വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 36

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി
വിദുരഹിതവാക്യേ ഷട്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥
വിദുര ഉവാച।
അത്രൈവോദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് ।
ആത്രേയസ്യ ച സംവാദം സാധ്യാനാം ചേതി നഃ ശ്രുതമ് ॥ 1॥

ചരന്തം ഹംസരൂപേണ മഹര്ഷിം സംശിതവ്രതമ് ।
സാധ്യാ ദേവാ മഹാപ്രാജ്ഞം പര്യപൃച്ഛന്ത വൈ പുരാ ॥ 2॥

സാധ്യാ ഊചുഃ ।
സാധ്യാ ദേവാ വയ്മസ്മോ മഹര്ഷേ
ദൃഷ്ട്വാ ഭവന്തം ന ശക്നുമോഽനുമാതുമ് ।
ശ്രുതേന ധീരോ ബുദ്ധിമാംസ്ത്വം മതോ നഃ
കാവ്യാം വാചം വക്തുമര്ഹസ്യുദാരാമ് ॥ 3॥

ഹംസ ഉവാച।
ഏതത്കാര്യമമരാഃ സംശ്രുതം മേ
ധൃതിഃ ശമഃ സത്യധര്മാനുവൃത്തിഃ ।
ഗ്രന്ഥിം വിനീയ ഹൃദയസ്യ സര്വം
പ്രിയാപ്രിയേ ചാത്മവശം നയീത ॥ 4॥

ആക്രുശ്യമാനോ നാക്രോശേന്മന്യുരേവ തിതിക്ഷിതഃ ।
ആക്രോഷ്ടാരം നിര്ദഹതി സുകൃതം ചാസ്യ വിന്ദതി ॥ 5॥

നാക്രോശീ സ്യാന്നാവമാനീ പരസ്യ
മിത്രദ്രോഹീ നോത നീചോപസേവീ ।
ന ചാതിമാനീ ന ച ഹീനവൃത്തോ
രൂക്ഷാം വാചം രുശതീം വര്ജയീത ॥ 6॥

മര്മാണ്യസ്ഥീനി ഹൃദയം തഥാസൂന്
ഘോരാ വാചോ നിര്ദഹന്തീഹ പുംസാമ് ।
തസ്മാദ്വാചം രുശതീം രൂക്ഷരൂപാം
ധര്മാരാമോ നിത്യശോ വര്ജയീത ॥ 7॥

അരും തുരം പരുഷം രൂക്ഷവാചം
വാക്കണ്ടകൈര്വിതുദന്തം മനുഷ്യാന് ।
വിദ്യാദലക്ഷ്മീകതമം ജനാനാം
മുഖേ നിബദ്ധാം നിരൃതിം വഹന്തമ് ॥ 8॥

പരശ്ചേദേനമധിവിധ്യേത ബാണൈര്
ഭൃശം സുതീക്ഷ്ണൈരനലാര്ക ദീപ്തൈഃ ।
വിരിച്യമാനോഽപ്യതിരിച്യമാനോ
വിദ്യാത്കവിഃ സുകൃതം മേ ദധാതി ॥ 9॥

യദി സന്തം സേവതേ യദ്യസന്തം
തപസ്വിനം യദി വാ സ്തേനമേവ ।
വാസോ യഥാ രങ്ഗ വശം പ്രയാതി
തഥാ സ തേഷാം വശമഭ്യുപൈതി ॥ 10॥

വാദം തു യോ ന പ്രവദേന്ന വാദയേദ്
യോ നാഹതഃ പ്രതിഹന്യാന്ന ഘാതയേത് ।
യോ ഹന്തുകാമസ്യ ന പാപമിച്ഛേത്
തസ്മൈ ദേവാഃ സ്പൃഹയന്ത്യാഗതായ ॥ 11॥

അവ്യാഹൃതം വ്യാഹൃതാച്ഛ്രേയ ആഹുഃ
സത്യം വദേദ്വ്യാഹൃതം തദ്ദ്വിതീയമ് ।
പ്രിയംവദേദ്വ്യാഹൃതം തത്തൃതീയം
ധര്മ്യം വദേദ്വ്യാഹൃതം തച്ചതുര്ഥമ് ॥ 12॥

യാദൃശൈഃ സംവിവദതേ യാദൃശാംശ് ചോപസേവതേ ।
യാദൃഗിച്ഛേച്ച ഭവിതും താദൃഗ്ഭവതി പൂരുഷഃ ॥ 13॥

