Brahman

তত্ত্ৱবোধ (আদি শঙ্কৰাচাৰ্য)

(Tattvabodha in Assamese)

Adi Shankaracharya

Also known as vasudevendrayogindram natva jnanapradam gurum

Tattvabodha is a fundamental Vedantic text attributed to Adi Shankaracharya, structured as a dialogue between a Guru and a disciple. It systematically categorizes key concepts such as the Tattvas, the three states of consciousness, the five sheaths, and the nature of the Atman. By elucidating the distinction between the self and the non-self, the text serves as a vital introductory manual for seekers of Advaita Vedanta. Studying and contemplating these teachings aids in dissolving ignorance, granting the practitioner profound clarity, spiritual discrimination, and the ultimate realization of the identity between the individual soul and the universal Brahman.

ধ্যানং
ৱাসুদেৱেন্দ্ৰযোগীন্দ্ৰং নত্ৱা জ্ঞানপ্ৰদং গুৰুম্ ।
মুমুক্ষূণাং হিতাৰ্থায তত্ত্ৱবোধোভিধীযতে ॥
সাধনচতুষ্টযসম্পন্নাধিকাৰিণাং মোক্ষসাধনভূতং
তত্ত্ৱৱিৱেকপ্ৰকাৰং ৱক্ষ্যামঃ ।
সাধনচতুষ্টযম্
সাধনচতুষ্টযং কিম্ ?
নিত্যানিত্যৱস্তুৱিৱেকঃ ।
ইহামুত্ৰাৰ্থফলভোগৱিৰাগঃ ।
শমাদিষট্কসম্পত্তিঃ ।
মুমুক্ষুত্ৱং চেতি ।
নিত্যানিত্যৱস্তুৱিৱেকঃ
নিত্যানিত্যৱস্তুৱিৱেকঃ কঃ ?
নিত্যৱস্ত্ৱেকং ব্ৰহ্ম তদ্ৱ্যতিৰিক্তং সৰ্ৱমনিত্যম্ ।
অযমেৱ নিত্যানিত্যৱস্তুৱিৱেকঃ ।
ৱিৰাগঃ
ৱিৰাগঃ কঃ ?
ইহস্ৱৰ্গভোগেষু ইচ্ছাৰাহিত্যম্ ।
শমাদিসাধনসম্পত্তিঃ
শমাদিসাধনসম্পত্তিঃ কা ?
শমো দম উপৰমস্তিতিক্ষা শ্ৰদ্ধা সমাধানং চ ইতি ।শমঃ কঃ ?
মনোনিগ্ৰহঃ ।
দমঃ কঃ ?
চক্ষুৰাদিবাহ্যেন্দ্ৰিযনিগ্ৰহঃ ।
উপৰমঃ কঃ ?
স্ৱধৰ্মানুষ্ঠানমেৱ ।
তিতিক্ষা কা ?
শীতোষ্ণসুখদুঃখাদিসহিষ্ণুত্ৱম্ ।
শ্ৰদ্ধা কীদৃশী ?
গুৰুৱেদান্তৱাক্যাদিষু ৱিশ্ৱাসঃ শ্ৰদ্ধা ।
সমাধানং কিম্ ?
চিত্তৈকাগ্ৰতা ।
মুমুক্ষুত্ৱং
মুমুক্ষুত্ৱং কিম্ ?
মোক্ষো মে ভূযাদ্ ইতি ইচ্ছা ।
এতত্ সাধনচতুষ্টযম্ ।
ততস্তত্ত্ৱৱিৱেকস্যাধিকাৰিণো ভৱন্তি ।
তত্ত্ৱৱিৱেকঃ
তত্ত্ৱৱিৱেকঃ কঃ ?
আত্মা সত্যং তদন্যত্ সৰ্ৱং মিথ্যেতি ।আত্মা কঃ ?
স্থূলসূক্ষ্মকাৰণশৰীৰাদ্ৱ্যতিৰিক্তঃ পঞ্চকোশাতীতঃ সন্
অৱস্থাত্ৰযসাক্ষী সচ্চিদানন্দস্ৱৰূপঃ সন্
যস্তিষ্ঠতি স আত্মা ।
শৰীৰত্ৰযং (স্থূলশৰীৰম্)
স্থূলশৰীৰং কিম্ ?
পঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতৈঃ কৃতং সত্কৰ্মজন্যং
সুখদুঃখাদিভোগাযতনং শৰীৰম্
অস্তি জাযতে ৱৰ্ধতে ৱিপৰিণমতে অপক্ষীযতে ৱিনশ্যতীতি
ষড্ৱিকাৰৱদেতত্স্থূলশৰীৰম্ ।
শৰীৰত্ৰযং (সূক্ষ্মশৰীৰম্)
সূক্ষ্মশৰীৰং কিম্ ?
অপঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতৈঃ কৃতং সত্কৰ্মজন্যং
সুখদুঃখাদিভোগসাধনং
পঞ্চজ্ঞানেন্দ্ৰিযাণি পঞ্চকৰ্মেন্দ্ৰিযাণি পঞ্চপ্ৰাণাদযঃ
মনশ্চৈকং বুদ্ধিশ্চৈকা
এৱং সপ্তদশাকলাভিঃ সহ যত্তিষ্ঠতি তত্সূক্ষ্মশৰীৰম্ ।
জ্ঞানেন্দ্ৰিযাণি
শ্ৰোত্ৰং ত্ৱক্ চক্ষুঃ ৰসনা ঘ্ৰাণং ইতি পঞ্চ জ্ঞানেন্দ্ৰিযাণি ।
শ্ৰোত্ৰস্য দিগ্দেৱতা ।
ত্ৱচো ৱাযুঃ ।
চক্ষুষঃ সূৰ্যঃ ।
ৰসনাযা ৱৰুণঃ ।
ঘ্ৰাণস্য অশ্ৱিনৌ ।
ইতি জ্ঞানেন্দ্ৰিযদেৱতাঃ ।
শ্ৰোত্ৰস্য ৱিষযঃ শব্দগ্ৰহণম্ ।
ত্ৱচো ৱিষযঃ স্পৰ্শগ্ৰহণম্ ।
চক্ষুষো ৱিষযঃ ৰূপগ্ৰহণম্ ।
ৰসনাযা ৱিষযঃ ৰসগ্ৰহণম্ ।
ঘ্ৰাণস্য ৱিষযঃ গন্ধগ্ৰহণং ইতি ।
পঞ্চকৰ্মেন্দ্ৰিযাণি
ৱাক্পাণিপাদপাযূপস্থানীতি পঞ্চকৰ্মেন্দ্ৰিযাণি ।
ৱাচো দেৱতা ৱহ্নিঃ ।
হস্তযোৰিন্দ্ৰঃ ।
পাদযোৰ্ৱিষ্ণুঃ ।
পাযোৰ্মৃত্যুঃ ।
উপস্থস্য প্ৰজাপতিঃ ।
ইতি কৰ্মেন্দ্ৰিযদেৱতাঃ ।
ৱাচো ৱিষযঃ ভাষণম্ ।
পাণ্যোৰ্ৱিষযঃ ৱস্তুগ্ৰহণম্ ।
পাদযোৰ্ৱিষযঃ গমনম্ ।
পাযোৰ্ৱিষযঃ মলত্যাগঃ ।
উপস্থস্য ৱিষযঃ আনন্দ ইতি ।
কাৰণশৰীৰম্
কাৰণশৰীৰং কিম্ ?
অনিৰ্ৱাচ্যানাদ্যৱিদ্যাৰূপং শৰীৰদ্ৱযস্য কাৰণমাত্ৰং
সত্স্ৱৰূপাঽজ্ঞানং নিৰ্ৱিকল্পকৰূপং যদস্তি তত্কাৰণশৰীৰম্ ।
অৱস্থাত্ৰযম্
অৱস্থাত্ৰযং কিম্ ?
জাগ্ৰত্স্ৱপ্নসুষুপ্ত্যৱস্থাঃ ।
জাগ্ৰদৱস্থা
জাগ্ৰদৱস্থা কা ?
শ্ৰোত্ৰাদিজ্ঞানেন্দ্ৰিযৈঃ শব্দাদিৱিষযৈশ্চ জ্ঞাযতে ইতি যত্
সা জাগ্ৰদাৱস্থা ।
স্থূল শৰীৰাভিমানী আত্মা ৱিশ্ৱ ইত্যুচ্যতে ।
স্ৱপ্নাৱস্থা
স্ৱপ্নাৱস্থা কেতি চেত্ ?
জাগ্ৰদৱস্থাযাং যদ্দৃষ্টং যদ্ শ্ৰুতম্
তজ্জনিতৱাসনযা নিদ্ৰাসমযে যঃ প্ৰপঞ্চঃ প্ৰতীযতে সা
স্ৱপ্নাৱস্থা ।
সূক্ষ্মশৰীৰাভিমানী আত্মা তৈজস ইত্যুচ্যতে ।
সুষুপ্ত্যৱস্থা
অতঃ সুষুপ্ত্যৱস্থা কা ?
