શ્રીશુક ઉવાચ
શ્રુત્વેહિતં સાધુ સભાસભાજિતં
મહત્તમાગ્રણ્ય ઉરુક્રમાત્મનઃ ।
યુધિષ્ઠિરો દૈત્યપતેર્મુદાન્વિતઃ
પપ્રચ્છ ભૂયસ્તનયં સ્વયમ્ભુવઃ ॥ ૧ ॥
શ્રુત્વેહિતં સાધુ સભાસભાજિતં
મહત્તમાગ્રણ્ય ઉરુક્રમાત્મનઃ ।
યુધિષ્ઠિરો દૈત્યપતેર્મુદાન્વિતઃ
પપ્રચ્છ ભૂયસ્તનયં સ્વયમ્ભુવઃ ॥ ૧ ॥
શ્રીયુધિષ્ઠિર ઉવાચ
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ નૃણાં ધર્મં સનાતનમ્ ।
વર્ણાશ્રમાચારયુતં યત્પુમાન્વિન્દતે પરમ્ ॥ ૨ ॥
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ નૃણાં ધર્મં સનાતનમ્ ।
વર્ણાશ્રમાચારયુતં યત્પુમાન્વિન્દતે પરમ્ ॥ ૨ ॥
ભવાન્પ્રજાપતેઃ સાક્ષાદાત્મજઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
સુતાનાં સમ્મતો બ્રહ્મંસ્તપોયોગસમાધિભિઃ ॥ ૩ ॥
સુતાનાં સમ્મતો બ્રહ્મંસ્તપોયોગસમાધિભિઃ ॥ ૩ ॥
નારાયણપરા વિપ્રા ધર્મં ગુહ્યં પરં વિદુઃ ।
કરુણાઃ સાધવઃ શાન્તાસ્ત્વદ્વિધા ન તથાપરે ॥ ૪ ॥
કરુણાઃ સાધવઃ શાન્તાસ્ત્વદ્વિધા ન તથાપરે ॥ ૪ ॥
શ્રીનારદ ઉવાચ
નત્વા ભગવતેઽજાય લોકાનાં ધર્મસેતવે ।
વક્ષ્યે સનાતનં ધર્મં નારાયણમુખાચ્છ્રુતમ્ ॥ ૫ ॥
નત્વા ભગવતેઽજાય લોકાનાં ધર્મસેતવે ।
વક્ષ્યે સનાતનં ધર્મં નારાયણમુખાચ્છ્રુતમ્ ॥ ૫ ॥
યોઽવતીર્યાત્મનોંઽશેન દાક્ષાયણ્યાં તુ ધર્મતઃ ।
લોકાનાં સ્વસ્તયેઽધ્યાસ્તે તપો બદરિકાશ્રમે ॥ ૬ ॥
લોકાનાં સ્વસ્તયેઽધ્યાસ્તે તપો બદરિકાશ્રમે ॥ ૬ ॥
ધર્મમૂલં હિ ભગવાન્સર્વવેદમયો હરિઃ ।
સ્મૃતં ચ તદ્વિદાં રાજન્યેન ચાત્મા પ્રસીદતિ ॥ ૭ ॥
સ્મૃતં ચ તદ્વિદાં રાજન્યેન ચાત્મા પ્રસીદતિ ॥ ૭ ॥
સત્યં દયા તપઃ શૌચં તિતિક્ષેક્ષા શમો દમઃ ।
અહિંસા બ્રહ્મચર્યં ચ ત્યાગઃ સ્વાધ્યાય આર્જવમ્ ॥ ૮ ॥
અહિંસા બ્રહ્મચર્યં ચ ત્યાગઃ સ્વાધ્યાય આર્જવમ્ ॥ ૮ ॥
સન્તોષઃ સમદૃક્સેવા ગ્રામ્યેહોપરમઃ શનૈઃ ।
નૃણાં વિપર્યયેહેક્ષા મૌનમાત્મવિમર્શનમ્ ॥ ૯ ॥
નૃણાં વિપર્યયેહેક્ષા મૌનમાત્મવિમર્શનમ્ ॥ ૯ ॥
અન્નાદ્યાદેઃ સંવિભાગો ભૂતેભ્યશ્ચ યથાર્હતઃ ।
તેષ્વાત્મદેવતાબુદ્ધિઃ સુતરાં નૃષુ પાણ્ડવ ॥ ૧૦ ॥
તેષ્વાત્મદેવતાબુદ્ધિઃ સુતરાં નૃષુ પાણ્ડવ ॥ ૧૦ ॥
શ્રવણં કીર્તનં ચાસ્ય સ્મરણં મહતાં ગતેઃ ।
સેવેજ્યાવનતિર્દાસ્યં સખ્યમાત્મસમર્પણમ્ ॥ ૧૧ ॥
સેવેજ્યાવનતિર્દાસ્યં સખ્યમાત્મસમર્પણમ્ ॥ ૧૧ ॥
નૃણામયં પરો ધર્મઃ સર્વેષાં સમુદાહૃતઃ ।