യതോ യതോ നിവര്തതേ തതസ്തതോ വിമുച്യതേ ।
നിവര്തനാദ്ധി സര്വതോ ന വേത്തി ദുഃഖമണ്വപി ॥ 14॥

ന ജീയതേ നോത ജിഗീഷതേഽന്യാന്
ന വൈരക്കൃച്ചാപ്രതിഘാതകശ് ച ।
നിന്ദാ പ്രശംസാസു സമസ്വഭാവോ
ന ശോചതേ ഹൃഷ്യതി നൈവ ചായമ് ॥ 15॥

ഭാവമിച്ഛതി സര്വസ്യ നാഭാവേ കുരുതേ മതിമ് ।
സത്യവാദീ മൃദുര്ദാന്തോ യഃ സ ഉത്തമപൂരുഷഃ ॥ 16॥

നാനര്ഥകം സാന്ത്വയതി പ്രതിജ്ഞായ ദദാതി ച ।
രാദ്ധാപരാദ്ധേ ജാനാതി യഃ സ മധ്യമപൂരുഷഃ ॥ 17॥

ദുഃശാസനസ്തൂപഹന്താ ന ശാസ്താ
നാവര്തതേ മന്യുവശാത്കൃതഘ്നഃ ।
ന കസ്യ ചിന്മിത്രമഥോ ദുരാത്മാ
കലാശ്ചൈതാ അധമസ്യേഹ പുംസഃ ॥ 18॥

ന ശ്രദ്ദധാതി കല്യാണം പരേഭ്യോഽപ്യാത്മശങ്കിതഃ ।
നിരാകരോതി മിത്രാണി യോ വൈ സോഽധമ പൂരുഷഃ ॥ 19॥

ഉത്തമാനേവ സേവേത പ്രാപ്തേ കാലേ തു മധ്യമാന് ।
അധമാംസ്തു ന സേവേത യ ഇച്ഛേച്ഛ്രേയ ആത്മനഃ ॥ 20॥

പ്രാപ്നോതി വൈ വിത്തമസദ്ബലേന
നിത്യോത്ഥാനാത്പ്രജ്ഞയാ പൌരുഷേണ ।
ന ത്വേവ സമ്യഗ്ലഭതേ പ്രശംസാം
ന വൃത്തമാപ്നോതി മഹാകുലാനാമ് ॥ 21॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച।
മഹാകുലാനാം സ്പൃഹയന്തി ദേവാ
ധര്മാര്ഥവൃദ്ധാശ്ച ബഹുശ്രുതാശ് ച ।
പൃച്ഛാമി ത്വാം വിദുര പ്രശ്നമേതം
ഭവന്തി വൈ കാനി മഹാകുലാനി ॥ 22॥

വിദുര ഉവാച।
തമോ ദമോ ബ്രഹ്മവിത്ത്വം വിതാനാഃ
പുണ്യാ വിവാഹാഃ സതതാന്ന ദാനമ് ।
യേഷ്വേവൈതേ സപ്തഗുണാ ഭവന്തി
സമ്യഗ്വൃത്താസ്താനി മഹാകുലാനി ॥ 23॥

യേഷാം ന വൃത്തം വ്യഥതേ ന യോനിര്
വൃത്തപ്രസാദേന ചരന്തി ധര്മമ് ।
യേ കീര്തിമിച്ഛന്തി കുലേ വിശിഷ്ടാം
ത്യക്താനൃതാസ്താനി മഹാകുലാനി ॥ 24॥

അനിജ്യയാവിവാഹൈര്ശ്ച വേദസ്യോത്സാദനേന ച ।
കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ധര്മസ്യാതിക്രമേണ ച ॥ 25॥

ദേവ ദ്രവ്യവിനാശേന ബ്രഹ്മ സ്വഹരണേന ച ।
കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ബ്രാഹ്മണാതിക്രമേണ ച ॥ 26॥

ബ്രാഹ്മണാനാം പരിഭവാത്പരിവാദാച്ച ഭാരത ।
കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ന്യാസാപഹരണേന ച ॥ 27॥

കുലാനി സമുപേതാനി ഗോഭിഃ പുരുഷതോഽശ്വതഃ ।
കുലസങ്ഖ്യാം ന ഗച്ഛന്തി യാനി ഹീനാനി വൃത്തതഃ ॥ 28॥

വൃത്തതസ്ത്വവിഹീനാനി കുലാന്യല്പധനാന്യപി ।
കുലസങ്ഖ്യാം തു ഗച്ഛന്തി കര്ഷന്തി ച മയദ്യശഃ ॥ 29॥