অহং কিমপি ন জানামি সুখেন মযা নিদ্ৰাঽনুভূযত ইতি
সুষুপ্ত্যৱস্থা ।
কাৰণশৰীৰাভিমানী আত্মা প্ৰাজ্ঞ ইত্যুচ্যতে ।
পঞ্চ কোশাঃ
পঞ্চ কোশাঃ কে ?
অন্নমযঃ প্ৰাণমযঃ মনোমযঃ ৱিজ্ঞানমযঃ আনন্দমযশ্চেতি ।
অন্নমযকোশঃ
অন্নমযঃ কঃ ?
অন্নৰসেনৈৱ ভূত্ৱা অন্নৰসেনৈৱ ৱৃদ্ধিং প্ৰাপ্য অন্নৰূপপৃথিৱ্যাং
যদ্ৱিলীযতে তদন্নমযঃ কোশঃ স্থূলশৰীৰম্ ।
প্ৰাণমযকোশঃ
প্ৰাণমযঃ কঃ ?
প্ৰাণাদ্যাঃ পঞ্চৱাযৱঃ ৱাগাদীন্দ্ৰিযপঞ্চকং প্ৰাণমযঃ কোশঃ ।
মনোমযকোশঃ
মনোমযঃ কোশঃ কঃ ?
মনশ্চ জ্ঞানেন্দ্ৰিযপঞ্চকং মিলিত্ৱা যো ভৱতি স মনোমযঃ কোশঃ ।
ৱিজ্ঞানমযকোশঃ
ৱিজ্ঞানমযঃ কঃ ?
বুদ্ধিজ্ঞানেন্দ্ৰিযপঞ্চকং মিলিত্ৱা যো ভৱতি স ৱিজ্ঞানমযঃ কোশঃ
আনন্দমযকোশঃ
আনন্দমযঃ কঃ ?
এৱমেৱ কাৰণশৰীৰভূতাৱিদ্যাস্থমলিনসত্ত্ৱং
প্ৰিযাদিৱৃত্তিসহিতং সত্ আনন্দমযঃ কোশঃ ।
এতত্কোশপঞ্চকম্ ।
পঞ্চকোশাতীত
মদীযং শৰীৰং মদীযাঃ প্ৰাণাঃ মদীযং মনশ্চ
মদীযা বুদ্ধিৰ্মদীযং অজ্ঞানমিতি স্ৱেনৈৱ জ্ঞাযতে
তদ্যথা মদীযত্ৱেন জ্ঞাতং কটককুণ্ডল গৃহাদিকং
স্ৱস্মাদ্ভিন্নং তথা পঞ্চকোশাদিকং স্ৱস্মাদ্ভিন্নম্
মদীযত্ৱেন জ্ঞাতমাত্মা ন ভৱতি ॥
আত্মন্
আত্মা তৰ্হি কঃ ?
সচ্চিদানন্দস্ৱৰূপঃ ।
সত্কিম্ ?
কালত্ৰযেঽপি তিষ্ঠতীতি সত্ ।
চিত্কিম্ ?
জ্ঞানস্ৱৰূপঃ ।
আনন্দঃ কঃ ?
সুখস্ৱৰূপঃ ।
এৱং সচ্চিদানন্দস্ৱৰূপং স্ৱাত্মানং ৱিজানীযাত্ ।
জগত্
অথ চতুৰ্ৱিংশতিতত্ত্ৱোত্পত্তিপ্ৰকাৰং ৱক্ষ্যামঃ ।
মাযা
ব্ৰহ্মাশ্ৰযা সত্ত্ৱৰজস্তমোগুণাত্মিকা মাযা অস্তি ।
পঞ্চভূতাঃ
ততঃ আকাশঃ সম্ভূতঃ ।
আকাশাদ্ ৱাযুঃ ।
ৱাযোস্তেজঃ ।
তেজস আপঃ ।
অভ্ধযঃ পৃথিৱী ।
সত্ত্ৱগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্ৱানাং মধ্যে
আকাশস্য সাত্ৱিকাংশাত্ শ্ৰোত্ৰেন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
ৱাযোঃ সাত্ৱিকাংশাত্ ত্ৱগিন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
অগ্নেঃ সাত্ৱিকাংশাত্ চক্ষুৰিন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
জলস্য সাত্ৱিকাংশাত্ ৰসনেন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
পৃথিৱ্যাঃ সাত্ৱিকাংশাত্ ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
অন্তঃকৰণ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্ৱানাং সমষ্টিসাত্ৱিকাংশাত্
মনোবুদ্ধ্যহঙ্কাৰ চিত্তান্তঃকৰণানি সম্ভূতানি ।
সঙ্কল্পৱিকল্পাত্মকং মনঃ ।
নিশ্চযাত্মিকা বুদ্ধিঃ ।
অহঙ্কৰ্তা অহঙ্কাৰঃ ।
