વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરહિતવાક્યે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥
વિદુર ઉવાચ।
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
આત્રેયસ્ય ચ સંવાદં સાધ્યાનાં ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ 1॥

ચરન્તં હંસરૂપેણ મહર્ષિં સંશિતવ્રતમ્ ।
સાધ્યા દેવા મહાપ્રાજ્ઞં પર્યપૃચ્છન્ત વૈ પુરા ॥ 2॥

સાધ્યા ઊચુઃ ।
સાધ્યા દેવા વય્મસ્મો મહર્ષે
દૃષ્ટ્વા ભવન્તં ન શક્નુમોઽનુમાતુમ્ ।
શ્રુતેન ધીરો બુદ્ધિમાંસ્ત્વં મતો નઃ
કાવ્યાં વાચં વક્તુમર્હસ્યુદારામ્ ॥ 3॥

હંસ ઉવાચ।
એતત્કાર્યમમરાઃ સંશ્રુતં મે
ધૃતિઃ શમઃ સત્યધર્માનુવૃત્તિઃ ।
ગ્રન્થિં વિનીય હૃદયસ્ય સર્વં
પ્રિયાપ્રિયે ચાત્મવશં નયીત ॥ 4॥

આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષિતઃ ।
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ ॥ 5॥

નાક્રોશી સ્યાન્નાવમાની પરસ્ય
મિત્રદ્રોહી નોત નીચોપસેવી ।
ન ચાતિમાની ન ચ હીનવૃત્તો
રૂક્ષાં વાચં રુશતીં વર્જયીત ॥ 6॥

મર્માણ્યસ્થીનિ હૃદયં તથાસૂન્
ઘોરા વાચો નિર્દહન્તીહ પુંસામ્ ।
તસ્માદ્વાચં રુશતીં રૂક્ષરૂપાં
ધર્મારામો નિત્યશો વર્જયીત ॥ 7॥

અરું તુરં પરુષં રૂક્ષવાચં
વાક્કણ્ટકૈર્વિતુદન્તં મનુષ્યાન્ ।
વિદ્યાદલક્ષ્મીકતમં જનાનાં
મુખે નિબદ્ધાં નિરૃતિં વહન્તમ્ ॥ 8॥

પરશ્ચેદેનમધિવિધ્યેત બાણૈર્
ભૃશં સુતીક્ષ્ણૈરનલાર્ક દીપ્તૈઃ ।
વિરિચ્યમાનોઽપ્યતિરિચ્યમાનો
વિદ્યાત્કવિઃ સુકૃતં મે દધાતિ ॥ 9॥

યદિ સન્તં સેવતે યદ્યસન્તં
તપસ્વિનં યદિ વા સ્તેનમેવ ।
વાસો યથા રઙ્ગ વશં પ્રયાતિ
તથા સ તેષાં વશમભ્યુપૈતિ ॥ 10॥

વાદં તુ યો ન પ્રવદેન્ન વાદયેદ્
યો નાહતઃ પ્રતિહન્યાન્ન ઘાતયેત્ ।
યો હન્તુકામસ્ય ન પાપમિચ્છેત્
તસ્મૈ દેવાઃ સ્પૃહયન્ત્યાગતાય ॥ 11॥

અવ્યાહૃતં વ્યાહૃતાચ્છ્રેય આહુઃ
સત્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તદ્દ્વિતીયમ્ ।
પ્રિયંવદેદ્વ્યાહૃતં તત્તૃતીયં
ધર્મ્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તચ્ચતુર્થમ્ ॥ 12॥

યાદૃશૈઃ સંવિવદતે યાદૃશાંશ્ ચોપસેવતે ।
યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ પૂરુષઃ ॥ 13॥

યતો યતો નિવર્તતે તતસ્તતો વિમુચ્યતે ।
નિવર્તનાદ્ધિ સર્વતો ન વેત્તિ દુઃખમણ્વપિ ॥ 14॥

