મૈત્રેય ઉવાચ
અથાદીક્ષત રાજા તુ હયમેધશતેન સઃ ।
બ્રહ્માવર્તે મનોઃ ક્ષેત્રે યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી ॥ ૧ ॥
અથાદીક્ષત રાજા તુ હયમેધશતેન સઃ ।
બ્રહ્માવર્તે મનોઃ ક્ષેત્રે યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી ॥ ૧ ॥
તદભિપ્રેત્ય ભગવાન્ કર્માતિશયમાત્મનઃ ।
શતક્રતુર્ન મમૃષે પૃથોર્યજ્ઞમહોત્સવમ્ ॥ ૨ ॥
શતક્રતુર્ન મમૃષે પૃથોર્યજ્ઞમહોત્સવમ્ ॥ ૨ ॥
યત્ર યજ્ઞપતિઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ હરિરીશ્વરઃ ।
અન્વભૂયત સર્વાત્મા સર્વલોકગુરુઃ પ્રભુઃ ॥ ૩ ॥
અન્વભૂયત સર્વાત્મા સર્વલોકગુરુઃ પ્રભુઃ ॥ ૩ ॥
અન્વિતો બ્રહ્મશર્વાભ્યાં લોકપાલૈઃ સહાનુગૈઃ ।
ઉપગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્મુનિભિશ્ચાપ્સરોગણૈઃ ॥ ૪ ॥
ઉપગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્મુનિભિશ્ચાપ્સરોગણૈઃ ॥ ૪ ॥
સિદ્ધા વિદ્યાધરા દૈત્યા દાનવા ગુહ્યકાદયઃ ।
સુનન્દનન્દપ્રમુખાઃ પાર્ષદપ્રવરા હરેઃ ॥ ૫ ॥
સુનન્દનન્દપ્રમુખાઃ પાર્ષદપ્રવરા હરેઃ ॥ ૫ ॥
કપિલો નારદો દત્તો યોગેશાઃ સનકાદયઃ ।
તમન્વીયુર્ભાગવતા યે ચ તત્સેવનોત્સુકાઃ ॥ ૬ ॥
તમન્વીયુર્ભાગવતા યે ચ તત્સેવનોત્સુકાઃ ॥ ૬ ॥
યત્ર ધર્મદુઘા ભૂમિઃ સર્વકામદુઘા સતી ।
દોગ્ધિ સ્માભીપ્સિતાનર્થાન્ યજમાનસ્ય ભારત ॥ ૭ ॥
દોગ્ધિ સ્માભીપ્સિતાનર્થાન્ યજમાનસ્ય ભારત ॥ ૭ ॥
ઊહુઃ સર્વરસાન્નદ્યઃ ક્ષીરદધ્યન્નગોરસાન્ ।
તરવો ભૂરિવર્ષ્માણઃ પ્રાસૂયન્ત મધુચ્યુતઃ ॥ ૮ ॥
તરવો ભૂરિવર્ષ્માણઃ પ્રાસૂયન્ત મધુચ્યુતઃ ॥ ૮ ॥
સિન્ધવો રત્નનિકરાન્ ગિરયોઽન્નં ચતુર્વિધમ્ ।
ઉપાયનમુપાજહ્રુઃ સર્વે લોકાઃ સપાલકાઃ ॥ ૯ ॥
ઉપાયનમુપાજહ્રુઃ સર્વે લોકાઃ સપાલકાઃ ॥ ૯ ॥
ઇતિ ચાધોક્ષજેશસ્ય પૃથોસ્તુ પરમોદયમ્ ।
અસૂયન્ ભગવાનિન્દ્રઃ પ્રતિઘાતમચીકરત્ ॥ ૧૦ ॥