চিন্তনকৰ্তৃ চিত্তম্ ।
মনসো দেৱতা চন্দ্ৰমাঃ ।
বুদ্ধে ব্ৰহ্মা ।
অহঙ্কাৰস্য ৰুদ্ৰঃ ।
চিত্তস্য ৱাসুদেৱঃ ।
ৰজোগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্ৱানাং মধ্যে
আকাশস্য ৰাজসাংশাত্ ৱাগিন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
ৱাযোঃ ৰাজসাংশাত্ পাণীন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
ৱন্হেঃ ৰাজসাংশাত্ পাদেন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
জলস্য ৰাজসাংশাত্ উপস্থেন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
পৃথিৱ্যা ৰাজসাংশাত্ গুদেন্দ্ৰিযং সম্ভূতম্ ।
এতেষাং সমষ্টিৰাজসাংশাত্ পঞ্চপ্ৰাণাঃ সম্ভূতাঃ ।
তমোগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্ৱানাং তামসাংশাত্
পঞ্চীকৃতপঞ্চতত্ত্ৱানি ভৱন্তি ।
পঞ্চীকৰণং কথং ইতি চেত্ ।
এতেষাং পঞ্চমহাভূতানাং তামসাংশস্ৱৰূপম্
একমেকং ভূতং দ্ৱিধা ৱিভজ্য একমেকমৰ্ধং পৃথক্
তূষ্ণীং ৱ্যৱস্থাপ্য অপৰমপৰমৰ্ধং চতুৰ্ধাং ৱিভজ্য
স্ৱাৰ্ধমন্যেষু অৰ্ধেষু স্ৱভাগচতুষ্টযসংযোজনং কাৰ্যম্ ।
তদা পঞ্চীকৰণং ভৱতি ।
এতেভ্যঃ পঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতেভ্যঃ স্থূলশৰীৰং ভৱতি ।
এৱং পিণ্ডব্ৰহ্মাণ্ডযোৰৈক্যং সম্ভূতম্ ।
জীৱঃ, ঈশ্ৱৰঃ চ
স্থূলশৰীৰাভিমানি জীৱনামকং ব্ৰহ্মপ্ৰতিবিম্বং ভৱতি ।
স এৱ জীৱঃ প্ৰকৃত্যা স্ৱস্মাত্ ঈশ্ৱৰং ভিন্নত্ৱেন জানাতি ।
অৱিদ্যোপাধিঃ সন্ আত্মা জীৱ ইত্যুচ্যতে ।
মাযোপাধিঃ সন্ ঈশ্ৱৰ ইত্যুচ্যতে ।
এৱং উপাধিভেদাত্ জীৱেশ্ৱৰভেদদৃষ্টিঃ যাৱত্পৰ্যন্তং তিষ্ঠতি
তাৱত্পৰ্যন্তং জন্মমৰণাদিৰূপসংসাৰো ন নিৱৰ্ততে ।
তস্মাত্কাৰণান্ন জীৱেশ্ৱৰযোৰ্ভেদবুদ্ধিঃ স্ৱীকাৰ্যা ।
তত্ ত্ৱং অসি
ননু সাহঙ্কাৰস্য কিঞ্চিজ্জ্ঞস্য জীৱস্য নিৰহঙ্কাৰস্য সৰ্ৱজ্ঞস্য
ঈশ্ৱৰস্য তত্ত্ৱমসীতি মহাৱাক্যাত্ কথমভেদবুদ্ধিঃ স্যাদুভযোঃ
ৱিৰুদ্ধধৰ্মাক্ৰান্তত্ৱাত্ ।
ইতি চেন্ন । স্থূলসূক্ষ্মশৰীৰাভিমানী ত্ৱম্পদৱাচ্যাৰ্থঃ ।
উপাধিৱিনিৰ্মুক্তং সমাধিদশাসম্পন্নং শুদ্ধং চৈতন্যং
ত্ৱম্পদলক্ষ্যাৰ্থঃ ।
এৱং সৰ্ৱজ্ঞত্ৱাদিৱিশিষ্ট ঈশ্ৱৰঃ তত্পদৱাচ্যাৰ্থঃ ।
উপাধিশূন্যং শুদ্ধচৈতন্যং তত্পদলক্ষ্যাৰ্থঃ ।
এৱং চ জীৱেশ্ৱৰযো চৈতন্যৰূপেণাঽভেদে বাধকাভাৱঃ ।
জীৱন্মুক্তঃ
এৱং চ ৱেদান্তৱাক্যৈঃ সদ্গুৰূপদেশেন চ সৰ্ৱেষ্ৱপি
ভূতেষু যেষাং
ব্ৰহ্মবুদ্ধিৰুত্পন্না তে জীৱন্মুক্তাঃ ইত্যৰ্থঃ ।ননু জীৱন্মুক্তঃ কঃ ?
