શ્રીરાજોવાચ
સ્વાયમ્ભુવસ્યેહ ગુરો વંશોઽયં વિસ્તરાચ્છ્રુતઃ ।
યત્ર વિશ્વસૃજાં સર્ગો મનૂનન્યાન્વદસ્વ નઃ ॥ ૧ ॥
સ્વાયમ્ભુવસ્યેહ ગુરો વંશોઽયં વિસ્તરાચ્છ્રુતઃ ।
યત્ર વિશ્વસૃજાં સર્ગો મનૂનન્યાન્વદસ્વ નઃ ॥ ૧ ॥
મન્વન્તરે હરેર્જન્મ કર્માણિ ચ મહીયસઃ ।
ગૃણન્તિ કવયો બ્રહ્મંસ્તાનિ નો વદ શૃણ્વતામ્ ॥ ૨ ॥
ગૃણન્તિ કવયો બ્રહ્મંસ્તાનિ નો વદ શૃણ્વતામ્ ॥ ૨ ॥
યદ્યસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મન્ભગવાન્વિશ્વભાવનઃ ।
કૃતવાન્કુરુતે કર્તા હ્યતીતેઽનાગતેઽદ્ય વા ॥ ૩ ॥
કૃતવાન્કુરુતે કર્તા હ્યતીતેઽનાગતેઽદ્ય વા ॥ ૩ ॥
શ્રીઋષિરુવાચ
મનવોઽસ્મિન્વ્યતીતાઃ ષટ્ કલ્પે સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ।
આદ્યસ્તે કથિતો યત્ર દેવાદીનાં ચ સમ્ભવઃ ॥ ૪ ॥
મનવોઽસ્મિન્વ્યતીતાઃ ષટ્ કલ્પે સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ।
આદ્યસ્તે કથિતો યત્ર દેવાદીનાં ચ સમ્ભવઃ ॥ ૪ ॥
આકૂત્યાં દેવહૂત્યાં ચ દુહિત્રોસ્તસ્ય વૈ મનોઃ ।
ધર્મજ્ઞાનોપદેશાર્થં ભગવાન્પુત્રતાં ગતઃ ॥ ૫ ॥
ધર્મજ્ઞાનોપદેશાર્થં ભગવાન્પુત્રતાં ગતઃ ॥ ૫ ॥
કૃતં પુરા ભગવતઃ કપિલસ્યાનુવર્ણિતમ્ ।
આખ્યાસ્યે ભગવાન્યજ્ઞો યચ્ચકાર કુરૂદ્વહ ॥ ૬ ॥
આખ્યાસ્યે ભગવાન્યજ્ઞો યચ્ચકાર કુરૂદ્વહ ॥ ૬ ॥
વિરક્તઃ કામભોગેષુ શતરૂપાપતિઃ પ્રભુઃ ।
વિસૃજ્ય રાજ્યં તપસે સભાર્યો વનમાવિશત્ ॥ ૭ ॥
વિસૃજ્ય રાજ્યં તપસે સભાર્યો વનમાવિશત્ ॥ ૭ ॥
સુનન્દાયાં વર્ષશતં પદૈકેન ભુવં સ્પૃશન્ ।
તપ્યમાનસ્તપો ઘોરમિદમન્વાહ ભારત ॥ ૮ ॥
તપ્યમાનસ્તપો ઘોરમિદમન્વાહ ભારત ॥ ૮ ॥
મનુરુવાચ
યેન ચેતયતે વિશ્વં વિશ્વં ચેતયતે ન યમ્ ।
યો જાગર્તિ શયાનેઽસ્મિન્નાયં તં વેદ વેદ સઃ ॥ ૯ ॥
યેન ચેતયતે વિશ્વં વિશ્વં ચેતયતે ન યમ્ ।
યો જાગર્તિ શયાનેઽસ્મિન્નાયં તં વેદ વેદ સઃ ॥ ૯ ॥
આત્માવાસ્યમિદં વિશ્વં યત્ કિઞ્ચિજ્જગત્યાં જગત્ ।
તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથા મા ગૃધઃ કસ્યસ્વિદ્ધનમ્ ॥ ૧૦ ॥
તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથા મા ગૃધઃ કસ્યસ્વિદ્ધનમ્ ॥ ૧૦ ॥
યં પશ્યતિ ન પશ્યન્તં ચક્ષુર્યસ્ય ન રિષ્યતિ ।
તં ભૂતનિલયં દેવં સુપર્ણમુપધાવત ॥ ૧૧ ॥
તં ભૂતનિલયં દેવં સુપર્ણમુપધાવત ॥ ૧૧ ॥
ન યસ્યાદ્યન્તૌ મધ્યં ચ સ્વઃ પરો નાન્તરં બહિઃ ।