અસૂયન્ ભગવાનિન્દ્રઃ પ્રતિઘાતમચીકરત્ ॥ ૧૦ ॥
ચરમેણાશ્વમેધેન યજમાને યજુષ્પતિમ્ ।
વૈન્યે યજ્ઞપશું સ્પર્ધન્નપોવાહ તિરોહિતઃ ॥ ૧૧ ॥
વૈન્યે યજ્ઞપશું સ્પર્ધન્નપોવાહ તિરોહિતઃ ॥ ૧૧ ॥
તમત્રિર્ભગવાનૈક્ષત્ત્વરમાણં વિહાયસા ।
આમુક્તમિવ પાખણ્ડં યોઽધર્મે ધર્મવિભ્રમઃ ॥ ૧૨ ॥
આમુક્તમિવ પાખણ્ડં યોઽધર્મે ધર્મવિભ્રમઃ ॥ ૧૨ ॥
અત્રિણા ચોદિતો હન્તું પૃથુપુત્રો મહારથઃ ।
અન્વધાવત સઙ્કુદ્ધસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥ ૧૩ ॥
અન્વધાવત સઙ્કુદ્ધસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥ ૧૩ ॥
તં તાદૃશાકૃતિં વીક્ષ્ય મેને ધર્મં શરીરિણમ્ ।
જટિલં ભસ્મનાચ્છન્નં તસ્મૈ બાણં ન મુઞ્ચતિ ॥ ૧૪ ॥
જટિલં ભસ્મનાચ્છન્નં તસ્મૈ બાણં ન મુઞ્ચતિ ॥ ૧૪ ॥
વધાન્નિવૃત્તં તં ભૂયો હન્તવેઽત્રિરચોદયત્ ।
જહિ યજ્ઞહનં તાત મહેન્દ્રં વિબુધાધમમ્ ॥ ૧૫ ॥
જહિ યજ્ઞહનં તાત મહેન્દ્રં વિબુધાધમમ્ ॥ ૧૫ ॥
એવં વૈન્યસુતઃ પ્રોક્તસ્ત્વરમાણં વિહાયસા ।
અન્વદ્રવદભિક્રુદ્ધો રાવણં ગૃધ્રરાડિવ ॥ ૧૬ ॥
અન્વદ્રવદભિક્રુદ્ધો રાવણં ગૃધ્રરાડિવ ॥ ૧૬ ॥
સોઽશ્વં રૂપં ચ તદ્ધિત્વા તસ્મા અન્તર્હિતઃ સ્વરાટ્ ।
વીરઃ સ્વપશુમાદાય પિતુર્યજ્ઞમુપેયિવાન્ ॥ ૧૭ ॥
વીરઃ સ્વપશુમાદાય પિતુર્યજ્ઞમુપેયિવાન્ ॥ ૧૭ ॥
તત્તસ્ય ચાદ્ભુતં કર્મ વિચક્ષ્ય પરમર્ષયઃ ।
નામધેયં દદુસ્તસ્મૈ વિજિતાશ્વ ઇતિ પ્રભો ॥ ૧૮ ॥
નામધેયં દદુસ્તસ્મૈ વિજિતાશ્વ ઇતિ પ્રભો ॥ ૧૮ ॥
ઉપસૃજ્ય તમસ્તીવ્રં જહારાશ્વં પુનર્હરિઃ ।
ચષાલયૂપતશ્છન્નો હિરણ્યરશનં વિભુઃ ॥ ૧૯ ॥
ચષાલયૂપતશ્છન્નો હિરણ્યરશનં વિભુઃ ॥ ૧૯ ॥
અત્રિઃ સન્દર્શયામાસ ત્વરમાણં વિહાયસા ।
કપાલખટ્વાઙ્ગધરં વીરો નૈનમબાધત ॥ ૨૦ ॥
કપાલખટ્વાઙ્ગધરં વીરો નૈનમબાધત ॥ ૨૦ ॥
અત્રિણા ચોદિતસ્તસ્મૈ સન્દધે વિશિખં રુષા ।
સોઽશ્વં રૂપં ચ તદ્ધિત્વા તસ્થાવન્તર્હિતઃ સ્વરાટ્ ॥ ૨૧ ॥
