શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૯

શ્રીશુક ઉવાચ
અથ કસ્યચિદ્ દ્વિજવરસ્યાઙ્ગિરઃપ્રવરસ્ય શમદમતપઃસ્વાધ્યાયાધ્યયનત્યાગસન્તોષતિતિક્ષાપ્રશ્રયવિદ્યાનસૂયાત્મજ્ઞાનાનન્દયુક્તસ્યાત્મસદૃશશ્રુતશીલાચારરૂપૌદાર્યગુણા નવ સોદર્યા અઙ્ગજા બભૂવુર્મિથુનં ચ યવીયસ્યાં ભાર્યાયામ્ ॥ ૧ ॥

યસ્તુ તત્ર પુમાંસ્તં પરમભાગવતં રાજર્ષિપ્રવરં ભરતમુત્સૃષ્ટમૃગશરીરં ચરમશરીરેણ વિપ્રત્વં ગતમાહુઃ ॥ ૨ ॥

તત્રાપિ સ્વજનસઙ્ગાચ્ચ ભૃશમુદ્વિજમાનો ભગવતઃ કર્મબન્ધવિધ્વંસનશ્રવણસ્મરણગુણવિવરણચરણારવિન્દયુગલં મનસા વિદધદાત્મનઃ પ્રતિઘાતમાશઙ્કમાનો ભગવદનુગ્રહેણાનુસ્મૃતસ્વપૂર્વજન્માવલિરાત્માનમુન્મત્તજડાન્ધબધિરસ્વરૂપેણ દર્શયામાસ લોકસ્ય ॥ ૩ ॥

તસ્યાપિ હ વા આત્મજસ્ય વિપ્રઃ પુત્રસ્નેહાનુબદ્ધમના આસમાવર્તનાત્સંસ્કારાન્ યથોપદેશં વિદધાન ઉપનીતસ્ય ચ પુનઃ શૌચાચમનાદીન્ કર્મનિયમાનનભિપ્રેતાનપિ સમશિક્ષયદનુશિષ્ટેન હિ ભાવ્યં પિતુઃ પુત્રેણેતિ ॥ ૪ ॥

સ ચાપિ તદુ હ પિતૃસન્નિધાવેવાસધ્રીચીનમિવ સ્મ કરોતિ છન્દાંસ્યધ્યાપયિષ્યન્સહ વ્યાહૃતિભિઃ સપ્રણવશિરસ્ત્રિપદીં સાવિત્રીં ગ્રૈષ્મવાસન્તિકાન્માસાનધીયાનમપ્યસમવેતરૂપં ગ્રાહયામાસ ॥ ૫ ॥

એવં સ્વતનુજ આત્મન્યનુરાગાવેશિતચિત્તઃ શૌચાધ્યયનવ્રતનિયમગુર્વનલશુશ્રૂષણાદ્યૌપકુર્વાણકકર્માણ્યનભિયુક્તાન્યપિ સમનુશિષ્ટેન ભાવ્યમિત્યસદાગ્રહઃ પુત્રમનુશાસ્ય સ્વયં તાવદ્ અનધિગતમનોરથઃ કાલેનાપ્રમત્તેન સ્વયં ગૃહ એવ પ્રમત્ત ઉપસંહૃતઃ ॥ ૬ ॥

અથ યવીયસી દ્વિજસતી સ્વગર્ભજાતં મિથુનં સપત્ન્યા ઉપન્યસ્ય સ્વયમનુસંસ્થયા પતિલોકમગાત્ ॥ ૭ ॥

પિતર્યુપરતે ભ્રાતર એનમતત્પ્રભાવવિદસ્ત્રય્યાં વિદ્યાયામેવ પર્યવસિતમતયો ન પરવિદ્યાયાં જડમતિરિતિ ભ્રાતુરનુશાસનનિર્બન્ધાન્ન્યવૃત્સન્ત ॥ ૮ ॥

સ ચ પ્રાકૃતૈર્દ્વિપદપશુભિરુન્મત્તજડબધિરમૂકેત્યભિભાષ્યમાણો યદા તદનુરૂપાણિ પ્રભાષતે કર્માણિ ચ કાર્યમાણઃ
પરેચ્છયા કરોતિ વિષ્ટિતો વેતનતો વા યાચ્ઞયા યદૃચ્છયા વોપસાદિતમલ્પં બહુ મૃષ્ટં કદન્નં વાભ્યવહરતિ પરં નેન્દ્રિયપ્રીતિનિમિત્તમ્ ।
નિત્યનિવૃત્તનિમિત્તસ્વસિદ્ધવિશુદ્ધાનુભવાનન્દસ્વાત્મલાભાધિગમઃ સુખદુઃખયોર્દ્વન્દ્વનિમિત્તયોરસમ્ભાવિતદેહાભિમાનઃ ॥ ૯ ॥

શીતોષ્ણવાતવર્ષેષુ વૃષ ઇવાનાવૃતાઙ્ગઃ પીનઃ સંહનનાઙ્ગઃ સ્થણ્ડિલસંવેશનાનુન્મર્દનામજ્જનરજસા મહામણિરિવાનભિવ્યક્તબ્રહ્મવર્ચસઃ કુપટાવૃતકટિરુપવીતેનોરુમષિણા દ્વિજાતિરિતિ બ્રહ્મબન્ધુરિતિ સંજ્ઞયાતજ્જ્ઞજનાવમતો વિચચાર ॥ ૧૦ ॥