ન જીયતે નોત જિગીષતેઽન્યાન્
ન વૈરક્કૃચ્ચાપ્રતિઘાતકશ્ ચ ।
નિન્દા પ્રશંસાસુ સમસ્વભાવો
ન શોચતે હૃષ્યતિ નૈવ ચાયમ્ ॥ 15॥

ભાવમિચ્છતિ સર્વસ્ય નાભાવે કુરુતે મતિમ્ ।
સત્યવાદી મૃદુર્દાન્તો યઃ સ ઉત્તમપૂરુષઃ ॥ 16॥

નાનર્થકં સાન્ત્વયતિ પ્રતિજ્ઞાય દદાતિ ચ ।
રાદ્ધાપરાદ્ધે જાનાતિ યઃ સ મધ્યમપૂરુષઃ ॥ 17॥

દુઃશાસનસ્તૂપહન્તા ન શાસ્તા
નાવર્તતે મન્યુવશાત્કૃતઘ્નઃ ।
ન કસ્ય ચિન્મિત્રમથો દુરાત્મા
કલાશ્ચૈતા અધમસ્યેહ પુંસઃ ॥ 18॥

ન શ્રદ્દધાતિ કલ્યાણં પરેભ્યોઽપ્યાત્મશઙ્કિતઃ ।
નિરાકરોતિ મિત્રાણિ યો વૈ સોઽધમ પૂરુષઃ ॥ 19॥

ઉત્તમાનેવ સેવેત પ્રાપ્તે કાલે તુ મધ્યમાન્ ।
અધમાંસ્તુ ન સેવેત ય ઇચ્છેચ્છ્રેય આત્મનઃ ॥ 20॥

પ્રાપ્નોતિ વૈ વિત્તમસદ્બલેન
નિત્યોત્થાનાત્પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ।
ન ત્વેવ સમ્યગ્લભતે પ્રશંસાં
ન વૃત્તમાપ્નોતિ મહાકુલાનામ્ ॥ 21॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ।
મહાકુલાનાં સ્પૃહયન્તિ દેવા
ધર્માર્થવૃદ્ધાશ્ચ બહુશ્રુતાશ્ ચ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં વિદુર પ્રશ્નમેતં
ભવન્તિ વૈ કાનિ મહાકુલાનિ ॥ 22॥

વિદુર ઉવાચ।
તમો દમો બ્રહ્મવિત્ત્વં વિતાનાઃ
પુણ્યા વિવાહાઃ સતતાન્ન દાનમ્ ।
યેષ્વેવૈતે સપ્તગુણા ભવન્તિ
સમ્યગ્વૃત્તાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥ 23॥

યેષાં ન વૃત્તં વ્યથતે ન યોનિર્
વૃત્તપ્રસાદેન ચરન્તિ ધર્મમ્ ।
યે કીર્તિમિચ્છન્તિ કુલે વિશિષ્ટાં
ત્યક્તાનૃતાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥ 24॥

અનિજ્યયાવિવાહૈર્શ્ચ વેદસ્યોત્સાદનેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ ॥ 25॥

દેવ દ્રવ્યવિનાશેન બ્રહ્મ સ્વહરણેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ 26॥

બ્રાહ્મણાનાં પરિભવાત્પરિવાદાચ્ચ ભારત ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ ન્યાસાપહરણેન ચ ॥ 27॥

કુલાનિ સમુપેતાનિ ગોભિઃ પુરુષતોઽશ્વતઃ ।
કુલસઙ્ખ્યાં ન ગચ્છન્તિ યાનિ હીનાનિ વૃત્તતઃ ॥ 28॥

વૃત્તતસ્ત્વવિહીનાનિ કુલાન્યલ્પધનાન્યપિ ।
કુલસઙ્ખ્યાં તુ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મયદ્યશઃ ॥ 29॥

