શ્રીભગવાનુવાચ
કર્મણા દૈવનેત્રેણ જન્તુર્દેહોપપત્તયે ।
સ્ત્રિયાઃ પ્રવિષ્ટ ઉદરં પુંસો રેતઃકણાશ્રયઃ ॥ ૧ ॥
કર્મણા દૈવનેત્રેણ જન્તુર્દેહોપપત્તયે ।
સ્ત્રિયાઃ પ્રવિષ્ટ ઉદરં પુંસો રેતઃકણાશ્રયઃ ॥ ૧ ॥
કલલં ત્વેકરાત્રેણ પઞ્ચરાત્રેણ બુદ્બુદમ્ ।
દશાહેન તુ કર્કન્ધૂઃ પેશ્યણ્ડં વા તતઃ પરમ્ ॥ ૨ ॥
દશાહેન તુ કર્કન્ધૂઃ પેશ્યણ્ડં વા તતઃ પરમ્ ॥ ૨ ॥
માસેન તુ શિરો દ્વાભ્યાં બાહ્વઙ્ઘ્ર્યાદ્યઙ્ગવિગ્રહઃ ।
નખલોમાસ્થિચર્માણિ લિઙ્ગચ્છિદ્રોદ્ભવસ્ત્રિભિઃ ॥ ૩ ॥
નખલોમાસ્થિચર્માણિ લિઙ્ગચ્છિદ્રોદ્ભવસ્ત્રિભિઃ ॥ ૩ ॥
ચતુર્ભિર્ધાતવઃ સપ્ત પઞ્ચભિઃ ક્ષુત્તૃડુદ્ભવઃ ।
ષડ્ભિર્જરાયુણા વીતઃ કુક્ષૌ ભ્રામ્યતિ દક્ષિણે ॥ ૪ ॥
ષડ્ભિર્જરાયુણા વીતઃ કુક્ષૌ ભ્રામ્યતિ દક્ષિણે ॥ ૪ ॥
માતુર્જગ્ધાન્નપાનાદ્યૈરેધદ્ધાતુરસમ્મતે ।
શેતે વિણ્મૂત્રયોર્ગર્તે સ જન્તુર્જન્તુસમ્ભવે ॥ ૫ ॥
શેતે વિણ્મૂત્રયોર્ગર્તે સ જન્તુર્જન્તુસમ્ભવે ॥ ૫ ॥
કૃમિભિઃ ક્ષતસર્વાઙ્ગઃ સૌકુમાર્યાત્પ્રતિક્ષણમ્ ।
મૂર્ચ્છામાપ્નોત્યુરુક્લેશસ્તત્રત્યૈઃ ક્ષુધિતૈર્મુહુઃ ॥ ૬ ॥
મૂર્ચ્છામાપ્નોત્યુરુક્લેશસ્તત્રત્યૈઃ ક્ષુધિતૈર્મુહુઃ ॥ ૬ ॥
કટુતીક્ષ્ણોષ્ણલવણરૂક્ષામ્લાદિભિરુલ્બણૈઃ ।
માતૃભુક્તૈરુપસ્પૃષ્ટઃ સર્વાઙ્ગોત્થિતવેદનઃ ॥ ૭ ॥
માતૃભુક્તૈરુપસ્પૃષ્ટઃ સર્વાઙ્ગોત્થિતવેદનઃ ॥ ૭ ॥
ઉલ્બેન સંવૃતસ્તસ્મિન્નન્ત્રૈશ્ચ બહિરાવૃતઃ ।
આસ્તે કૃત્વા શિરઃ કુક્ષૌ ભુગ્નપૃષ્ઠશિરોધરઃ ॥ ૮ ॥
આસ્તે કૃત્વા શિરઃ કુક્ષૌ ભુગ્નપૃષ્ઠશિરોધરઃ ॥ ૮ ॥
અકલ્પઃ સ્વાઙ્ગચેષ્ટાયાં શકુન્ત ઇવ પઞ્જરે ।
તત્ર લબ્ધસ્મૃતિર્દૈવાત્કર્મ જન્મશતોદ્ભવમ્ ।
સ્મરન્દીર્ઘમનુચ્છ્વાસં શર્મ કિં નામ વિન્દતે ॥ ૯ ॥
