ശ്രീഭഗവാനുവാച
കര്മണാ ദൈവനേത്രേണ ജന്തുര്ദേഹോപപത്തയേ ।
സ്ത്രിയാഃ പ്രവിഷ്ട ഉദരം പുംസോ രേതഃകണാശ്രയഃ ॥ ൧ ॥
കര്മണാ ദൈവനേത്രേണ ജന്തുര്ദേഹോപപത്തയേ ।
സ്ത്രിയാഃ പ്രവിഷ്ട ഉദരം പുംസോ രേതഃകണാശ്രയഃ ॥ ൧ ॥
കലലം ത്വേകരാത്രേണ പഞ്ചരാത്രേണ ബുദ്ബുദമ് ।
ദശാഹേന തു കര്കന്ധൂഃ പേശ്യണ്ഡം വാ തതഃ പരമ് ॥ ൨ ॥
ദശാഹേന തു കര്കന്ധൂഃ പേശ്യണ്ഡം വാ തതഃ പരമ് ॥ ൨ ॥
മാസേന തു ശിരോ ദ്വാഭ്യാം ബാഹ്വങ്ഘ്ര്യാദ്യങ്ഗവിഗ്രഹഃ ।
നഖലോമാസ്ഥിചര്മാണി ലിങ്ഗച്ഛിദ്രോദ്ഭവസ്ത്രിഭിഃ ॥ ൩ ॥
നഖലോമാസ്ഥിചര്മാണി ലിങ്ഗച്ഛിദ്രോദ്ഭവസ്ത്രിഭിഃ ॥ ൩ ॥
ചതുര്ഭിര്ധാതവഃ സപ്ത പഞ്ചഭിഃ ക്ഷുത്തൃഡുദ്ഭവഃ ।
ഷഡ്ഭിര്ജരായുണാ വീതഃ കുക്ഷൌ ഭ്രാമ്യതി ദക്ഷിണേ ॥ ൪ ॥
ഷഡ്ഭിര്ജരായുണാ വീതഃ കുക്ഷൌ ഭ്രാമ്യതി ദക്ഷിണേ ॥ ൪ ॥
മാതുര്ജഗ്ധാന്നപാനാദ്യൈരേധദ്ധാതുരസമ്മതേ ।
ശേതേ വിണ്മൂത്രയോര്ഗര്തേ സ ജന്തുര്ജന്തുസമ്ഭവേ ॥ ൫ ॥
ശേതേ വിണ്മൂത്രയോര്ഗര്തേ സ ജന്തുര്ജന്തുസമ്ഭവേ ॥ ൫ ॥
കൃമിഭിഃ ക്ഷതസര്വാങ്ഗഃ സൌകുമാര്യാത്പ്രതിക്ഷണമ് ।
മൂര്ച്ഛാമാപ്നോത്യുരുക്ലേശസ്തത്രത്യൈഃ ക്ഷുധിതൈര്മുഹുഃ ॥ ൬ ॥
മൂര്ച്ഛാമാപ്നോത്യുരുക്ലേശസ്തത്രത്യൈഃ ക്ഷുധിതൈര്മുഹുഃ ॥ ൬ ॥
കടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണരൂക്ഷാമ്ലാദിഭിരുല്ബണൈഃ ।
മാതൃഭുക്തൈരുപസ്പൃഷ്ടഃ സര്വാങ്ഗോത്ഥിതവേദനഃ ॥ ൭ ॥
മാതൃഭുക്തൈരുപസ്പൃഷ്ടഃ സര്വാങ്ഗോത്ഥിതവേദനഃ ॥ ൭ ॥
ഉല്ബേന സംവൃതസ്തസ്മിന്നന്ത്രൈശ്ച ബഹിരാവൃതഃ ।
ആസ്തേ കൃത്വാ ശിരഃ കുക്ഷൌ ഭുഗ്നപൃഷ്ഠശിരോധരഃ ॥ ൮ ॥
ആസ്തേ കൃത്വാ ശിരഃ കുക്ഷൌ ഭുഗ്നപൃഷ്ഠശിരോധരഃ ॥ ൮ ॥
അകല്പഃ സ്വാങ്ഗചേഷ്ടായാം ശകുന്ത ഇവ പഞ്ജരേ ।
തത്ര ലബ്ധസ്മൃതിര്ദൈവാത്കര്മ ജന്മശതോദ്ഭവമ് ।