ત્રિંશલ્લક્ષણવાન્ રાજન્સર્વાત્મા યેન તુષ્યતિ ॥ ૧૨ ॥
ત્રિંશલ્લક્ષણવાન્ રાજન્સર્વાત્મા યેન તુષ્યતિ ॥ ૧૨ ॥
સંસ્કારા યત્રાવિચ્છિન્નાઃ સ દ્વિજોઽજો જગાદ યમ્ ।
ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ વિહિતાનિ દ્વિજન્મનામ્ ।
જન્મકર્માવદાતાનાં ક્રિયાશ્ચાશ્રમચોદિતાઃ ॥ ૧૩ ॥
ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ વિહિતાનિ દ્વિજન્મનામ્ ।
જન્મકર્માવદાતાનાં ક્રિયાશ્ચાશ્રમચોદિતાઃ ॥ ૧૩ ॥
વિપ્રસ્યાધ્યયનાદીનિ ષડન્યસ્યાપ્રતિગ્રહઃ ।
રાજ્ઞો વૃત્તિઃ પ્રજાગોપ્તુરવિપ્રાદ્વા કરાદિભિઃ ॥ ૧૪ ॥
રાજ્ઞો વૃત્તિઃ પ્રજાગોપ્તુરવિપ્રાદ્વા કરાદિભિઃ ॥ ૧૪ ॥
વૈશ્યસ્તુ વાર્તાવૃત્તિઃ સ્યાન્નિત્યં બ્રહ્મકુલાનુગઃ ।
શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા વૃત્તિશ્ચ સ્વામિનો ભવેત્ ॥ ૧૫ ॥
શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા વૃત્તિશ્ચ સ્વામિનો ભવેત્ ॥ ૧૫ ॥
વાર્તા વિચિત્રા શાલીનયાયાવરશિલોઞ્છનમ્ ।
વિપ્રવૃત્તિશ્ચતુર્ધેયં શ્રેયસી ચોત્તરોત્તરા ॥ ૧૬ ॥
વિપ્રવૃત્તિશ્ચતુર્ધેયં શ્રેયસી ચોત્તરોત્તરા ॥ ૧૬ ॥
જઘન્યો નોત્તમાં વૃત્તિમનાપદિ ભજેન્નરઃ ।
ઋતે રાજન્યમાપત્સુ સર્વેષામપિ સર્વશઃ ॥ ૧૭ ॥
ઋતે રાજન્યમાપત્સુ સર્વેષામપિ સર્વશઃ ॥ ૧૭ ॥
ઋતામૃતાભ્યાં જીવેત મૃતેન પ્રમૃતેન વા ।
સત્યાનૃતાભ્યામપિ વા ન શ્વવૃત્ત્યા કદાચન ॥ ૧૮ ॥
સત્યાનૃતાભ્યામપિ વા ન શ્વવૃત્ત્યા કદાચન ॥ ૧૮ ॥
ઋતમુઞ્છશિલં પ્રોક્તમમૃતં યદયાચિતમ્ ।
મૃતં તુ નિત્યયાચ્ઞા સ્યાત્પ્રમૃતં કર્ષણં સ્મૃતમ્ ॥ ૧૯ ॥
મૃતં તુ નિત્યયાચ્ઞા સ્યાત્પ્રમૃતં કર્ષણં સ્મૃતમ્ ॥ ૧૯ ॥
સત્યાનૃતં ચ વાણિજ્યં શ્વવૃત્તિર્નીચસેવનમ્ ।
વર્જયેત્તાં સદા વિપ્રો રાજન્યશ્ચ જુગુપ્સિતામ્ ।
સર્વવેદમયો વિપ્રઃ સર્વદેવમયો નૃપઃ ॥ ૨૦ ॥
વર્જયેત્તાં સદા વિપ્રો રાજન્યશ્ચ જુગુપ્સિતામ્ ।
સર્વવેદમયો વિપ્રઃ સર્વદેવમયો નૃપઃ ॥ ૨૦ ॥
શમો દમસ્તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ક્ષાન્તિરાર્જવમ્ ।
જ્ઞાનં દયાચ્યુતાત્મત્વં સત્યં ચ બ્રહ્મલક્ષણમ્ ॥ ૨૧ ॥
જ્ઞાનં દયાચ્યુતાત્મત્વં સત્યં ચ બ્રહ્મલક્ષણમ્ ॥ ૨૧ ॥
શૌર્યં વીર્યં ધૃતિસ્તેજસ્ત્યાગશ્ચાત્મજયઃ ક્ષમા ।
બ્રહ્મણ્યતા પ્રસાદશ્ચ સત્યં ચ ક્ષત્રલક્ષણમ્ ॥ ૨૨ ॥
બ્રહ્મણ્યતા પ્રસાદશ્ચ સત્યં ચ ક્ષત્રલક્ષણમ્ ॥ ૨૨ ॥