વિશ્વસ્યામૂનિ યદ્ યસ્માદ્ વિશ્વં ચ તદૃતં મહત્ ॥ ૧૨ ॥
વિશ્વસ્યામૂનિ યદ્ યસ્માદ્ વિશ્વં ચ તદૃતં મહત્ ॥ ૧૨ ॥
સ વિશ્વકાયઃ પુરુહૂત ઈશઃ
સત્યઃ સ્વયંજ્યોતિરજઃ પુરાણઃ ।
ધત્તેઽસ્ય જન્માદ્યજયાત્મશક્ત્યા
તાં વિદ્યયોદસ્ય નિરીહ આસ્તે ॥ ૧૩ ॥
સત્યઃ સ્વયંજ્યોતિરજઃ પુરાણઃ ।
ધત્તેઽસ્ય જન્માદ્યજયાત્મશક્ત્યા
તાં વિદ્યયોદસ્ય નિરીહ આસ્તે ॥ ૧૩ ॥
અથાગ્રે ઋષયઃ કર્માણીહન્તેઽકર્મહેતવે ।
ઈહમાનો હિ પુરુષઃ પ્રાયોઽનીહાં પ્રપદ્યતે ॥ ૧૪ ॥
ઈહમાનો હિ પુરુષઃ પ્રાયોઽનીહાં પ્રપદ્યતે ॥ ૧૪ ॥
ઈહતે ભગવાનીશો ન હિ તત્ર વિસજ્જતે ।
આત્મલાભેન પૂર્ણાર્થો નાવસીદન્તિ યેઽનુ તમ્ ॥ ૧૫ ॥
આત્મલાભેન પૂર્ણાર્થો નાવસીદન્તિ યેઽનુ તમ્ ॥ ૧૫ ॥
તમીહમાનં નિરહઙ્કૃતં બુધં
નિરાશિષં પૂર્ણમનન્યચોદિતમ્ ।
નૃઞ્ શિક્ષયન્તં નિજવર્ત્મસંસ્થિતં
પ્રભું પ્રપદ્યેઽખિલધર્મભાવનમ્ ॥ ૧૬ ॥
નિરાશિષં પૂર્ણમનન્યચોદિતમ્ ।
નૃઞ્ શિક્ષયન્તં નિજવર્ત્મસંસ્થિતં
પ્રભું પ્રપદ્યેઽખિલધર્મભાવનમ્ ॥ ૧૬ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ મન્ત્રોપનિષદં વ્યાહરન્તં સમાહિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાસુરા યાતુધાના જગ્ધુમભ્યદ્રવન્ ક્ષુધા ॥ ૧૭ ॥
ઇતિ મન્ત્રોપનિષદં વ્યાહરન્તં સમાહિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાસુરા યાતુધાના જગ્ધુમભ્યદ્રવન્ ક્ષુધા ॥ ૧૭ ॥
તાંસ્તથાવસિતાન્ વીક્ષ્ય યજ્ઞઃ સર્વગતો હરિઃ ।
યામૈઃ પરિવૃતો દેવૈર્હત્વાશાસત્ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥ ૧૮ ॥
યામૈઃ પરિવૃતો દેવૈર્હત્વાશાસત્ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥ ૧૮ ॥
સ્વારોચિષો દ્વિતીયસ્તુ મનુરગ્નેઃ સુતોઽભવત્ ।
દ્યુમત્સુષેણરોચિષ્મત્પ્રમુખાસ્તસ્ય ચાત્મજાઃ ॥ ૧૯ ॥
દ્યુમત્સુષેણરોચિષ્મત્પ્રમુખાસ્તસ્ય ચાત્મજાઃ ॥ ૧૯ ॥
તત્રેન્દ્રો રોચનસ્ત્વાસીદ્ દેવાશ્ચ તુષિતાદયઃ ।
ઊર્જસ્તમ્ભાદયઃ સપ્ત ઋષયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥ ૨૦ ॥
ઊર્જસ્તમ્ભાદયઃ સપ્ત ઋષયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥ ૨૦ ॥
ઋષેસ્તુ વેદશિરસસ્તુષિતા નામ પત્ન્યભૂત્ ।
તસ્યાં જજ્ઞે તતો દેવો વિભુરિત્યભિવિશ્રુતઃ ॥ ૨૧ ॥
તસ્યાં જજ્ઞે તતો દેવો વિભુરિત્યભિવિશ્રુતઃ ॥ ૨૧ ॥
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનયો યે ધૃતવ્રતાઃ ।