സ്മരന്ദീര്ഘമനുച്ഛ്വാസം ശര്മ കിം നാമ വിന്ദതേ ॥ ൯ ॥
തത്ര ലബ്ധസ്മൃതിര്ദൈവാത്കര്മ ജന്മശതോദ്ഭവമ് ।
സ്മരന്ദീര്ഘമനുച്ഛ്വാസം ശര്മ കിം നാമ വിന്ദതേ ॥ ൯ ॥
ആരഭ്യ സപ്തമാന്മാസാല്ലബ്ധബോധോഽപി വേപിതഃ ।
നൈകത്രാസ്തേ സൂതിവാതൈര്വിഷ്ഠാഭൂരിവ സോദരഃ ॥ ൧൦ ॥
നൈകത്രാസ്തേ സൂതിവാതൈര്വിഷ്ഠാഭൂരിവ സോദരഃ ॥ ൧൦ ॥
നാഥമാന ഋഷിര്ഭീതഃ സപ്തവധ്രിഃ കൃതാഞ്ജലിഃ ।
സ്തുവീത തം വിക്ലവയാ വാചാ യേനോദരേഽര്പിതഃ ॥ ൧൧ ॥
സ്തുവീത തം വിക്ലവയാ വാചാ യേനോദരേഽര്പിതഃ ॥ ൧൧ ॥
ജന്തുരുവാച
തസ്യോപസന്നമവിതും ജഗദിച്ഛയാത്ത-
നാനാതനോര്ഭുവി ചലച്ചരണാരവിന്ദമ് ।
സോഽഹം വ്രജാമി ശരണം ഹ്യകുതോഭയം മേ
യേനേദൃശീ ഗതിരദര്ശ്യസതോഽനുരൂപാ ॥ ൧൨ ॥
തസ്യോപസന്നമവിതും ജഗദിച്ഛയാത്ത-
നാനാതനോര്ഭുവി ചലച്ചരണാരവിന്ദമ് ।
സോഽഹം വ്രജാമി ശരണം ഹ്യകുതോഭയം മേ
യേനേദൃശീ ഗതിരദര്ശ്യസതോഽനുരൂപാ ॥ ൧൨ ॥
യസ്ത്വത്ര ബദ്ധ ഇവ കര്മഭിരാവൃതാത്മാ
ഭൂതേന്ദ്രിയാശയമയീമവലമ്ബ്യ മായാമ് ।
ആസ്തേ വിശുദ്ധമവികാരമഖണ്ഡബോധമ്
ആതപ്യമാനഹൃദയേഽവസിതം നമാമി ॥ ൧൩ ॥
ഭൂതേന്ദ്രിയാശയമയീമവലമ്ബ്യ മായാമ് ।
ആസ്തേ വിശുദ്ധമവികാരമഖണ്ഡബോധമ്
ആതപ്യമാനഹൃദയേഽവസിതം നമാമി ॥ ൧൩ ॥
യഃ പഞ്ചഭൂതരചിതേ രഹിതഃ ശരീരേ
ച്ഛന്നോഽയഥേന്ദ്രിയഗുണാര്ഥചിദാത്മകോഽഹമ് ।
തേനാവികുണ്ഠമഹിമാനമൃഷിം തമേനം
വന്ദേ പരം പ്രകൃതിപൂരുഷയോഃ പുമാംസമ് ॥ ൧൪ ॥
ച്ഛന്നോഽയഥേന്ദ്രിയഗുണാര്ഥചിദാത്മകോഽഹമ് ।
തേനാവികുണ്ഠമഹിമാനമൃഷിം തമേനം
വന്ദേ പരം പ്രകൃതിപൂരുഷയോഃ പുമാംസമ് ॥ ൧൪ ॥
യന്മായയോരുഗുണകര്മനിബന്ധനേഽസ്മിന്
സാംസാരികേ പഥി ചരംസ്തദഭിശ്രമേണ ।
നഷ്ടസ്മൃതിഃ പുനരയം പ്രവൃണീത ലോകം
യുക്ത്യാ കയാ മഹദനുഗ്രഹമന്തരേണ ॥ ൧൫ ॥
സാംസാരികേ പഥി ചരംസ്തദഭിശ്രമേണ ।