મા નઃ કુલે વૈરકૃત્કશ્ ચિદસ્તુ
રાજામાત્યો મા પરસ્વાપહારી ।
મિત્રદ્રોહી નૈકૃતિકોઽનૃતી વા
પૂર્વાશી વા પિતૃદેવાતિથિભ્યઃ ॥ 30॥

યશ્ચ નો બ્રાહ્મણં હન્યાદ્યશ્ચ નો બ્રાહ્મણાન્દ્વિષેત્ ।
ન નઃ સ સમિતિં ગચ્છેદ્યશ્ચ નો નિર્વપેત્કૃષિમ્ ॥ 31॥

તૃણાનિ ભૂમિરુદકં વાક્ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ।
સતામેતાનિ ગેહેષુ નોચ્છિદ્યન્તે કદા ચન ॥ 32॥

શ્રદ્ધયા પરયા રાજન્નુપનીતાનિ સત્કૃતિમ્ ।
પ્રવૃત્તાનિ મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મિણાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ 33॥

સૂક્ષ્મોઽપિ ભારં નૃપતે સ્યન્દનો વૈ
શક્તો વોઢું ન તથાન્યે મહીજાઃ ।
એવં યુક્તા ભારસહા ભવન્તિ
મહાકુલીના ન તથાન્યે મનુષ્યાઃ ॥ 34॥

ન તન્મિત્રં યસ્ય કોપાદ્બિભેતિ
યદ્વા મિત્રં શઙ્કિતેનોપચર્યમ્ ।
યસ્મિન્મિત્રે પિતરીવાશ્વસીત
તદ્વૈ મિત્રં સઙ્ગતાનીતરાણિ ॥ 35॥

યદિ ચેદપ્યસમ્બન્ધો મિત્રભાવેન વર્તતે ।
સ એવ બન્ધુસ્તન્મિત્રં સા ગતિસ્તત્પરાયણમ્ ॥ 36॥

ચલચિત્તસ્ય વૈ પુંસો વૃદ્ધાનનુપસેવતઃ ।
પારિપ્લવમતેર્નિત્યમધ્રુવો મિત્ર સઙ્ગ્રહઃ ॥ 37॥

ચલચિત્તમનાત્માનમિન્દ્રિયાણાં વશાનુગમ્ ।
અર્થાઃ સમતિવર્તન્તે હંસાઃ શુષ્કં સરો યથા ॥ 38॥

અકસ્માદેવ કુપ્યન્તિ પ્રસીદન્ત્યનિમિત્તતઃ ।
શીલમેતદસાધૂનામભ્રં પારિપ્લવં યથા ॥ 39॥

સત્કૃતાશ્ચ કૃતાર્થાશ્ચ મિત્રાણાં ન ભવન્તિ યે ।
તાન્મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્નોપભુઞ્જતે ॥ 40॥

અર્થયેદેવ મિત્રાણિ સતિ વાસતિ વા ધને ।
નાનર્થયન્વિજાનાતિ મિત્રાણાં સારફલ્ગુતામ્ ॥ 41॥

સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે રૂપં સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે બલમ્ ।
સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે જ્ઞાનં સન્તાપાદ્વ્યાધિમૃચ્છતિ ॥ 42॥

અનવાપ્યં ચ શોકેન શરીરં ચોપતપ્યતે ।
અમિત્રાશ્ચ પ્રહૃષ્યન્તિ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥ 43॥

પુનર્નરો મ્રિયતે જાયતે ચ
પુનર્નરો હીયતે વર્ધતે પુનઃ ।
પુનર્નરો યાચતિ યાચ્યતે ચ
પુનર્નરઃ શોચતિ શોચ્યતે પુનઃ ॥ 44॥

સુખં ચ દુઃખં ચ ભવાભવૌ ચ
લાભાલાભૌ મરણં જીવિતં ચ ।
પર્યાયશઃ સર્વમિહ સ્પૃશન્તિ
તસ્માદ્ધીરો નૈવ હૃષ્યેન્ન શોચેત્ ॥ 45॥