മാ നഃ കുലേ വൈരകൃത്കശ് ചിദസ്തു
രാജാമാത്യോ മാ പരസ്വാപഹാരീ ।
മിത്രദ്രോഹീ നൈകൃതികോഽനൃതീ വാ
പൂര്വാശീ വാ പിതൃദേവാതിഥിഭ്യഃ ॥ 30॥

യശ്ച നോ ബ്രാഹ്മണം ഹന്യാദ്യശ്ച നോ ബ്രാഹ്മണാന്ദ്വിഷേത് ।
ന നഃ സ സമിതിം ഗച്ഛേദ്യശ്ച നോ നിര്വപേത്കൃഷിമ് ॥ 31॥

തൃണാനി ഭൂമിരുദകം വാക്ചതുര്ഥീ ച സൂനൃതാ ।
സതാമേതാനി ഗേഹേഷു നോച്ഛിദ്യന്തേ കദാ ചന ॥ 32॥

ശ്രദ്ധയാ പരയാ രാജന്നുപനീതാനി സത്കൃതിമ് ।
പ്രവൃത്താനി മഹാപ്രാജ്ഞ ധര്മിണാം പുണ്യകര്മണാമ് ॥ 33॥

സൂക്ഷ്മോഽപി ഭാരം നൃപതേ സ്യന്ദനോ വൈ
ശക്തോ വോഢും ന തഥാന്യേ മഹീജാഃ ।
ഏവം യുക്താ ഭാരസഹാ ഭവന്തി
മഹാകുലീനാ ന തഥാന്യേ മനുഷ്യാഃ ॥ 34॥

ന തന്മിത്രം യസ്യ കോപാദ്ബിഭേതി
യദ്വാ മിത്രം ശങ്കിതേനോപചര്യമ് ।
യസ്മിന്മിത്രേ പിതരീവാശ്വസീത
തദ്വൈ മിത്രം സങ്ഗതാനീതരാണി ॥ 35॥

യദി ചേദപ്യസമ്ബന്ധോ മിത്രഭാവേന വര്തതേ ।
സ ഏവ ബന്ധുസ്തന്മിത്രം സാ ഗതിസ്തത്പരായണമ് ॥ 36॥

ചലചിത്തസ്യ വൈ പുംസോ വൃദ്ധാനനുപസേവതഃ ।
പാരിപ്ലവമതേര്നിത്യമധ്രുവോ മിത്ര സങ്ഗ്രഹഃ ॥ 37॥

ചലചിത്തമനാത്മാനമിന്ദ്രിയാണാം വശാനുഗമ് ।
അര്ഥാഃ സമതിവര്തന്തേ ഹംസാഃ ശുഷ്കം സരോ യഥാ ॥ 38॥

അകസ്മാദേവ കുപ്യന്തി പ്രസീദന്ത്യനിമിത്തതഃ ।
ശീലമേതദസാധൂനാമഭ്രം പാരിപ്ലവം യഥാ ॥ 39॥

സത്കൃതാശ്ച കൃതാര്ഥാശ്ച മിത്രാണാം ന ഭവന്തി യേ ।
താന്മൃതാനപി ക്രവ്യാദാഃ കൃതഘ്നാന്നോപഭുഞ്ജതേ ॥ 40॥

അര്ഥയേദേവ മിത്രാണി സതി വാസതി വാ ധനേ ।
നാനര്ഥയന്വിജാനാതി മിത്രാണാം സാരഫല്ഗുതാമ് ॥ 41॥

സന്താപാദ്ഭ്രശ്യതേ രൂപം സന്താപാദ്ഭ്രശ്യതേ ബലമ് ।
സന്താപാദ്ഭ്രശ്യതേ ജ്ഞാനം സന്താപാദ്വ്യാധിമൃച്ഛതി ॥ 42॥

അനവാപ്യം ച ശോകേന ശരീരം ചോപതപ്യതേ ।
അമിത്രാശ്ച പ്രഹൃഷ്യന്തി മാ സ്മ ശോകേ മനഃ കൃഥാഃ ॥ 43॥

പുനര്നരോ മ്രിയതേ ജായതേ ച
പുനര്നരോ ഹീയതേ വര്ധതേ പുനഃ ।
പുനര്നരോ യാചതി യാച്യതേ ച
പുനര്നരഃ ശോചതി ശോച്യതേ പുനഃ ॥ 44॥

