ଶ୍ରୀରାଜୋଵାଚ
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯେହ ଗୁରୋ ଵଂଶୋଽଯଂ ଵିସ୍ତରାଚ୍ଛ୍ରୁତଃ ।
ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵସୃଜାଂ ସର୍ଗୋ ମନୂନନ୍ଯାନ୍ଵଦସ୍ଵ ନଃ ॥ ୧ ॥
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯେହ ଗୁରୋ ଵଂଶୋଽଯଂ ଵିସ୍ତରାଚ୍ଛ୍ରୁତଃ ।
ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵସୃଜାଂ ସର୍ଗୋ ମନୂନନ୍ଯାନ୍ଵଦସ୍ଵ ନଃ ॥ ୧ ॥
ମନ୍ଵନ୍ତରେ ହରେର୍ଜନ୍ମ କର୍ମାଣି ଚ ମହୀଯସଃ ।
ଗୃଣନ୍ତି କଵଯୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତାନି ନୋ ଵଦ ଶୃଣ୍ଵତାମ୍ ॥ ୨ ॥
ଗୃଣନ୍ତି କଵଯୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତାନି ନୋ ଵଦ ଶୃଣ୍ଵତାମ୍ ॥ ୨ ॥
ଯଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଶ୍ଵଭାଵନଃ ।
କୃତଵାନ୍କୁରୁତେ କର୍ତା ହ୍ଯତୀତେଽନାଗତେଽଦ୍ଯ ଵା ॥ ୩ ॥
କୃତଵାନ୍କୁରୁତେ କର୍ତା ହ୍ଯତୀତେଽନାଗତେଽଦ୍ଯ ଵା ॥ ୩ ॥
ଶ୍ରୀଋଷିରୁଵାଚ
ମନଵୋଽସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯତୀତାଃ ଷଟ୍ କଲ୍ପେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାଦଯଃ ।
ଆଦ୍ଯସ୍ତେ କଥିତୋ ଯତ୍ର ଦେଵାଦୀନାଂ ଚ ସମ୍ଭଵଃ ॥ ୪ ॥
ମନଵୋଽସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯତୀତାଃ ଷଟ୍ କଲ୍ପେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାଦଯଃ ।
ଆଦ୍ଯସ୍ତେ କଥିତୋ ଯତ୍ର ଦେଵାଦୀନାଂ ଚ ସମ୍ଭଵଃ ॥ ୪ ॥
ଆକୂତ୍ଯାଂ ଦେଵହୂତ୍ଯାଂ ଚ ଦୁହିତ୍ରୋସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ମନୋଃ ।
ଧର୍ମଜ୍ଞାନୋପଦେଶାର୍ଥଂ ଭଗଵାନ୍ପୁତ୍ରତାଂ ଗତଃ ॥ ୫ ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞାନୋପଦେଶାର୍ଥଂ ଭଗଵାନ୍ପୁତ୍ରତାଂ ଗତଃ ॥ ୫ ॥
କୃତଂ ପୁରା ଭଗଵତଃ କପିଲସ୍ଯାନୁଵର୍ଣିତମ୍ ।
ଆଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ଯଜ୍ଞୋ ଯଚ୍ଚକାର କୁରୂଦ୍ଵହ ॥ ୬ ॥
ଆଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ଯଜ୍ଞୋ ଯଚ୍ଚକାର କୁରୂଦ୍ଵହ ॥ ୬ ॥
ଵିରକ୍ତଃ କାମଭୋଗେଷୁ ଶତରୂପାପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ ।
ଵିସୃଜ୍ଯ ରାଜ୍ଯଂ ତପସେ ସଭାର୍ଯୋ ଵନମାଵିଶତ୍ ॥ ୭ ॥
ଵିସୃଜ୍ଯ ରାଜ୍ଯଂ ତପସେ ସଭାର୍ଯୋ ଵନମାଵିଶତ୍ ॥ ୭ ॥
ସୁନନ୍ଦାଯାଂ ଵର୍ଷଶତଂ ପଦୈକେନ ଭୁଵଂ ସ୍ପୃଶନ୍ ।
ତପ୍ଯମାନସ୍ତପୋ ଘୋରମିଦମନ୍ଵାହ ଭାରତ ॥ ୮ ॥
ତପ୍ଯମାନସ୍ତପୋ ଘୋରମିଦମନ୍ଵାହ ଭାରତ ॥ ୮ ॥
ମନୁରୁଵାଚ
ଯେନ ଚେତଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଚେତଯତେ ନ ଯମ୍ ।
ଯୋ ଜାଗର୍ତି ଶଯାନେଽସ୍ମିନ୍ନାଯଂ ତଂ ଵେଦ ଵେଦ ସଃ ॥ ୯ ॥