સોઽશ્વં રૂપં ચ તદ્ધિત્વા તસ્થાવન્તર્હિતઃ સ્વરાટ્ ॥ ૨૧ ॥
વીરશ્ચાશ્વમુપાદાય પિતૃયજ્ઞમથાવ્રજત્ ।
તદવદ્યં હરે રૂપં જગૃહુર્જ્ઞાનદુર્બલાઃ ॥ ૨૨ ॥
તદવદ્યં હરે રૂપં જગૃહુર્જ્ઞાનદુર્બલાઃ ॥ ૨૨ ॥
યાનિ રૂપાણિ જગૃહે ઇન્દ્રો હયજિહીર્ષયા ।
તાનિ પાપસ્ય ખણ્ડાનિ લિઙ્ગં ખણ્ડમિહોચ્યતે ॥ ૨૩ ॥
તાનિ પાપસ્ય ખણ્ડાનિ લિઙ્ગં ખણ્ડમિહોચ્યતે ॥ ૨૩ ॥
એવમિન્દ્રે હરત્યશ્વં વૈન્યયજ્ઞજિઘાંસયા ।
તદ્ગૃહીતવિસૃષ્ટેષુ પાખણ્ડેષુ મતિર્નૃણામ્ ॥ ૨૪ ॥
તદ્ગૃહીતવિસૃષ્ટેષુ પાખણ્ડેષુ મતિર્નૃણામ્ ॥ ૨૪ ॥
ધર્મ ઇત્યુપધર્મેષુ નગ્નરક્તપટાદિષુ ।
પ્રાયેણ સજ્જતે ભ્રાન્ત્યા પેશલેષુ ચ વાગ્મિષુ ॥ ૨૫ ॥
પ્રાયેણ સજ્જતે ભ્રાન્ત્યા પેશલેષુ ચ વાગ્મિષુ ॥ ૨૫ ॥
તદભિજ્ઞાય ભગવાન્પૃથુઃ પૃથુપરાક્રમઃ ।
ઇન્દ્રાય કુપિતો બાણમાદત્તોદ્યતકાર્મુકઃ ॥ ૨૬ ॥
ઇન્દ્રાય કુપિતો બાણમાદત્તોદ્યતકાર્મુકઃ ॥ ૨૬ ॥
તમૃત્વિજઃ શક્રવધાભિસન્ધિતંવિચક્ષ્ય દુષ્પ્રેક્ષ્યમસહ્યરંહસમ્ । નિવારયામાસુરહો મહામતેન યુજ્યતેઽત્રાન્યવધઃ પ્રચોદિતાત્ ॥ ૨૭ ॥
વયં મરુત્વન્તમિહાર્થનાશનંહ્વયામહે ત્વચ્છ્રવસા હતત્વિષમ્ । અયાતયામોપહવૈરનન્તરંપ્રસહ્ય રાજન્ જુહવામ તેઽહિતમ્ ॥ ૨૮ ॥
ઇત્યામન્ત્ર્ય ક્રતુપતિં વિદુરાસ્યર્ત્વિજો રુષા ।
સ્રુગ્ઘસ્તાઞ્જુહ્વતોઽભ્યેત્ય સ્વયમ્ભૂઃ પ્રત્યષેધત ॥ ૨૯ ॥
સ્રુગ્ઘસ્તાઞ્જુહ્વતોઽભ્યેત્ય સ્વયમ્ભૂઃ પ્રત્યષેધત ॥ ૨૯ ॥
ન વધ્યો ભવતામિન્દ્રો યદ્યજ્ઞો ભગવત્તનુઃ ।
યં જિઘાંસથ યજ્ઞેન યસ્યેષ્ટાસ્તનવઃ સુરાઃ ॥ ૩૦ ॥
યં જિઘાંસથ યજ્ઞેન યસ્યેષ્ટાસ્તનવઃ સુરાઃ ॥ ૩૦ ॥
તદિદં પશ્યત મહદ્ધર્મવ્યતિકરં દ્વિજાઃ ।
ઇન્દ્રેણાનુષ્ઠિતં રાજ્ઞઃ કર્મૈતદ્વિજિઘાંસતા ॥ ૩૧ ॥
ઇન્દ્રેણાનુષ્ઠિતં રાજ્ઞઃ કર્મૈતદ્વિજિઘાંસતા ॥ ૩૧ ॥
પૃથુકીર્તેઃ પૃથોર્ભૂયાત્તર્હ્યેકોનશતક્રતુઃ । અલં તે ક્રતુભિઃ સ્વિષ્ટૈર્યદ્ભવાન્મોક્ષધર્મવિત્ ॥ ૩૨ ॥