તત્ર લબ્ધસ્મૃતિર્દૈવાત્કર્મ જન્મશતોદ્ભવમ્ ।
સ્મરન્દીર્ઘમનુચ્છ્વાસં શર્મ કિં નામ વિન્દતે ॥ ૯ ॥
આરભ્ય સપ્તમાન્માસાલ્લબ્ધબોધોઽપિ વેપિતઃ ।
નૈકત્રાસ્તે સૂતિવાતૈર્વિષ્ઠાભૂરિવ સોદરઃ ॥ ૧૦ ॥
નૈકત્રાસ્તે સૂતિવાતૈર્વિષ્ઠાભૂરિવ સોદરઃ ॥ ૧૦ ॥
નાથમાન ઋષિર્ભીતઃ સપ્તવધ્રિઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
સ્તુવીત તં વિક્લવયા વાચા યેનોદરેઽર્પિતઃ ॥ ૧૧ ॥
સ્તુવીત તં વિક્લવયા વાચા યેનોદરેઽર્પિતઃ ॥ ૧૧ ॥
જન્તુરુવાચ
તસ્યોપસન્નમવિતું જગદિચ્છયાત્ત-
નાનાતનોર્ભુવિ ચલચ્ચરણારવિન્દમ્ ।
સોઽહં વ્રજામિ શરણં હ્યકુતોભયં મે
યેનેદૃશી ગતિરદર્શ્યસતોઽનુરૂપા ॥ ૧૨ ॥
તસ્યોપસન્નમવિતું જગદિચ્છયાત્ત-
નાનાતનોર્ભુવિ ચલચ્ચરણારવિન્દમ્ ।
સોઽહં વ્રજામિ શરણં હ્યકુતોભયં મે
યેનેદૃશી ગતિરદર્શ્યસતોઽનુરૂપા ॥ ૧૨ ॥
યસ્ત્વત્ર બદ્ધ ઇવ કર્મભિરાવૃતાત્મા
ભૂતેન્દ્રિયાશયમયીમવલમ્બ્ય માયામ્ ।
આસ્તે વિશુદ્ધમવિકારમખણ્ડબોધમ્
આતપ્યમાનહૃદયેઽવસિતં નમામિ ॥ ૧૩ ॥
ભૂતેન્દ્રિયાશયમયીમવલમ્બ્ય માયામ્ ।
આસ્તે વિશુદ્ધમવિકારમખણ્ડબોધમ્
આતપ્યમાનહૃદયેઽવસિતં નમામિ ॥ ૧૩ ॥
યઃ પઞ્ચભૂતરચિતે રહિતઃ શરીરે
ચ્છન્નોઽયથેન્દ્રિયગુણાર્થચિદાત્મકોઽહમ્ ।
તેનાવિકુણ્ઠમહિમાનમૃષિં તમેનં
વન્દે પરં પ્રકૃતિપૂરુષયોઃ પુમાંસમ્ ॥ ૧૪ ॥
ચ્છન્નોઽયથેન્દ્રિયગુણાર્થચિદાત્મકોઽહમ્ ।
તેનાવિકુણ્ઠમહિમાનમૃષિં તમેનં
વન્દે પરં પ્રકૃતિપૂરુષયોઃ પુમાંસમ્ ॥ ૧૪ ॥
યન્માયયોરુગુણકર્મનિબન્ધનેઽસ્મિન્
સાંસારિકે પથિ ચરંસ્તદભિશ્રમેણ ।
નષ્ટસ્મૃતિઃ પુનરયં પ્રવૃણીત લોકં
યુક્ત્યા કયા મહદનુગ્રહમન્તરેણ ॥ ૧૫ ॥
સાંસારિકે પથિ ચરંસ્તદભિશ્રમેણ ।