സുഖം ച ദുഃഖം ച ഭവാഭവൌ ച
ലാഭാലാഭൌ മരണം ജീവിതം ച ।
പര്യായശഃ സര്വമിഹ സ്പൃശന്തി
തസ്മാദ്ധീരോ നൈവ ഹൃഷ്യേന്ന ശോചേത് ॥ 45॥

ചലാനി ഹീമാനി ഷഡിന്ദ്രിയാണി
തേഷാം യദ്യദ്വര്തതേ യത്ര യത്ര ।
തതസ്തതഃ സ്രവതേ ബുദ്ധിരസ്യ
ഛിദ്രോദ കുമ്ഭാദിവ നിത്യമമ്ഭഃ ॥ 46॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച।
തനുരുച്ഛഃ ശിഖീ രാജാ മിഥ്യോപചരിതോ മയാ ।
മന്ദാനാം മമ പുത്രാണാം യുദ്ധേനാന്തം കരിഷ്യതി ॥ 47॥

നിത്യോദ്വിഗ്നമിദം സര്വം നിത്യോദ്വിഗ്നമിദം മനഃ ।
യത്തത്പദമനുദ്വിഗ്നം തന്മേ വദ മഹാമതേ ॥ 48॥

വിദുര ഉവാച।
നാന്യത്ര വിദ്യാ തപസോര്നാന്യത്രേന്ദ്രിയ നിഗ്രഹാത് ।
നാന്യത്ര ലോഭസന്ത്യാഗാച്ഛാന്തിം പശ്യാമ തേഽനഘ ॥ 49॥

ബുദ്ധ്യാ ഭയം പ്രണുദതി തപസാ വിന്ദതേ മഹത് ।
ഗുരുശുശ്രൂഷയാ ജ്ഞാനം ശാന്തിം ത്യാഗേന വിന്ദതി ॥ 50॥

അനാശ്രിതാ ദാനപുണ്യം വേദ പുണ്യമനാശ്രിതാഃ ।
രാഗദ്വേഷവിനിര്മുക്താ വിചരന്തീഹ മോക്ഷിണഃ ॥ 51॥

സ്വധീതസ്യ സുയുദ്ധസ്യ സുകൃതസ്യ ച കര്മണഃ ।
തപസശ്ച സുതപ്തസ്യ തസ്യാന്തേ സുഖമേധതേ ॥ 52॥

സ്വാസ്തീര്ണാനി ശയനാനി പ്രപന്നാ
ന വൈ ഭിന്നാ ജാതു നിദ്രാം ലഭന്തേ ।
ന സ്ത്രീഷു രാജന്രതിമാപ്നുവന്തി
ന മാഗധൈഃ സ്തൂയമാനാ ന സൂതൈഃ ॥ 53॥

ന വൈ ഭിന്നാ ജാതു ചരന്തി ധര്മം
ന വൈ സുഖം പ്രാപ്നുവന്തീഹ ഭിന്നാഃ ।
ന വൈ ഭിന്നാ ഗൌരവം മാനയന്തി
ന വൈ ഭിന്നാഃ പ്രശമം രോചയന്തി ॥ 54॥

ന വൈ തേഷാം സ്വദതേ പഥ്യമുക്തം
യോഗക്ഷേമം കല്പതേ നോത തേഷാമ് ।
ഭിന്നാനാം വൈ മനുജേന്ദ്ര പരായണം
ന വിദ്യതേ കിം ചിദന്യദ്വിനാശാത് ॥ 55॥

സമ്ഭാവ്യം ഗോഷു സമ്പന്നം സമ്ഭാവ്യം ബ്രാഹ്മണേ തപഃ ।
സമ്ഭാവ്യം സ്ത്രീഷു ചാപല്യം സമ്ഭാവ്യം ജ്ഞാതിതോ ഭയമ് ॥ 56॥

തന്തവോഽപ്യായതാ നിത്യം തന്തവോ ബഹുലാഃ സമാഃ ।
ബഹൂന്ബഹുത്വാദായാസാന്സഹന്തീത്യുപമാ സതാമ് ॥ 57॥

ധൂമായന്തേ വ്യപേതാനി ജ്വലന്തി സഹിതാനി ച ।
ധൃതരാഷ്ട്രോല്മുകാനീവ ജ്ഞാതയോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 58॥

ബ്രാഹ്മണേഷു ച യേ ശൂരാഃ സ്ത്രീഷു ജ്ഞാതിഷു ഗോഷു ച ।
വൃന്താദിവ ഫലം പക്വം ധൃതരാഷ്ട്ര പതന്തി തേ ॥ 59॥