ଯେନ ଚେତଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଚେତଯତେ ନ ଯମ୍ ।
ଯୋ ଜାଗର୍ତି ଶଯାନେଽସ୍ମିନ୍ନାଯଂ ତଂ ଵେଦ ଵେଦ ସଃ ॥ ୯ ॥
ଆତ୍ମାଵାସ୍ଯମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ ।
ତେନ ତ୍ଯକ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜୀଥା ମା ଗୃଧଃ କସ୍ଯସ୍ଵିଦ୍ଧନମ୍ ॥ ୧୦ ॥
ତେନ ତ୍ଯକ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜୀଥା ମା ଗୃଧଃ କସ୍ଯସ୍ଵିଦ୍ଧନମ୍ ॥ ୧୦ ॥
ଯଂ ପଶ୍ଯତି ନ ପଶ୍ଯନ୍ତଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଯସ୍ଯ ନ ରିଷ୍ଯତି ।
ତଂ ଭୂତନିଲଯଂ ଦେଵଂ ସୁପର୍ଣମୁପଧାଵତ ॥ ୧୧ ॥
ତଂ ଭୂତନିଲଯଂ ଦେଵଂ ସୁପର୍ଣମୁପଧାଵତ ॥ ୧୧ ॥
ନ ଯସ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତୌ ମଧ୍ଯଂ ଚ ସ୍ଵଃ ପରୋ ନାନ୍ତରଂ ବହିଃ ।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାମୂନି ଯଦ୍ ଯସ୍ମାଦ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ଚ ତଦୃତଂ ମହତ୍ ॥ ୧୨ ॥
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାମୂନି ଯଦ୍ ଯସ୍ମାଦ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ଚ ତଦୃତଂ ମହତ୍ ॥ ୧୨ ॥
ସ ଵିଶ୍ଵକାଯଃ ପୁରୁହୂତ ଈଶଃ
ସତ୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିରଜଃ ପୁରାଣଃ ।
ଧତ୍ତେଽସ୍ଯ ଜନ୍ମାଦ୍ଯଜଯାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯା
ତାଂ ଵିଦ୍ଯଯୋଦସ୍ଯ ନିରୀହ ଆସ୍ତେ ॥ ୧୩ ॥
ସତ୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିରଜଃ ପୁରାଣଃ ।
ଧତ୍ତେଽସ୍ଯ ଜନ୍ମାଦ୍ଯଜଯାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯା
ତାଂ ଵିଦ୍ଯଯୋଦସ୍ଯ ନିରୀହ ଆସ୍ତେ ॥ ୧୩ ॥
ଅଥାଗ୍ରେ ଋଷଯଃ କର୍ମାଣୀହନ୍ତେଽକର୍ମହେତଵେ ।
ଈହମାନୋ ହି ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାଯୋଽନୀହାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୪ ॥
ଈହମାନୋ ହି ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାଯୋଽନୀହାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୪ ॥
ଈହତେ ଭଗଵାନୀଶୋ ନ ହି ତତ୍ର ଵିସଜ୍ଜତେ ।
ଆତ୍ମଲାଭେନ ପୂର୍ଣାର୍ଥୋ ନାଵସୀଦନ୍ତି ଯେଽନୁ ତମ୍ ॥ ୧୫ ॥
ଆତ୍ମଲାଭେନ ପୂର୍ଣାର୍ଥୋ ନାଵସୀଦନ୍ତି ଯେଽନୁ ତମ୍ ॥ ୧୫ ॥
ତମୀହମାନଂ ନିରହଙ୍କୃତଂ ବୁଧଂ
ନିରାଶିଷଂ ପୂର୍ଣମନନ୍ଯଚୋଦିତମ୍ ।
ନୃଞ୍ ଶିକ୍ଷଯନ୍ତଂ ନିଜଵର୍ତ୍ମସଂସ୍ଥିତଂ
ପ୍ରଭୁଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽଖିଲଧର୍ମଭାଵନମ୍ ॥ ୧୬ ॥
ନିରାଶିଷଂ ପୂର୍ଣମନନ୍ଯଚୋଦିତମ୍ ।
ନୃଞ୍ ଶିକ୍ଷଯନ୍ତଂ ନିଜଵର୍ତ୍ମସଂସ୍ଥିତଂ