યદા તુ પરત આહારં કર્મવેતનત ઈહમાનઃ સ્વભ્રાતૃભિરપિ કેદારકર્મણિ નિરૂપિતસ્તદપિ કરોતિ કિન્તુ ન સમં વિષમં ન્યૂનમધિકમિતિ વેદ કણપિણ્યાકફલીકરણકુલ્માષસ્થાલીપુરીષાદીન્યપ્યમૃતવદભ્યવહરતિ ॥ ૧૧ ॥

અથ કદાચિત્કશ્ચિદ્ વૃષલપતિર્ભદ્રકાલ્યૈ પુરુષપશુમાલભતાપત્યકામઃ ॥ ૧૨ ॥

તસ્ય હ દૈવમુક્તસ્ય પશોઃ પદવીં તદનુચરાઃ પરિધાવન્તો નિશિ નિશીથસમયે તમસાઽઽવૃતાયામનધિગતપશવ આકસ્મિકેન વિધિના કેદારાન્ વીરાસનેન મૃગવરાહાદિભ્યઃ સંરક્ષમાણમઙ્ગિરઃપ્રવરસુતમપશ્યન્ ॥ ૧૩ ॥

અથ ત એનમનવદ્યલક્ષણમવમૃશ્ય ભર્તૃકર્મનિષ્પત્તિં મન્યમાના બદ્ધ્વા રશનયા ચણ્ડિકાગૃહમુપનિન્યુર્મુદા વિકસિતવદનાઃ ॥ ૧૪ ॥

અથ પણયસ્તં સ્વવિધિનાભિષિચ્યાહતેન વાસસાઽઽચ્છાદ્ય ભૂષણાલેપસ્રક્તિલકાદિભિરુપસ્કૃતં ભુક્તવન્તં ધૂપદીપમાલ્યલાજકિસલયાઙ્કુરફલોપહારોપેતયા વૈશસસંસ્થયામહતા ગીતસ્તુતિમૃદઙ્ગપણવઘોષેણ ચ પુરુષપશું ભદ્રકાલ્યાઃ પુરત ઉપવેશયામાસુઃ ॥ ૧૫ ॥

અથ વૃષલરાજપણિઃ પુરુષપશોરસૃગાસવેન દેવીં ભદ્રકાલીં યક્ષ્યમાણસ્તદભિમન્ત્રિતમસિમતિકરાલનિશિતમુપાદદે ॥ ૧૬ ॥

ઇતિ તેષાં વૃષલાનાં રજસ્તમઃપ્રકૃતીનાં ધનમદરજઉત્સિક્તમનસાં ભગવત્કલાવીરકુલં કદર્થીકૃત્યોત્પથેન સ્વૈરં વિહરતાં હિંસાવિહારાણાં કર્માતિદારુણં યદ્બ્રહ્મભૂતસ્ય સાક્ષાદ્બ્રહ્મર્ષિસુતસ્ય નિર્વૈરસ્ય સર્વભૂતસુહૃદઃ સૂનાયામપ્યનનુમતમાલમ્ભનં તદુપલભ્ય બ્રહ્મતેજસાતિદુર્વિષહેણ દન્દહ્યમાનેન વપુષા સહસોચ્ચચાટ સૈવ દેવી ભદ્રકાલી ॥ ૧૭ ॥

ભૃશમમર્ષરોષાવેશરભસવિલસિતભ્રુકુટિવિટપકુટિલદંષ્ટ્રારુણેક્ષણાટોપાતિભયાનકવદના હન્તુકામેવેદં મહાટ્ટહાસમતિસંરમ્ભેણ વિમુઞ્ચન્તી તત ઉત્પત્ય પાપીયસાં દુષ્ટાનાં તેનૈવાસિના વિવૃક્ણશીર્ષ્ણાં ગલાત્સ્રવન્તમસૃગાસવમત્યુષ્ણં સહ ગણેન નિપીયાતિપાનમદવિહ્વલોચ્ચૈસ્તરાં સ્વપાર્ષદૈઃ સહ જગૌ નનર્ત ચ વિજહાર ચ શિરઃકન્દુકલીલયા ॥ ૧૮ ॥

એવમેવ ખલુ મહદભિચારાતિક્રમઃ કાર્ત્સ્ન્યેનાત્મને ફલતિ ॥ ૧૯ ॥

ન વા એતદ્વિષ્ણુદત્ત મહદદ્ભુતં યદસમ્ભ્રમઃ સ્વશિરશ્છેદન આપતિતેઽપિ વિમુક્તદેહાદ્યાત્મભાવસુદૃઢહૃદયગ્રન્થીનાં સર્વસત્ત્વસુહૃદાત્મનાં નિર્વૈરાણાં સાક્ષાદ્ભગવતાનિમિષારિવરાયુધેનાપ્રમત્તેન તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ પરિરક્ષ્યમાણાનાં તત્પાદમૂલમકુતશ્ચિદ્ભયમુપસૃતાનાં ભાગવતપરમહંસાનામ્ ॥ ૨૦ ॥