టృత్వాయోగ్యతానయోః ॥ ౪౬ ॥
తదైవ చక్షుషో ద్రష్టుర్ద్రష్టృత్వాయోగ్యతానయోః ॥ ౪౬ ॥
తస్మాన్న కార్యః సన్త్రాసో న కార్పణ్యం న సమ్భ్రమః ।
బుద్ధ్వా జీవగతిం ధీరో ముక్తసఙ్గశ్చరేదిహ ॥ ౪౭ ॥
బుద్ధ్వా జీవగతిం ధీరో ముక్తసఙ్గశ్చరేదిహ ॥ ౪౭ ॥
సమ్యగ్దర్శనయా బుద్ధ్యా యోగవైరాగ్యయుక్తయా ।
మాయావిరచితే లోకే చరేన్న్యస్య కలేవరమ్ ॥ ౪౮ ॥
మాయావిరచితే లోకే చరేన్న్యస్య కలేవరమ్ ॥ ౪౮ ॥