നഷ്ടസ്മൃതിഃ പുനരയം പ്രവൃണീത ലോകം
യുക്ത്യാ കയാ മഹദനുഗ്രഹമന്തരേണ ॥ ൧൫ ॥
ജ്ഞാനം യദേതദദധാത്കതമഃ സ ദേവസ്
ത്രൈകാലികം
സ്ഥിരചരേഷ്വനുവര്തിതാംശഃ ।
തം
ജീവകര്മപദവീമനുവര്തമാനാസ്
താപത്രയോപശമനായ വയം ഭജേമ ॥ ൧൬ ॥
ത്രൈകാലികം
സ്ഥിരചരേഷ്വനുവര്തിതാംശഃ ।
തം
ജീവകര്മപദവീമനുവര്തമാനാസ്
താപത്രയോപശമനായ വയം ഭജേമ ॥ ൧൬ ॥
ദേഹ്യന്യദേഹവിവരേ ജഠരാഗ്നിനാസൃഗ്-
വിണ്മൂത്രകൂപപതിതോ ഭൃശതപ്തദേഹഃ ।
ഇച്ഛന്നിതോ വിവസിതും ഗണയന്സ്വമാസാന്
നിര്വാസ്യതേ കൃപണധീര്ഭഗവന്കദാ നു ॥ ൧൭ ॥
വിണ്മൂത്രകൂപപതിതോ ഭൃശതപ്തദേഹഃ ।
ഇച്ഛന്നിതോ വിവസിതും ഗണയന്സ്വമാസാന്
നിര്വാസ്യതേ കൃപണധീര്ഭഗവന്കദാ നു ॥ ൧൭ ॥
യേനേദൃശീം ഗതിമസൌ ദശമാസ്യ ഈശ
സംഗ്രാഹിതഃ പുരുദയേന ഭവാദൃശേന ।
സ്വേനൈവ തുഷ്യതു കൃതേന സ ദീനനാഥഃ
കോ നാമ തത്പ്രതി വിനാഞ്ജലിമസ്യ കുര്യാത് ॥ ൧൮ ॥
സംഗ്രാഹിതഃ പുരുദയേന ഭവാദൃശേന ।
സ്വേനൈവ തുഷ്യതു കൃതേന സ ദീനനാഥഃ
കോ നാമ തത്പ്രതി വിനാഞ്ജലിമസ്യ കുര്യാത് ॥ ൧൮ ॥
പശ്യത്യയം ധിഷണയാ നനു സപ്തവധ്രിഃ
ശാരീരകേ ദമശരീര്യപരഃ സ്വദേഹേ ।
യത്സൃഷ്ടയാസം തമഹം പുരുഷം പുരാണം
പശ്യേ ബഹിര്ഹൃദി ച ചൈത്യമിവ പ്രതീതമ് ॥ ൧൯ ॥
ശാരീരകേ ദമശരീര്യപരഃ സ്വദേഹേ ।
യത്സൃഷ്ടയാസം തമഹം പുരുഷം പുരാണം
പശ്യേ ബഹിര്ഹൃദി ച ചൈത്യമിവ പ്രതീതമ് ॥ ൧൯ ॥
സോഽഹം വസന്നപി വിഭോ ബഹുദുഃഖവാസം
ഗര്ഭാന്ന നിര്ജിഗമിഷേ ബഹിരന്ധകൂപേ ।
യത്രോപയാതമുപസര്പതി ദേവമായാ
മിഥ്യാ മതിര്യദനു സംസൃതിചക്രമേതത് ॥ ൨൦ ॥
ഗര്ഭാന്ന നിര്ജിഗമിഷേ ബഹിരന്ധകൂപേ ।
യത്രോപയാതമുപസര്പതി ദേവമായാ
മിഥ്യാ മതിര്യദനു സംസൃതിചക്രമേതത് ॥ ൨൦ ॥
തസ്മാദഹം വിഗതവിക്ലവ ഉദ്ധരിഷ്യ
ആത്മാനമാശു തമസഃ സുഹൃദാത്മനൈവ ।