નષ્ટસ્મૃતિઃ પુનરયં પ્રવૃણીત લોકં
યુક્ત્યા કયા મહદનુગ્રહમન્તરેણ ॥ ૧૫ ॥
જ્ઞાનં યદેતદદધાત્કતમઃ સ દેવસ્
ત્રૈકાલિકં
સ્થિરચરેષ્વનુવર્તિતાંશઃ ।
તં
જીવકર્મપદવીમનુવર્તમાનાસ્
તાપત્રયોપશમનાય વયં ભજેમ ॥ ૧૬ ॥
ત્રૈકાલિકં
સ્થિરચરેષ્વનુવર્તિતાંશઃ ।
તં
જીવકર્મપદવીમનુવર્તમાનાસ્
તાપત્રયોપશમનાય વયં ભજેમ ॥ ૧૬ ॥
દેહ્યન્યદેહવિવરે જઠરાગ્નિનાસૃગ્-
વિણ્મૂત્રકૂપપતિતો ભૃશતપ્તદેહઃ ।
ઇચ્છન્નિતો વિવસિતું ગણયન્સ્વમાસાન્
નિર્વાસ્યતે કૃપણધીર્ભગવન્કદા નુ ॥ ૧૭ ॥
વિણ્મૂત્રકૂપપતિતો ભૃશતપ્તદેહઃ ।
ઇચ્છન્નિતો વિવસિતું ગણયન્સ્વમાસાન્
નિર્વાસ્યતે કૃપણધીર્ભગવન્કદા નુ ॥ ૧૭ ॥
યેનેદૃશીં ગતિમસૌ દશમાસ્ય ઈશ
સંગ્રાહિતઃ પુરુદયેન ભવાદૃશેન ।
સ્વેનૈવ તુષ્યતુ કૃતેન સ દીનનાથઃ
કો નામ તત્પ્રતિ વિનાઞ્જલિમસ્ય કુર્યાત્ ॥ ૧૮ ॥
સંગ્રાહિતઃ પુરુદયેન ભવાદૃશેન ।
સ્વેનૈવ તુષ્યતુ કૃતેન સ દીનનાથઃ
કો નામ તત્પ્રતિ વિનાઞ્જલિમસ્ય કુર્યાત્ ॥ ૧૮ ॥
પશ્યત્યયં ધિષણયા નનુ સપ્તવધ્રિઃ
શારીરકે દમશરીર્યપરઃ સ્વદેહે ।
યત્સૃષ્ટયાસં તમહં પુરુષં પુરાણં
પશ્યે બહિર્હૃદિ ચ ચૈત્યમિવ પ્રતીતમ્ ॥ ૧૯ ॥
શારીરકે દમશરીર્યપરઃ સ્વદેહે ।
યત્સૃષ્ટયાસં તમહં પુરુષં પુરાણં
પશ્યે બહિર્હૃદિ ચ ચૈત્યમિવ પ્રતીતમ્ ॥ ૧૯ ॥
સોઽહં વસન્નપિ વિભો બહુદુઃખવાસં
ગર્ભાન્ન નિર્જિગમિષે બહિરન્ધકૂપે ।
યત્રોપયાતમુપસર્પતિ દેવમાયા
મિથ્યા મતિર્યદનુ સંસૃતિચક્રમેતત્ ॥ ૨૦ ॥
ગર્ભાન્ન નિર્જિગમિષે બહિરન્ધકૂપે ।
યત્રોપયાતમુપસર્પતિ દેવમાયા
મિથ્યા મતિર્યદનુ સંસૃતિચક્રમેતત્ ॥ ૨૦ ॥
તસ્માદહં વિગતવિક્લવ ઉદ્ધરિષ્ય
આત્માનમાશુ તમસઃ સુહૃદાત્મનૈવ ।
ભૂયો યથા વ્યસનમેતદનેકરન્ધ્રં