ચલાનિ હીમાનિ ષડિન્દ્રિયાણિ
તેષાં યદ્યદ્વર્તતે યત્ર યત્ર ।
તતસ્તતઃ સ્રવતે બુદ્ધિરસ્ય
છિદ્રોદ કુમ્ભાદિવ નિત્યમમ્ભઃ ॥ 46॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ।
તનુરુચ્છઃ શિખી રાજા મિથ્યોપચરિતો મયા ।
મન્દાનાં મમ પુત્રાણાં યુદ્ધેનાન્તં કરિષ્યતિ ॥ 47॥

નિત્યોદ્વિગ્નમિદં સર્વં નિત્યોદ્વિગ્નમિદં મનઃ ।
યત્તત્પદમનુદ્વિગ્નં તન્મે વદ મહામતે ॥ 48॥

વિદુર ઉવાચ।
નાન્યત્ર વિદ્યા તપસોર્નાન્યત્રેન્દ્રિય નિગ્રહાત્ ।
નાન્યત્ર લોભસન્ત્યાગાચ્છાન્તિં પશ્યામ તેઽનઘ ॥ 49॥

બુદ્ધ્યા ભયં પ્રણુદતિ તપસા વિન્દતે મહત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા જ્ઞાનં શાન્તિં ત્યાગેન વિન્દતિ ॥ 50॥

અનાશ્રિતા દાનપુણ્યં વેદ પુણ્યમનાશ્રિતાઃ ।
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા વિચરન્તીહ મોક્ષિણઃ ॥ 51॥

સ્વધીતસ્ય સુયુદ્ધસ્ય સુકૃતસ્ય ચ કર્મણઃ ।
તપસશ્ચ સુતપ્તસ્ય તસ્યાન્તે સુખમેધતે ॥ 52॥

સ્વાસ્તીર્ણાનિ શયનાનિ પ્રપન્ના
ન વૈ ભિન્ના જાતુ નિદ્રાં લભન્તે ।
ન સ્ત્રીષુ રાજન્રતિમાપ્નુવન્તિ
ન માગધૈઃ સ્તૂયમાના ન સૂતૈઃ ॥ 53॥

ન વૈ ભિન્ના જાતુ ચરન્તિ ધર્મં
ન વૈ સુખં પ્રાપ્નુવન્તીહ ભિન્નાઃ ।
ન વૈ ભિન્ના ગૌરવં માનયન્તિ
ન વૈ ભિન્નાઃ પ્રશમં રોચયન્તિ ॥ 54॥

ન વૈ તેષાં સ્વદતે પથ્યમુક્તં
યોગક્ષેમં કલ્પતે નોત તેષામ્ ।
ભિન્નાનાં વૈ મનુજેન્દ્ર પરાયણં
ન વિદ્યતે કિં ચિદન્યદ્વિનાશાત્ ॥ 55॥

સમ્ભાવ્યં ગોષુ સમ્પન્નં સમ્ભાવ્યં બ્રાહ્મણે તપઃ ।
સમ્ભાવ્યં સ્ત્રીષુ ચાપલ્યં સમ્ભાવ્યં જ્ઞાતિતો ભયમ્ ॥ 56॥

તન્તવોઽપ્યાયતા નિત્યં તન્તવો બહુલાઃ સમાઃ ।
બહૂન્બહુત્વાદાયાસાન્સહન્તીત્યુપમા સતામ્ ॥ 57॥

ધૂમાયન્તે વ્યપેતાનિ જ્વલન્તિ સહિતાનિ ચ ।
ધૃતરાષ્ટ્રોલ્મુકાનીવ જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ॥ 58॥