ഭൂയോ യഥാ വ്യസനമേതദനേകരന്ധ്രം
മാ മേ ഭവിഷ്യദുപസാദിതവിഷ്ണുപാദഃ ॥ ൨൧ ॥
ആത്മാനമാശു തമസഃ സുഹൃദാത്മനൈവ ।
ഭൂയോ യഥാ വ്യസനമേതദനേകരന്ധ്രം
മാ മേ ഭവിഷ്യദുപസാദിതവിഷ്ണുപാദഃ ॥ ൨൧ ॥
കപില ഉവാച
ഏവം കൃതമതിര്ഗര്ഭേ ദശമാസ്യഃ സ്തുവന്നൃഷിഃ ।
സദ്യഃ ക്ഷിപത്യവാചീനം പ്രസൂത്യൈ സൂതിമാരുതഃ ॥ ൨൨ ॥
ഏവം കൃതമതിര്ഗര്ഭേ ദശമാസ്യഃ സ്തുവന്നൃഷിഃ ।
സദ്യഃ ക്ഷിപത്യവാചീനം പ്രസൂത്യൈ സൂതിമാരുതഃ ॥ ൨൨ ॥
തേനാവസൃഷ്ടഃ സഹസാ കൃത്വാവാക്ശിര ആതുരഃ ।
വിനിഷ്ക്രാമതി കൃച്ഛ്രേണ നിരുച്ഛ്വാസോ ഹതസ്മൃതിഃ ॥ ൨൩ ॥
വിനിഷ്ക്രാമതി കൃച്ഛ്രേണ നിരുച്ഛ്വാസോ ഹതസ്മൃതിഃ ॥ ൨൩ ॥
പതിതോ ഭുവ്യസൃങ്മിശ്രഃ വിഷ്ഠാഭൂരിവ ചേഷ്ടതേ ।
രോരൂയതി ഗതേ ജ്ഞാനേ വിപരീതാം ഗതിം ഗതഃ ॥ ൨൪ ॥
രോരൂയതി ഗതേ ജ്ഞാനേ വിപരീതാം ഗതിം ഗതഃ ॥ ൨൪ ॥
പരച്ഛന്ദം ന വിദുഷാ പുഷ്യമാണോ ജനേന സഃ ।
അനഭിപ്രേതമാപന്നഃ പ്രത്യാഖ്യാതുമനീശ്വരഃ ॥ ൨൫ ॥
അനഭിപ്രേതമാപന്നഃ പ്രത്യാഖ്യാതുമനീശ്വരഃ ॥ ൨൫ ॥
ശായിതോഽശുചിപര്യങ്കേ ജന്തുഃ സ്വേദജ-ദൂഷിതേ ।
നേശഃ കണ്ഡൂയനേഽങ്ഗാനാമാസനോത്ഥാനചേഷ്ടനേ ॥ ൨൬ ॥
നേശഃ കണ്ഡൂയനേഽങ്ഗാനാമാസനോത്ഥാനചേഷ്ടനേ ॥ ൨൬ ॥
തുദന്ത്യാമത്വചം ദംശാ മശകാ മത്കുണാദയഃ ।
രുദന്തം വിഗതജ്ഞാനം കൃമയഃ കൃമികം യഥാ ॥ ൨൭ ॥
രുദന്തം വിഗതജ്ഞാനം കൃമയഃ കൃമികം യഥാ ॥ ൨൭ ॥
ഇത്യേവം ശൈശവം ഭുക്ത്വാ ദുഃഖം പൌഗണ്ഡമേവ ച ।
അലബ്ധാഭീപ്സിതോഽജ്ഞാനാദിദ്ധമന്യുഃ ശുചാര്പിതഃ ॥ ൨൮ ॥
അലബ്ധാഭീപ്സിതോഽജ്ഞാനാദിദ്ധമന്യുഃ ശുചാര്പിതഃ ॥ ൨൮ ॥
സഹ ദേഹേന മാനേന വര്ധമാനേന മന്യുനാ ।
കരോതി വിഗ്രഹം കാമീ കാമിഷ്വന്തായ ചാത്മനഃ ॥ ൨൯ ॥
കരോതി വിഗ്രഹം കാമീ കാമിഷ്വന്തായ ചാത്മനഃ ॥ ൨൯ ॥
ഭൂതൈഃ പഞ്ചഭിരാരബ്ധേ ദേഹേ ദേഹ്യബുധോഽസകൃത് ।