મા મે ભવિષ્યદુપસાદિતવિષ્ણુપાદઃ ॥ ૨૧ ॥
આત્માનમાશુ તમસઃ સુહૃદાત્મનૈવ ।
ભૂયો યથા વ્યસનમેતદનેકરન્ધ્રં
મા મે ભવિષ્યદુપસાદિતવિષ્ણુપાદઃ ॥ ૨૧ ॥
કપિલ ઉવાચ
એવં કૃતમતિર્ગર્ભે દશમાસ્યઃ સ્તુવન્નૃષિઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિપત્યવાચીનં પ્રસૂત્યૈ સૂતિમારુતઃ ॥ ૨૨ ॥
એવં કૃતમતિર્ગર્ભે દશમાસ્યઃ સ્તુવન્નૃષિઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિપત્યવાચીનં પ્રસૂત્યૈ સૂતિમારુતઃ ॥ ૨૨ ॥
તેનાવસૃષ્ટઃ સહસા કૃત્વાવાક્શિર આતુરઃ ।
વિનિષ્ક્રામતિ કૃચ્છ્રેણ નિરુચ્છ્વાસો હતસ્મૃતિઃ ॥ ૨૩ ॥
વિનિષ્ક્રામતિ કૃચ્છ્રેણ નિરુચ્છ્વાસો હતસ્મૃતિઃ ॥ ૨૩ ॥
પતિતો ભુવ્યસૃઙ્મિશ્રઃ વિષ્ઠાભૂરિવ ચેષ્ટતે ।
રોરૂયતિ ગતે જ્ઞાને વિપરીતાં ગતિં ગતઃ ॥ ૨૪ ॥
રોરૂયતિ ગતે જ્ઞાને વિપરીતાં ગતિં ગતઃ ॥ ૨૪ ॥
પરચ્છન્દં ન વિદુષા પુષ્યમાણો જનેન સઃ ।
અનભિપ્રેતમાપન્નઃ પ્રત્યાખ્યાતુમનીશ્વરઃ ॥ ૨૫ ॥
અનભિપ્રેતમાપન્નઃ પ્રત્યાખ્યાતુમનીશ્વરઃ ॥ ૨૫ ॥
શાયિતોઽશુચિપર્યઙ્કે જન્તુઃ સ્વેદજ-દૂષિતે ।
નેશઃ કણ્ડૂયનેઽઙ્ગાનામાસનોત્થાનચેષ્ટને ॥ ૨૬ ॥
નેશઃ કણ્ડૂયનેઽઙ્ગાનામાસનોત્થાનચેષ્ટને ॥ ૨૬ ॥
તુદન્ત્યામત્વચં દંશા મશકા મત્કુણાદયઃ ।
રુદન્તં વિગતજ્ઞાનં કૃમયઃ કૃમિકં યથા ॥ ૨૭ ॥
રુદન્તં વિગતજ્ઞાનં કૃમયઃ કૃમિકં યથા ॥ ૨૭ ॥
ઇત્યેવં શૈશવં ભુક્ત્વા દુઃખં પૌગણ્ડમેવ ચ ।
અલબ્ધાભીપ્સિતોઽજ્ઞાનાદિદ્ધમન્યુઃ શુચાર્પિતઃ ॥ ૨૮ ॥
અલબ્ધાભીપ્સિતોઽજ્ઞાનાદિદ્ધમન્યુઃ શુચાર્પિતઃ ॥ ૨૮ ॥
સહ દેહેન માનેન વર્ધમાનેન મન્યુના ।
કરોતિ વિગ્રહં કામી કામિષ્વન્તાય ચાત્મનઃ ॥ ૨૯ ॥
કરોતિ વિગ્રહં કામી કામિષ્વન્તાય ચાત્મનઃ ॥ ૨૯ ॥