যথা দেহোঽহং পুৰুষোঽহং ব্ৰাহ্মণোঽহং শূদ্ৰোঽহমস্মীতি
দৃঢনিশ্চযস্তথা নাহং ব্ৰাহ্মণঃ ন শূদ্ৰঃ ন পুৰুষঃ
কিন্তু অসঙ্গঃ সচ্চিদানন্দ স্ৱৰূপঃ প্ৰকাশৰূপঃ সৰ্ৱান্তৰ্যামী
চিদাকাশৰূপোঽস্মীতি দৃঢনিশ্চয
ৰূপোঽপৰোক্ষজ্ঞানৱান্ জীৱন্মুক্তঃ ॥ব্ৰহ্মৈৱাহমস্মীত্যপৰোক্ষজ্ঞানেন নিখিলকৰ্মবন্ধৱিনিৰ্মুক্তঃ
স্যাত্ ।
কৰ্মাণি
কৰ্মাণি কতিৱিধানি সন্তীতি চেত্
আগামিসঞ্চিতপ্ৰাৰব্ধভেদেন ত্ৰিৱিধানি সন্তি ।
আগামি কৰ্ম
জ্ঞানোত্পত্ত্যনন্তৰং জ্ঞানিদেহকৃতং পুণ্যপাপৰূপং কৰ্ম
যদস্তি তদাগামীত্যভিধীযতে ।
সঞ্চিত কৰ্ম
সঞ্চিতং কৰ্ম কিম্ ?
অনন্তকোটিজন্মনাং বীজভূতং সত্ যত্কৰ্মজাতং পূৰ্ৱাৰ্জিতং
তিষ্ঠতি তত্ সঞ্চিতং জ্ঞেযম্ ।
প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম
প্ৰাৰব্ধং কৰ্ম কিমিতি চেত্ ।
ইদং শৰীৰমুত্পাদ্য ইহ লোকে এৱং সুখদুঃখাদিপ্ৰদং যত্কৰ্ম
তত্প্ৰাৰব্ধং
ভোগেন নষ্টং ভৱতি প্ৰাৰব্ধকৰ্মণাং ভোগাদেৱ ক্ষয ইতি ।
কৰ্ম মুক্তঃ
সঞ্চিতং কৰ্ম ব্ৰহ্মৈৱাহমিতি নিশ্চযাত্মকজ্ঞানেন নশ্যতি ।আগামি কৰ্ম অপি জ্ঞানেন নশ্যতি কিঞ্চ আগামি কৰ্মণাং
নলিনীদলগতজলৱত্ জ্ঞানিনাং সম্বন্ধো নাস্তি ।
জ্ঞানিঃ
কিঞ্চ যে জ্ঞানিনং স্তুৱন্তি ভজন্তি অৰ্চযন্তি তান্প্ৰতি
জ্ঞানিকৃতং আগামি পুণ্যং গচ্ছতি ।
যে জ্ঞানিনং নিন্দন্তি দ্ৱিষন্তি দুঃখপ্ৰদানং কুৰ্ৱন্তি তান্প্ৰতি
জ্ঞানিকৃতং সৰ্ৱমাগামি ক্ৰিযমাণং যদৱাচ্যং কৰ্ম
পাপাত্মকং তদ্গচ্ছতি ।
সুহৃদঃ পুণ্যকৃতং দুৰ্হৃদঃ পাপকৃত্যং গৃহ্ণন্তি ।
ব্ৰহ্মানন্দম্
তথা চাত্মৱিত্সংসাৰং তীৰ্ত্ৱা ব্ৰহ্মানন্দমিহৈৱ প্ৰাপ্নোতি ।
তৰতি শোকমাত্মৱিত্ ইতি শ্ৰুতেঃ ।
তনুং ত্যজতু ৱা কাশ্যাং শ্ৱপচস্য গৃহেঽথ ৱা ।
জ্ঞানসম্প্ৰাপ্তিসমযে মুক্তাঽসৌ ৱিগতাশযঃ ।
ইতি স্মৃতেশ্চ ।ইতি শ্ৰীশঙ্কৰভগৱত্পাদাচাৰ্যপ্ৰণীতঃ তত্ত্ৱবোধপ্ৰকৰণং সমাপ্তম্ ।

Explore More