બ્રાહ્મણેષુ ચ યે શૂરાઃ સ્ત્રીષુ જ્ઞાતિષુ ગોષુ ચ ।
વૃન્તાદિવ ફલં પક્વં ધૃતરાષ્ટ્ર પતન્તિ તે ॥ 59॥

મહાનપ્યેકજો વૃક્ષો બલવાન્સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પ્રસહ્ય એવ વાતેન શાખા સ્કન્ધં વિમર્દિતુમ્ ॥ 60॥

અથ યે સહિતા વૃક્ષાઃ સઙ્ઘશઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તે હિ શીઘ્રતમાન્વાતાન્સહન્તેઽન્યોન્યસંશ્રયાત્ ॥ 61॥

એવં મનુષ્યમપ્યેકં ગુણૈરપિ સમન્વિતમ્ ।
શક્યં દ્વિષન્તો મન્યન્તે વાયુર્દ્રુમમિવૌકજમ્ ॥ 62॥

અન્યોન્યસમુપષ્ટમ્ભાદન્યોન્યાપાશ્રયેણ ચ ।
જ્ઞાતયઃ સમ્પ્રવર્ધન્તે સરસીવોત્પલાન્યુત ॥ 63॥

અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ જ્ઞાતયઃ ।
યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યે ચ સ્યુઃ શરણાગતાઃ ॥ 64॥

ન મનુષ્યે ગુણઃ કશ્ચિદન્યો ધનવતાં અપિ ।
અનાતુરત્વાદ્ભદ્રં તે મૃતકલ્પા હિ રોગિણઃ ॥ 65॥

અવ્યાધિજં કટુકં શીર્ષ રોગં
પાપાનુબન્ધં પરુષં તીક્ષ્ણમુગ્રમ્ ।
સતાં પેયં યન્ન પિબન્ત્યસન્તો
મન્યું મહારાજ પિબ પ્રશામ્ય ॥ 66॥

રોગાર્દિતા ન ફલાન્યાદ્રિયન્તે
ન વૈ લભન્તે વિષયેષુ તત્ત્વમ્ ।
દુઃખોપેતા રોગિણો નિત્યમેવ
ન બુધ્યન્તે ધનભોગાન્ન સૌખ્યમ્ ॥ 67॥

પુરા હ્યુક્તો નાકરોસ્ત્વં વચો મે
દ્યૂતે જિતાં દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય રાજન્ ।
દુર્યોધનં વારયેત્યક્ષવત્યાં
કિતવત્વં પણ્ડિતા વર્જયન્તિ ॥ 68॥

ન તદ્બલં યન્મૃદુના વિરુધ્યતે
મિશ્રો ધર્મસ્તરસા સેવિતવ્યઃ ।
પ્રધ્વંસિની ક્રૂરસમાહિતા શ્રીર્
મૃદુપ્રૌઢા ગચ્છતિ પુત્રપૌત્રાન્ ॥ 69॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પાણ્ડવાન્પાલયન્તુ
પાણ્ડોઃ સુતાસ્તવ પુત્રાંશ્ચ પાન્તુ ।
એકારિમિત્રાઃ કુરવો હ્યેકમન્ત્રા
જીવન્તુ રાજન્સુખિનઃ સમૃદ્ધાઃ ॥ 70॥

મેઢીભૂતઃ કૌરવાણાં ત્વમદ્ય
ત્વય્યાધીનં કુરુ કુલમાજમીઢ ।
પાર્થાન્બાલાન્વનવાસ પ્રતપ્તાન્
ગોપાયસ્વ સ્વં યશસ્તાત રક્ષન્ ॥ 71॥

સન્ધત્સ્વ ત્વં કૌરવાન્પાણ્ડુપુત્રૈર્
મા તેઽન્તરં રિપવઃ પ્રાર્થયન્તુ ।
સત્યે સ્થિતાસ્તે નરદેવ સર્વે
દુર્યોધનં સ્થાપય ત્વં નરેન્દ્ર ॥ 72॥