ପ୍ରଭୁଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽଖିଲଧର୍ମଭାଵନମ୍ ॥ ୧୬ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଇତି ମନ୍ତ୍ରୋପନିଷଦଂ ଵ୍ଯାହରନ୍ତଂ ସମାହିତମ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସୁରା ଯାତୁଧାନା ଜଗ୍ଧୁମଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ କ୍ଷୁଧା ॥ ୧୭ ॥
ଇତି ମନ୍ତ୍ରୋପନିଷଦଂ ଵ୍ଯାହରନ୍ତଂ ସମାହିତମ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସୁରା ଯାତୁଧାନା ଜଗ୍ଧୁମଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ କ୍ଷୁଧା ॥ ୧୭ ॥
ତାଂସ୍ତଥାଵସିତାନ୍ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଗତୋ ହରିଃ ।
ଯାମୈଃ ପରିଵୃତୋ ଦେଵୈର୍ହତ୍ଵାଶାସତ୍ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ ॥ ୧୮ ॥
ଯାମୈଃ ପରିଵୃତୋ ଦେଵୈର୍ହତ୍ଵାଶାସତ୍ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ ॥ ୧୮ ॥
ସ୍ଵାରୋଚିଷୋ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ତୁ ମନୁରଗ୍ନେଃ ସୁତୋଽଭଵତ୍ ।
ଦ୍ଯୁମତ୍ସୁଷେଣରୋଚିଷ୍ମତ୍ପ୍ରମୁଖାସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜାଃ ॥ ୧୯ ॥
ଦ୍ଯୁମତ୍ସୁଷେଣରୋଚିଷ୍ମତ୍ପ୍ରମୁଖାସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜାଃ ॥ ୧୯ ॥
ତତ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ରୋଚନସ୍ତ୍ଵାସୀଦ୍ ଦେଵାଶ୍ଚ ତୁଷିତାଦଯଃ ।
ଊର୍ଜସ୍ତମ୍ଭାଦଯଃ ସପ୍ତ ଋଷଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ॥ ୨୦ ॥
ଊର୍ଜସ୍ତମ୍ଭାଦଯଃ ସପ୍ତ ଋଷଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ॥ ୨୦ ॥
ଋଷେସ୍ତୁ ଵେଦଶିରସସ୍ତୁଷିତା ନାମ ପତ୍ନ୍ଯଭୂତ୍ ।
ତସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ତତୋ ଦେଵୋ ଵିଭୁରିତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ ୨୧ ॥
ତସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ତତୋ ଦେଵୋ ଵିଭୁରିତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ ୨୧ ॥
ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନଯୋ ଯେ ଧୃତଵ୍ରତାଃ ।
ଅନ୍ଵଶିକ୍ଷନ୍ଵ୍ରତଂ ତସ୍ଯ କୌମାରବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ॥ ୨୨ ॥
ଅନ୍ଵଶିକ୍ଷନ୍ଵ୍ରତଂ ତସ୍ଯ କୌମାରବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ॥ ୨୨ ॥
ତୃତୀଯ ଉତ୍ତମୋ ନାମ ପ୍ରିଯଵ୍ରତସୁତୋ ମନୁଃ ।
ପଵନଃ ସୃଞ୍ଜଯୋ ଯଜ୍ଞହୋତ୍ରାଦ୍ଯାସ୍ତତ୍ସୁତା ନୃପ ॥ ୨୩ ॥
ପଵନଃ ସୃଞ୍ଜଯୋ ଯଜ୍ଞହୋତ୍ରାଦ୍ଯାସ୍ତତ୍ସୁତା ନୃପ ॥ ୨୩ ॥
ଵସିଷ୍ଠତନଯାଃ ସପ୍ତ ଋଷଯଃ ପ୍ରମଦାଦଯଃ ।
ସତ୍ଯା ଵେଦଶ୍ରୁତା ଭଦ୍ରା ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ସତ୍ଯଜିତ୍ ॥ ୨୪ ॥