દેવગુર્વચ્યુતે ભક્તિસ્ત્રિવર્ગપરિપોષણમ્ ।
આસ્તિક્યમુદ્યમો નિત્યં નૈપુણ્યં વૈશ્યલક્ષણમ્ ॥ ૨૩ ॥
આસ્તિક્યમુદ્યમો નિત્યં નૈપુણ્યં વૈશ્યલક્ષણમ્ ॥ ૨૩ ॥
શૂદ્રસ્ય સન્નતિઃ શૌચં સેવા સ્વામિન્યમાયયા ।
અમન્ત્રયજ્ઞો હ્યસ્તેયં સત્યં ગોવિપ્રરક્ષણમ્ ॥ ૨૪ ॥
અમન્ત્રયજ્ઞો હ્યસ્તેયં સત્યં ગોવિપ્રરક્ષણમ્ ॥ ૨૪ ॥
સ્ત્રીણાં ચ પતિદેવાનાં તચ્છુશ્રૂષાનુકૂલતા ।
તદ્બન્ધુષ્વનુવૃત્તિશ્ચ નિત્યં તદ્વ્રતધારણમ્ ॥ ૨૫ ॥
તદ્બન્ધુષ્વનુવૃત્તિશ્ચ નિત્યં તદ્વ્રતધારણમ્ ॥ ૨૫ ॥
સમ્માર્જનોપલેપાભ્યાં ગૃહમણ્ડનવર્તનૈઃ ।
સ્વયં ચ મણ્ડિતા નિત્યં પરિમૃષ્ટપરિચ્છદા ॥ ૨૬ ॥
સ્વયં ચ મણ્ડિતા નિત્યં પરિમૃષ્ટપરિચ્છદા ॥ ૨૬ ॥
કામૈરુચ્ચાવચૈઃ સાધ્વી પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ।
વાક્યૈઃ સત્યૈઃ પ્રિયૈઃ પ્રેમ્ણા કાલે કાલે ભજેત્પતિમ્ ॥ ૨૭ ॥
વાક્યૈઃ સત્યૈઃ પ્રિયૈઃ પ્રેમ્ણા કાલે કાલે ભજેત્પતિમ્ ॥ ૨૭ ॥
સન્તુષ્ટાલોલુપા દક્ષા ધર્મજ્ઞા પ્રિયસત્યવાક્ ।
અપ્રમત્તા શુચિઃ સ્નિગ્ધા પતિં ત્વપતિતં ભજેત્ ॥ ૨૮ ॥
અપ્રમત્તા શુચિઃ સ્નિગ્ધા પતિં ત્વપતિતં ભજેત્ ॥ ૨૮ ॥
યા પતિં હરિભાવેન ભજેત્ શ્રીરિવ તત્પરા ।
હર્યાત્મના હરેર્લોકે પત્યા શ્રીરિવ મોદતે ॥ ૨૯ ॥
હર્યાત્મના હરેર્લોકે પત્યા શ્રીરિવ મોદતે ॥ ૨૯ ॥
વૃત્તિઃ સઙ્કરજાતીનાં તત્તત્કુલકૃતા ભવેત્ ।
અચૌરાણામપાપાનામન્ત્યજાન્તેવસાયિનામ્ ॥ ૩૦ ॥
અચૌરાણામપાપાનામન્ત્યજાન્તેવસાયિનામ્ ॥ ૩૦ ॥
પ્રાયઃ સ્વભાવવિહિતો નૃણાં ધર્મો યુગે યુગે ।
વેદદૃગ્ભિઃ સ્મૃતો રાજન્પ્રેત્ય ચેહ ચ શર્મકૃત્ ॥ ૩૧ ॥
વેદદૃગ્ભિઃ સ્મૃતો રાજન્પ્રેત્ય ચેહ ચ શર્મકૃત્ ॥ ૩૧ ॥
વૃત્ત્યા સ્વભાવકૃતયા વર્તમાનઃ સ્વકર્મકૃત્ ।
હિત્વા સ્વભાવજં કર્મ શનૈર્નિર્ગુણતામિયાત્ ॥ ૩૨ ॥
હિત્વા સ્વભાવજં કર્મ શનૈર્નિર્ગુણતામિયાત્ ॥ ૩૨ ॥
ઉપ્યમાનં મુહુઃ ક્ષેત્રં સ્વયં નિર્વીર્યતામિયાત્ ।
ન કલ્પતે પુનઃ સૂત્યૈ ઉપ્તં બીજં ચ નશ્યતિ ॥ ૩૩ ॥
ન કલ્પતે પુનઃ સૂત્યૈ ઉપ્તં બીજં ચ નશ્યતિ ॥ ૩૩ ॥
એવં કામાશયં ચિત્તં કામાનામતિસેવયા ।
વિરજ્યેત યથા રાજન્નગ્નિવત્ કામબિન્દુભિઃ ॥ ૩૪ ॥
વિરજ્યેત યથા રાજન્નગ્નિવત્ કામબિન્દુભિઃ ॥ ૩૪ ॥
યસ્ય યલ્લક્ષણં પ્રોક્તં પુંસો વર્ણાભિવ્યઞ્જકમ્ ।
યદન્યત્રાપિ દૃશ્યેત તત્તેનૈવ વિનિર્દિશેત્ ॥ ૩૫ ॥
યદન્યત્રાપિ દૃશ્યેત તત્તેનૈવ વિનિર્દિશેત્ ॥ ૩૫ ॥