ભૂતૈઃ પઞ્ચભિરારબ્ધે દેહે દેહ્યબુધોઽસકૃત્ ।
અહંમમેત્યસદ્ગ્રાહઃ કરોતિ કુમતિર્મતિમ્ ॥ ૩૦ ॥
અહંમમેત્યસદ્ગ્રાહઃ કરોતિ કુમતિર્મતિમ્ ॥ ૩૦ ॥
તદર્થં કુરુતે કર્મ યદ્બદ્ધો યાતિ સંસૃતિમ્ ।
યોઽનુયાતિ દદત્ક્લેશમવિદ્યાકર્મબન્ધનઃ ॥ ૩૧ ॥
યોઽનુયાતિ દદત્ક્લેશમવિદ્યાકર્મબન્ધનઃ ॥ ૩૧ ॥
યદ્યસદ્ભિઃ પથિ પુનઃ શિશ્નોદરકૃતોદ્યમૈઃ ।
આસ્થિતો રમતે જન્તુસ્તમો વિશતિ પૂર્વવત્ ॥ ૩૨ ॥
આસ્થિતો રમતે જન્તુસ્તમો વિશતિ પૂર્વવત્ ॥ ૩૨ ॥
સત્યં શૌચં દયા મૌનં બુદ્ધિઃ શ્રીર્હ્રીર્યશઃ ક્ષમા ।
શમો દમો ભગશ્ચેતિ યત્સઙ્ગાદ્યાતિ સઙ્ક્ષયમ્ ॥ ૩૩ ॥
શમો દમો ભગશ્ચેતિ યત્સઙ્ગાદ્યાતિ સઙ્ક્ષયમ્ ॥ ૩૩ ॥
તેષ્વશાન્તેષુ મૂઢેષુ ખણ્ડિતાત્મસ્વસાધુષુ ।
સઙ્ગં ન કુર્યાચ્છોચ્યેષુ યોષિત્ક્રીડામૃગેષુ ચ ॥ ૩૪ ॥
સઙ્ગં ન કુર્યાચ્છોચ્યેષુ યોષિત્ક્રીડામૃગેષુ ચ ॥ ૩૪ ॥
ન તથાસ્ય ભવેન્મોહો બન્ધશ્ચાન્યપ્રસઙ્ગતઃ ।
યોષિત્સઙ્ગાદ્યથા પુંસો યથા તત્સઙ્ગિસઙ્ગતઃ ॥ ૩૫ ॥
યોષિત્સઙ્ગાદ્યથા પુંસો યથા તત્સઙ્ગિસઙ્ગતઃ ॥ ૩૫ ॥
પ્રજાપતિઃ સ્વાં દુહિતરં દૃષ્ટ્વા તદ્રૂપધર્ષિતઃ ।
રોહિદ્ભૂતાં સોઽન્વધાવદૃક્ષરૂપી હતત્રપઃ ॥ ૩૬ ॥
રોહિદ્ભૂતાં સોઽન્વધાવદૃક્ષરૂપી હતત્રપઃ ॥ ૩૬ ॥
તત્સૃષ્ટસૃષ્ટસૃષ્ટેષુ કો ન્વખણ્ડિતધીઃ પુમાન્ ।
ઋષિં નારાયણમૃતે યોષિન્મય્યેહ માયયા ॥ ૩૭ ॥
ઋષિં નારાયણમૃતે યોષિન્મય્યેહ માયયા ॥ ૩૭ ॥
બલં મે પશ્ય માયાયાઃ સ્ત્રીમય્યા જયિનો દિશામ્ ।
યા કરોતિ પદાક્રાન્તાન્ભ્રૂવિજૃમ્ભેણ કેવલમ્ ॥ ૩૮ ॥
યા કરોતિ પદાક્રાન્તાન્ભ્રૂવિજૃમ્ભેણ કેવલમ્ ॥ ૩૮ ॥
સઙ્ગં ન કુર્યાત્પ્રમદાસુ જાતુ
યોગસ્ય પારં પરમારુરુક્ષુઃ ।
મત્સેવયા પ્રતિલબ્ધાત્મલાભો
વદન્તિ યા નિરયદ્વારમસ્ય ॥ ૩૯ ॥