അഹംമമേത്യസദ്ഗ്രാഹഃ കരോതി കുമതിര്മതിമ് ॥ ൩൦ ॥
അഹംമമേത്യസദ്ഗ്രാഹഃ കരോതി കുമതിര്മതിമ് ॥ ൩൦ ॥
തദര്ഥം കുരുതേ കര്മ യദ്ബദ്ധോ യാതി സംസൃതിമ് ।
യോഽനുയാതി ദദത്ക്ലേശമവിദ്യാകര്മബന്ധനഃ ॥ ൩൧ ॥
യോഽനുയാതി ദദത്ക്ലേശമവിദ്യാകര്മബന്ധനഃ ॥ ൩൧ ॥
യദ്യസദ്ഭിഃ പഥി പുനഃ ശിശ്നോദരകൃതോദ്യമൈഃ ।
ആസ്ഥിതോ രമതേ ജന്തുസ്തമോ വിശതി പൂര്വവത് ॥ ൩൨ ॥
ആസ്ഥിതോ രമതേ ജന്തുസ്തമോ വിശതി പൂര്വവത് ॥ ൩൨ ॥
സത്യം ശൌചം ദയാ മൌനം ബുദ്ധിഃ ശ്രീര്ഹ്രീര്യശഃ ക്ഷമാ ।
ശമോ ദമോ ഭഗശ്ചേതി യത്സങ്ഗാദ്യാതി സങ്ക്ഷയമ് ॥ ൩൩ ॥
ശമോ ദമോ ഭഗശ്ചേതി യത്സങ്ഗാദ്യാതി സങ്ക്ഷയമ് ॥ ൩൩ ॥
തേഷ്വശാന്തേഷു മൂഢേഷു ഖണ്ഡിതാത്മസ്വസാധുഷു ।
സങ്ഗം ന കുര്യാച്ഛോച്യേഷു യോഷിത്ക്രീഡാമൃഗേഷു ച ॥ ൩൪ ॥
സങ്ഗം ന കുര്യാച്ഛോച്യേഷു യോഷിത്ക്രീഡാമൃഗേഷു ച ॥ ൩൪ ॥
ന തഥാസ്യ ഭവേന്മോഹോ ബന്ധശ്ചാന്യപ്രസങ്ഗതഃ ।
യോഷിത്സങ്ഗാദ്യഥാ പുംസോ യഥാ തത്സങ്ഗിസങ്ഗതഃ ॥ ൩൫ ॥
യോഷിത്സങ്ഗാദ്യഥാ പുംസോ യഥാ തത്സങ്ഗിസങ്ഗതഃ ॥ ൩൫ ॥
പ്രജാപതിഃ സ്വാം ദുഹിതരം ദൃഷ്ട്വാ തദ്രൂപധര്ഷിതഃ ।
രോഹിദ്ഭൂതാം സോഽന്വധാവദൃക്ഷരൂപീ ഹതത്രപഃ ॥ ൩൬ ॥
രോഹിദ്ഭൂതാം സോഽന്വധാവദൃക്ഷരൂപീ ഹതത്രപഃ ॥ ൩൬ ॥
തത്സൃഷ്ടസൃഷ്ടസൃഷ്ടേഷു കോ ന്വഖണ്ഡിതധീഃ പുമാന് ।
ഋഷിം നാരായണമൃതേ യോഷിന്മയ്യേഹ മായയാ ॥ ൩൭ ॥
ഋഷിം നാരായണമൃതേ യോഷിന്മയ്യേഹ മായയാ ॥ ൩൭ ॥
ബലം മേ പശ്യ മായായാഃ സ്ത്രീമയ്യാ ജയിനോ ദിശാമ് ।
യാ കരോതി പദാക്രാന്താന്ഭ്രൂവിജൃമ്ഭേണ കേവലമ് ॥ ൩൮ ॥
യാ കരോതി പദാക്രാന്താന്ഭ്രൂവിജൃമ്ഭേണ കേവലമ് ॥ ൩൮ ॥
സങ്ഗം ന കുര്യാത്പ്രമദാസു ജാതു
യോഗസ്യ പാരം പരമാരുരുക്ഷുഃ ।
മത്സേവയാ പ്രതിലബ്ധാത്മലാഭോ
വദന്തി യാ നിരയദ്വാരമസ്യ ॥ ൩൯ ॥