ସତ୍ଯା ଵେଦଶ୍ରୁତା ଭଦ୍ରା ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ସତ୍ଯଜିତ୍ ॥ ୨୪ ॥
ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂନୃତାଯାଂ ତୁ ଭଗଵାନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ।
ସତ୍ଯସେନ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଜାତଃ ସତ୍ଯଵ୍ରତୈଃ ସହ ॥ ୨୫ ॥
ସତ୍ଯସେନ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଜାତଃ ସତ୍ଯଵ୍ରତୈଃ ସହ ॥ ୨୫ ॥
ସୋଽନୃତଵ୍ରତଦୁଃଶୀଲାନସତୋ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସାନ୍ ।
ଭୂତଦ୍ରୁହୋ ଭୂତଗଣାଂଶ୍ଚାଵଧୀତ୍ ସତ୍ଯଜିତ୍ସଖଃ ॥ ୨୬ ॥
ଭୂତଦ୍ରୁହୋ ଭୂତଗଣାଂଶ୍ଚାଵଧୀତ୍ ସତ୍ଯଜିତ୍ସଖଃ ॥ ୨୬ ॥
ଚତୁର୍ଥ ଉତ୍ତମଭ୍ରାତା ମନୁର୍ନାମ୍ନା ଚ ତାମସଃ ।
ପୃଥୁଃ ଖ୍ଯାତିର୍ନରଃ କେତୁରିତ୍ଯାଦ୍ଯା ଦଶ ତତ୍ସୁତାଃ ॥ ୨୭ ॥
ପୃଥୁଃ ଖ୍ଯାତିର୍ନରଃ କେତୁରିତ୍ଯାଦ୍ଯା ଦଶ ତତ୍ସୁତାଃ ॥ ୨୭ ॥
ସତ୍ଯକା ହରଯୋ ଵୀରା ଦେଵାସ୍ତ୍ରିଶିଖ ଈଶ୍ଵରଃ ।
ଜ୍ଯୋତିର୍ଧାମାଦଯଃ ସପ୍ତ ଋଷଯସ୍ତାମସେଽନ୍ତରେ ॥ ୨୮ ॥
ଜ୍ଯୋତିର୍ଧାମାଦଯଃ ସପ୍ତ ଋଷଯସ୍ତାମସେଽନ୍ତରେ ॥ ୨୮ ॥
ଦେଵା ଵୈଧୃତଯୋ ନାମ ଵିଧୃତେସ୍ତନଯା ନୃପ ।
ନଷ୍ଟାଃ କାଲେନ ଯୈର୍ଵେଦା ଵିଧୃତାଃ ସ୍ଵେନ ତେଜସା ॥ ୨୯ ॥
ନଷ୍ଟାଃ କାଲେନ ଯୈର୍ଵେଦା ଵିଧୃତାଃ ସ୍ଵେନ ତେଜସା ॥ ୨୯ ॥
ତତ୍ରାପି ଜଜ୍ଞେ ଭଗଵାନ୍ହରିଣ୍ଯାଂ ହରିମେଧସଃ ।
ହରିରିତ୍ଯାହୃତୋ ଯେନ ଗଜେନ୍ଦ୍ରୋ ମୋଚିତୋ ଗ୍ରହାତ୍ ॥ ୩୦ ॥
ହରିରିତ୍ଯାହୃତୋ ଯେନ ଗଜେନ୍ଦ୍ରୋ ମୋଚିତୋ ଗ୍ରହାତ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଶ୍ରୀରାଜୋଵାଚ
ବାଦରାଯଣ ଏତତ୍ ତେ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍ ।
ହରିର୍ଯଥା ଗଜପତିଂ ଗ୍ରାହଗ୍ରସ୍ତମମୂମୁଚତ୍ ॥ ୩୧ ॥
ବାଦରାଯଣ ଏତତ୍ ତେ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍ ।
ହରିର୍ଯଥା ଗଜପତିଂ ଗ୍ରାହଗ୍ରସ୍ତମମୂମୁଚତ୍ ॥ ୩୧ ॥
ତତ୍କଥାସୁ ମହତ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ଧନ୍ଯଂ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ଶୁଭମ୍ ।
ଯତ୍ର ଯତ୍ରୋତ୍ତମଶ୍ଲୋକୋ ଭଗଵାନ୍ଗୀଯତେ ହରିଃ ॥ ୩୨ ॥
ଯତ୍ର ଯତ୍ରୋତ୍ତମଶ୍ଲୋକୋ ଭଗଵାନ୍ଗୀଯତେ ହରିଃ ॥ ୩୨ ॥
ଶ୍ରୀସୂତ ଉଵାଚ
ପରୀକ୍ଷିତୈଵଂ ସ ତୁ ବାଦରାଯଣିଃ
ପ୍ରାଯୋପଵିଷ୍ଟେନ କଥାସୁ ଚୋଦିତଃ ।
ଉଵାଚଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ପାର୍ଥିଵଂ
ମୁଦା ମୁନୀନାଂ ସଦସି ସ୍ମ ଶୃଣ୍ଵତାମ୍ ॥ ୩୩ ॥
ପରୀକ୍ଷିତୈଵଂ ସ ତୁ ବାଦରାଯଣିଃ
ପ୍ରାଯୋପଵିଷ୍ଟେନ କଥାସୁ ଚୋଦିତଃ ।
ଉଵାଚଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ପାର୍ଥିଵଂ
ମୁଦା ମୁନୀନାଂ ସଦସି ସ୍ମ ଶୃଣ୍ଵତାମ୍ ॥ ୩୩ ॥