മഹാനപ്യേകജോ വൃക്ഷോ ബലവാന്സുപ്രതിഷ്ഠിതഃ ।
പ്രസഹ്യ ഏവ വാതേന ശാഖാ സ്കന്ധം വിമര്ദിതുമ് ॥ 60॥

അഥ യേ സഹിതാ വൃക്ഷാഃ സങ്ഘശഃ സുപ്രതിഷ്ഠിതാഃ ।
തേ ഹി ശീഘ്രതമാന്വാതാന്സഹന്തേഽന്യോന്യസംശ്രയാത് ॥ 61॥

ഏവം മനുഷ്യമപ്യേകം ഗുണൈരപി സമന്വിതമ് ।
ശക്യം ദ്വിഷന്തോ മന്യന്തേ വായുര്ദ്രുമമിവൌകജമ് ॥ 62॥

അന്യോന്യസമുപഷ്ടമ്ഭാദന്യോന്യാപാശ്രയേണ ച ।
ജ്ഞാതയഃ സമ്പ്രവര്ധന്തേ സരസീവോത്പലാന്യുത ॥ 63॥

അവധ്യാ ബ്രാഹ്മണാ ഗാവോ സ്ത്രിയോ ബാലാശ്ച ജ്ഞാതയഃ ।
യേഷാം ചാന്നാനി ഭുഞ്ജീത യേ ച സ്യുഃ ശരണാഗതാഃ ॥ 64॥

ന മനുഷ്യേ ഗുണഃ കശ്ചിദന്യോ ധനവതാം അപി ।
അനാതുരത്വാദ്ഭദ്രം തേ മൃതകല്പാ ഹി രോഗിണഃ ॥ 65॥

അവ്യാധിജം കടുകം ശീര്ഷ രോഗം
പാപാനുബന്ധം പരുഷം തീക്ഷ്ണമുഗ്രമ് ।
സതാം പേയം യന്ന പിബന്ത്യസന്തോ
മന്യും മഹാരാജ പിബ പ്രശാമ്യ ॥ 66॥

രോഗാര്ദിതാ ന ഫലാന്യാദ്രിയന്തേ
ന വൈ ലഭന്തേ വിഷയേഷു തത്ത്വമ് ।
ദുഃഖോപേതാ രോഗിണോ നിത്യമേവ
ന ബുധ്യന്തേ ധനഭോഗാന്ന സൌഖ്യമ് ॥ 67॥

പുരാ ഹ്യുക്തോ നാകരോസ്ത്വം വചോ മേ
ദ്യൂതേ ജിതാം ദ്രൌപദീം പ്രേക്ഷ്യ രാജന് ।
ദുര്യോധനം വാരയേത്യക്ഷവത്യാം
കിതവത്വം പണ്ഡിതാ വര്ജയന്തി ॥ 68॥

ന തദ്ബലം യന്മൃദുനാ വിരുധ്യതേ
മിശ്രോ ധര്മസ്തരസാ സേവിതവ്യഃ ।
പ്രധ്വംസിനീ ക്രൂരസമാഹിതാ ശ്രീര്
മൃദുപ്രൌഢാ ഗച്ഛതി പുത്രപൌത്രാന് ॥ 69॥

ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ പാണ്ഡവാന്പാലയന്തു
പാണ്ഡോഃ സുതാസ്തവ പുത്രാംശ്ച പാന്തു ।
ഏകാരിമിത്രാഃ കുരവോ ഹ്യേകമന്ത്രാ
ജീവന്തു രാജന്സുഖിനഃ സമൃദ്ധാഃ ॥ 70॥

മേഢീഭൂതഃ കൌരവാണാം ത്വമദ്യ
ത്വയ്യാധീനം കുരു കുലമാജമീഢ ।
പാര്ഥാന്ബാലാന്വനവാസ പ്രതപ്താന്
ഗോപായസ്വ സ്വം യശസ്താത രക്ഷന് ॥ 71॥

സന്ധത്സ്വ ത്വം കൌരവാന്പാണ്ഡുപുത്രൈര്
മാ തേഽന്തരം രിപവഃ പ്രാര്ഥയന്തു ।
സത്യേ സ്ഥിതാസ്തേ നരദേവ സര്വേ
ദുര്യോധനം സ്ഥാപയ ത്വം നരേന്ദ്ര ॥ 72॥