નૈવાત્મને મહેન્દ્રાય રોષમાહર્તુમર્હસિ ।
ઉભાવપિ હિ ભદ્રં તે ઉત્તમશ્લોકવિગ્રહૌ ॥ ૩૩ ॥
ઉભાવપિ હિ ભદ્રં તે ઉત્તમશ્લોકવિગ્રહૌ ॥ ૩૩ ॥
માસ્મિન્મહારાજ કૃથાઃ સ્મ ચિન્તાંનિશામયાસ્મદ્વચ આદૃતાત્મા । યદ્ધ્યાયતો દૈવહતં નુ કર્તુંમનોઽતિરુષ્ટં વિશતે તમોઽન્ધમ્ ॥ ૩૪ ॥
ક્રતુર્વિરમતામેષ દેવેષુ દુરવગ્રહઃ ।
ધર્મવ્યતિકરો યત્ર પાખણ્ડૈરિન્દ્રનિર્મિતૈઃ ॥ ૩૫ ॥
ધર્મવ્યતિકરો યત્ર પાખણ્ડૈરિન્દ્રનિર્મિતૈઃ ॥ ૩૫ ॥
એભિરિન્દ્રોપસંસૃષ્ટૈઃ પાખણ્ડૈર્હારિભિર્જનમ્ । હ્રિયમાણં વિચક્ષ્વૈનં યસ્તે યજ્ઞધ્રુગશ્વમુટ્ ॥ ૩૬ ॥
ભવાન્ પરિત્રાતુમિહાવતીર્ણો
ધર્મં જનાનાં સમયાનુરૂપમ્ ।
વેનાપચારાદવલુપ્તમદ્ય
તદ્દેહતો વિષ્ણુકલાસિ વૈન્ય ॥ ૩૭ ॥
ધર્મં જનાનાં સમયાનુરૂપમ્ ।
વેનાપચારાદવલુપ્તમદ્ય
તદ્દેહતો વિષ્ણુકલાસિ વૈન્ય ॥ ૩૭ ॥
સ ત્વં વિમૃશ્યાસ્ય ભવં પ્રજાપતે
સઙ્કલ્પનં વિશ્વસૃજાં પિપીપૃહિ ।
ઐન્દ્રીં ચ માયામુપધર્મમાતરં
પ્રચણ્ડપાખણ્ડપથં પ્રભો જહિ ॥ ૩૮ ॥
સઙ્કલ્પનં વિશ્વસૃજાં પિપીપૃહિ ।
ઐન્દ્રીં ચ માયામુપધર્મમાતરં
પ્રચણ્ડપાખણ્ડપથં પ્રભો જહિ ॥ ૩૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્થં સ લોકગુરુણા સમાદિષ્ટો વિશામ્પતિઃ ।
તથા ચ કૃત્વા વાત્સલ્યં મઘોનાપિ ચ સન્દધે ॥ ૩૯ ॥
ઇત્થં સ લોકગુરુણા સમાદિષ્ટો વિશામ્પતિઃ ।
તથા ચ કૃત્વા વાત્સલ્યં મઘોનાપિ ચ સન્દધે ॥ ૩૯ ॥
કૃતાવભૃથસ્નાનાય પૃથવે ભૂરિકર્મણે । વરાન્દદુસ્તે વરદા યે તદ્બર્હિષિ તર્પિતાઃ ॥ ૪૦ ॥
વિપ્રાઃ સત્યાશિષસ્તુષ્ટાઃ શ્રદ્ધયા લબ્ધદક્ષિણાઃ ।
આશિષો યુયુજુઃ ક્ષત્તરાદિરાજાય સત્કૃતાઃ ॥ ૪૧ ॥
આશિષો યુયુજુઃ ક્ષત્તરાદિરાજાય સત્કૃતાઃ ॥ ૪૧ ॥
ત્વયાહૂતા મહાબાહો સર્વ એવ સમાગતાઃ ।
પૂજિતા દાનમાનાભ્યાં પિતૃદેવર્ષિમાનવાઃ ॥ ૪૨ ॥
પૂજિતા દાનમાનાભ્યાં પિતૃદેવર્ષિમાનવાઃ ॥ ૪૨ ॥