અન્વશિક્ષન્વ્રતં તસ્ય કૌમારબ્રહ્મચારિણઃ ॥ ૨૨ ॥
અન્વશિક્ષન્વ્રતં તસ્ય કૌમારબ્રહ્મચારિણઃ ॥ ૨૨ ॥
તૃતીય ઉત્તમો નામ પ્રિયવ્રતસુતો મનુઃ ।
પવનઃ સૃઞ્જયો યજ્ઞહોત્રાદ્યાસ્તત્સુતા નૃપ ॥ ૨૩ ॥
પવનઃ સૃઞ્જયો યજ્ઞહોત્રાદ્યાસ્તત્સુતા નૃપ ॥ ૨૩ ॥
વસિષ્ઠતનયાઃ સપ્ત ઋષયઃ પ્રમદાદયઃ ।
સત્યા વેદશ્રુતા ભદ્રા દેવા ઇન્દ્રસ્તુ સત્યજિત્ ॥ ૨૪ ॥
સત્યા વેદશ્રુતા ભદ્રા દેવા ઇન્દ્રસ્તુ સત્યજિત્ ॥ ૨૪ ॥
ધર્મસ્ય સૂનૃતાયાં તુ ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ ।
સત્યસેન ઇતિ ખ્યાતો જાતઃ સત્યવ્રતૈઃ સહ ॥ ૨૫ ॥
સત્યસેન ઇતિ ખ્યાતો જાતઃ સત્યવ્રતૈઃ સહ ॥ ૨૫ ॥
સોઽનૃતવ્રતદુઃશીલાનસતો યક્ષરાક્ષસાન્ ।
ભૂતદ્રુહો ભૂતગણાંશ્ચાવધીત્ સત્યજિત્સખઃ ॥ ૨૬ ॥
ભૂતદ્રુહો ભૂતગણાંશ્ચાવધીત્ સત્યજિત્સખઃ ॥ ૨૬ ॥
ચતુર્થ ઉત્તમભ્રાતા મનુર્નામ્ના ચ તામસઃ ।
પૃથુઃ ખ્યાતિર્નરઃ કેતુરિત્યાદ્યા દશ તત્સુતાઃ ॥ ૨૭ ॥
પૃથુઃ ખ્યાતિર્નરઃ કેતુરિત્યાદ્યા દશ તત્સુતાઃ ॥ ૨૭ ॥
સત્યકા હરયો વીરા દેવાસ્ત્રિશિખ ઈશ્વરઃ ।
જ્યોતિર્ધામાદયઃ સપ્ત ઋષયસ્તામસેઽન્તરે ॥ ૨૮ ॥
જ્યોતિર્ધામાદયઃ સપ્ત ઋષયસ્તામસેઽન્તરે ॥ ૨૮ ॥
દેવા વૈધૃતયો નામ વિધૃતેસ્તનયા નૃપ ।
નષ્ટાઃ કાલેન યૈર્વેદા વિધૃતાઃ સ્વેન તેજસા ॥ ૨૯ ॥
નષ્ટાઃ કાલેન યૈર્વેદા વિધૃતાઃ સ્વેન તેજસા ॥ ૨૯ ॥
તત્રાપિ જજ્ઞે ભગવાન્હરિણ્યાં હરિમેધસઃ ।
હરિરિત્યાહૃતો યેન ગજેન્દ્રો મોચિતો ગ્રહાત્ ॥ ૩૦ ॥
હરિરિત્યાહૃતો યેન ગજેન્દ્રો મોચિતો ગ્રહાત્ ॥ ૩૦ ॥
શ્રીરાજોવાચ
બાદરાયણ એતત્ તે શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્ ।
હરિર્યથા ગજપતિં ગ્રાહગ્રસ્તમમૂમુચત્ ॥ ૩૧ ॥
બાદરાયણ એતત્ તે શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્ ।
હરિર્યથા ગજપતિં ગ્રાહગ્રસ્તમમૂમુચત્ ॥ ૩૧ ॥
તત્કથાસુ મહત્ પુણ્યં ધન્યં સ્વસ્ત્યયનં શુભમ્ ।
યત્ર યત્રોત્તમશ્લોકો ભગવાન્ગીયતે હરિઃ ॥ ૩૨ ॥
યત્ર યત્રોત્તમશ્લોકો ભગવાન્ગીયતે હરિઃ ॥ ૩૨ ॥
શ્રીસૂત ઉવાચ
પરીક્ષિતૈવં સ તુ બાદરાયણિઃ
પ્રાયોપવિષ્ટેન કથાસુ ચોદિતઃ ।
ઉવાચવિપ્રાઃ પ્રતિનન્દ્ય પાર્થિવં
મુદા મુનીનાં સદસિ સ્મ શૃણ્વતામ્ ॥ ૩૩ ॥
પરીક્ષિતૈવં સ તુ બાદરાયણિઃ
પ્રાયોપવિષ્ટેન કથાસુ ચોદિતઃ ।
ઉવાચવિપ્રાઃ પ્રતિનન્દ્ય પાર્થિવં
મુદા મુનીનાં સદસિ સ્મ શૃણ્વતામ્ ॥ ૩૩ ॥