യോഗസ്യ പാരം പരമാരുരുക്ഷുഃ ।
മത്സേവയാ പ്രതിലബ്ധാത്മലാഭോ
വദന്തി യാ നിരയദ്വാരമസ്യ ॥ ൩൯ ॥
യോപയാതി ശനൈര്മായാ യോഷിദ്ദേവവിനിര്മിതാ ।
താമീക്ഷേതാത്മനോ മൃത്യും തൃണൈഃ കൂപമിവാവൃതമ് ॥ ൪൦ ॥
താമീക്ഷേതാത്മനോ മൃത്യും തൃണൈഃ കൂപമിവാവൃതമ് ॥ ൪൦ ॥
യാം മന്യതേ പതിം മോഹാന്മന്മായാമൃഷഭായതീമ് ।
സ്ത്രീത്വം സ്ത്രീസങ്ഗതഃ പ്രാപ്തോ വിത്താപത്യഗൃഹപ്രദമ് ॥ ൪൧ ॥
സ്ത്രീത്വം സ്ത്രീസങ്ഗതഃ പ്രാപ്തോ വിത്താപത്യഗൃഹപ്രദമ് ॥ ൪൧ ॥
താമാത്മനോ വിജാനീയാത്പത്യപത്യഗൃഹാത്മകമ് ।
ദൈവോപസാദിതം മൃത്യും മൃഗയോര്ഗായനം യഥാ ॥ ൪൨ ॥
ദൈവോപസാദിതം മൃത്യും മൃഗയോര്ഗായനം യഥാ ॥ ൪൨ ॥
ദേഹേന ജീവഭൂതേന ലോകാല്ലോകമനുവ്രജന് ।
ഭുഞ്ജാന ഏവ കര്മാണി കരോത്യവിരതം പുമാന് ॥ ൪൩ ॥
ഭുഞ്ജാന ഏവ കര്മാണി കരോത്യവിരതം പുമാന് ॥ ൪൩ ॥
ജീവോ ഹ്യസ്യാനുഗോ ദേഹോ ഭൂതേന്ദ്രിയമനോമയഃ ।
തന്നിരോധോഽസ്യ മരണമാവിര്ഭാവസ്തു സമ്ഭവഃ ॥ ൪൪ ॥
തന്നിരോധോഽസ്യ മരണമാവിര്ഭാവസ്തു സമ്ഭവഃ ॥ ൪൪ ॥
ദ്രവ്യോപലബ്ധിസ്ഥാനസ്യ ദ്രവ്യേക്ഷായോഗ്യതാ യദാ ।
തത്പഞ്ചത്വമഹംമാനാദുത്പത്തിര്ദ്രവ്യദര്ശനമ് ॥ ൪൫ ॥
തത്പഞ്ചത്വമഹംമാനാദുത്പത്തിര്ദ്രവ്യദര്ശനമ് ॥ ൪൫ ॥
യഥാക്ഷ്ണോര്ദ്രവ്യാവയവദര്ശനായോഗ്യതാ യദാ ।
തദൈവ ചക്ഷുഷോ ദ്രഷ്ടുര്ദ്രഷ്ടൃത്വായോഗ്യതാനയോഃ ॥ ൪൬ ॥
തദൈവ ചക്ഷുഷോ ദ്രഷ്ടുര്ദ്രഷ്ടൃത്വായോഗ്യതാനയോഃ ॥ ൪൬ ॥
തസ്മാന്ന കാര്യഃ സന്ത്രാസോ ന കാര്പണ്യം ന സമ്ഭ്രമഃ ।
ബുദ്ധ്വാ ജീവഗതിം ധീരോ മുക്തസങ്ഗശ്ചരേദിഹ ॥ ൪൭ ॥
ബുദ്ധ്വാ ജീവഗതിം ധീരോ മുക്തസങ്ഗശ്ചരേദിഹ ॥ ൪൭ ॥
സമ്യഗ്ദര്ശനയാ ബുദ്ധ്യാ യോഗവൈരാഗ്യയുക്തയാ ।
മായാവിരചിതേ ലോകേ ചരേന്ന്യസ്യ കലേവരമ് ॥ ൪൮ ॥
മായാവിരചിതേ ലോകേ ചരേന്ന്യസ്യ കലേവരമ് ॥ ൪൮ ॥