યોગસ્ય પારં પરમારુરુક્ષુઃ ।
મત્સેવયા પ્રતિલબ્ધાત્મલાભો
વદન્તિ યા નિરયદ્વારમસ્ય ॥ ૩૯ ॥
યોપયાતિ શનૈર્માયા યોષિદ્દેવવિનિર્મિતા ।
તામીક્ષેતાત્મનો મૃત્યું તૃણૈઃ કૂપમિવાવૃતમ્ ॥ ૪૦ ॥
તામીક્ષેતાત્મનો મૃત્યું તૃણૈઃ કૂપમિવાવૃતમ્ ॥ ૪૦ ॥
યાં મન્યતે પતિં મોહાન્મન્માયામૃષભાયતીમ્ ।
સ્ત્રીત્વં સ્ત્રીસઙ્ગતઃ પ્રાપ્તો વિત્તાપત્યગૃહપ્રદમ્ ॥ ૪૧ ॥
સ્ત્રીત્વં સ્ત્રીસઙ્ગતઃ પ્રાપ્તો વિત્તાપત્યગૃહપ્રદમ્ ॥ ૪૧ ॥
તામાત્મનો વિજાનીયાત્પત્યપત્યગૃહાત્મકમ્ ।
દૈવોપસાદિતં મૃત્યું મૃગયોર્ગાયનં યથા ॥ ૪૨ ॥
દૈવોપસાદિતં મૃત્યું મૃગયોર્ગાયનં યથા ॥ ૪૨ ॥
દેહેન જીવભૂતેન લોકાલ્લોકમનુવ્રજન્ ।
ભુઞ્જાન એવ કર્માણિ કરોત્યવિરતં પુમાન્ ॥ ૪૩ ॥
ભુઞ્જાન એવ કર્માણિ કરોત્યવિરતં પુમાન્ ॥ ૪૩ ॥
જીવો હ્યસ્યાનુગો દેહો ભૂતેન્દ્રિયમનોમયઃ ।
તન્નિરોધોઽસ્ય મરણમાવિર્ભાવસ્તુ સમ્ભવઃ ॥ ૪૪ ॥
તન્નિરોધોઽસ્ય મરણમાવિર્ભાવસ્તુ સમ્ભવઃ ॥ ૪૪ ॥
દ્રવ્યોપલબ્ધિસ્થાનસ્ય દ્રવ્યેક્ષાયોગ્યતા યદા ।
તત્પઞ્ચત્વમહંમાનાદુત્પત્તિર્દ્રવ્યદર્શનમ્ ॥ ૪૫ ॥
તત્પઞ્ચત્વમહંમાનાદુત્પત્તિર્દ્રવ્યદર્શનમ્ ॥ ૪૫ ॥
યથાક્ષ્ણોર્દ્રવ્યાવયવદર્શનાયોગ્યતા યદા ।
તદૈવ ચક્ષુષો દ્રષ્ટુર્દ્રષ્ટૃત્વાયોગ્યતાનયોઃ ॥ ૪૬ ॥
તદૈવ ચક્ષુષો દ્રષ્ટુર્દ્રષ્ટૃત્વાયોગ્યતાનયોઃ ॥ ૪૬ ॥
તસ્માન્ન કાર્યઃ સન્ત્રાસો ન કાર્પણ્યં ન સમ્ભ્રમઃ ।
બુદ્ધ્વા જીવગતિં ધીરો મુક્તસઙ્ગશ્ચરેદિહ ॥ ૪૭ ॥
બુદ્ધ્વા જીવગતિં ધીરો મુક્તસઙ્ગશ્ચરેદિહ ॥ ૪૭ ॥
સમ્યગ્દર્શનયા બુદ્ધ્યા યોગવૈરાગ્યયુક્તયા ।
માયાવિરચિતે લોકે ચરેન્ન્યસ્ય કલેવરમ્ ॥ ૪૮ ॥
માયાવિરચિતે લોકે ચરેન્ન્યસ્ય કલેવરમ્ ॥ ૪૮ ॥