Brahman

આત્મબોધઃ

(Atmabodha in Gujarati)

(તપોભિઃ ક્ષીણપાપાનાં શાન્તાનાં વીતરાગિણામ્)

Atma Bodha is a text attributed to Adi Shankaracharya and was written approximately 1,400 years ago. It literally means ‘Self Knowledge’ (atma = self, bodha = understanding or knowledge) and it outlines a methodology to lead a seeker from suffering to liberation. Incidentally, bodha is the same root word that forms the word Buddha, which means ‘the one who knows or understands’.It comprises a class of scriptures called prakarana granthas. Prakarana means ‘procedure’ or ‘task’ and grantha means ‘text’. Taken together prakarana grantha means ‘instruction manual’.

Reading depth
Lyrics
#of 69
તપોભિઃ ક્ષીણપાપાનાં શાન્તાનાં વીતરાગિણામ્
મુમુક્ષૂણામપેક્ષ્યોઽયમાત્મબોધો વિધીયતે ॥૧॥
બોધોઽન્યસાધનેભ્યો હિ સાક્ષાન્મોક્ષૈકસાધનમ્
પાકસ્ય વહ્નિવજ્જ્ઞાનં વિના મોક્ષો ન સિધ્યતિ ॥૨॥
અવિરોધિતયા કર્મ નાવિદ્યાં વિનિવર્તયેત્
વિદ્યાઽવિદ્યાં નિહન્ત્યેવ તેજસ્તિમિરસઙ્ઘવત્ ॥૩॥
પરિચ્છિન્ન ઇવાજ્ઞાનાત્તન્નાશે સતિ કેવલઃ
સ્વયં પ્રકાશતે હ્યાત્મા મેઘાપાયેંઽશુમાનિવ ॥૪॥
અજ્ઞાનકલુષં જીવં જ્ઞાનાભ્યાસાદ્વિનિર્મલમ્
કૃત્વા જ્ઞાનં સ્વયં નશ્યેજ્જલં કતકરેણુવત્ ॥૫॥
સંસારઃ સ્વપ્નતુલ્યો હિ રાગદ્વેષાદિસઙ્કુલઃ
સ્વકાલે સત્યવદ્ભાતિ પ્રબોધે સત્યસદ્ભવેત્ ॥૬॥
તાવત્સત્યં જગદ્ભાતિ શુક્તિકારજતં યથા
યાવન્ન જ્ઞાયતે બ્રહ્મ સર્વાધિષ્ઠાનમદ્વયમ્ ॥૭॥
ઉપાદાનેઽખિલાધારે જગન્તિ પરમેશ્વરે
સર્ગસ્થિતિલયાન્ યાન્તિ બુદ્બુદાનીવ વારિણિ ॥૮॥
સચ્ચિદાત્મન્યનુસ્યૂતે નિત્યે વિષ્ણૌ પ્રકલ્પિતાઃ
વ્યક્તયો વિવિધાઃ સર્વા હાટકે કટકાદિવત્ ॥૯॥
યથાકાશો હૃષીકેશો નાનોપાધિગતો વિભુઃ
તદ્ભેદાદ્ભિન્નવદ્ભાતિ તન્નાશે કેવલો ભવેત્ ॥૧૦॥
નાનોપાધિવશાદેવ જાતિવર્ણાશ્રમાદયઃ
આત્મન્યારોપિતાસ્તોયે રસવર્ણાદિ ભેદવત્ ॥૧૧॥
પંચીકૃતમહાભૂતસંભવં કર્મસંચિતમ્
શરીરં સુખદુઃખાનાં ભોગાયતનમુચ્યતે ॥૧૨॥
પંચપ્રાણમનોબુદ્ધિદશેન્દ્રિયસમન્વિતમ્
અપંચીકૃતભૂતોત્થં સૂક્ષ્માઙ્ગં ભોગસાધનમ્ ॥૧૩॥
અનાદ્યવિદ્યાઽનિર્વાચ્યા કારણોપાધિરુચ્યતે
ઉપાધિત્રિતયાદન્યમાત્માનમવધારયેત્ ॥૧૪॥
પંચકોશાદિયોગેન તત્તન્મય ઇવ સ્થિતઃ
શુદ્ધાત્મા નીલવસ્ત્રાદિયોગેન સ્ફટિકો યથા ॥૧૫॥
વપુસ્તુષાદિભિઃ કોશૈર્યુક્તં યુક્ત્યવઘાતતઃ
આત્માનમન્તરં શુદ્ધં વિવિચ્યાત્તણ્ડુલં યથા ॥૧૬॥
સદા સર્વગતોઽપ્યાત્મા ન સર્વત્રાવભાસતે
બુદ્ધાવેવાવભાસેત સ્વચ્છેષુ પ્રતિબિમ્બવત્ ॥૧૭॥
દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રકૃતિભ્યો વિલક્ષણમ્
તદ્વૃત્તિસાક્ષિણં વિદ્યાદાત્માનં રાજવત્સદા ॥૧૮॥
વ્યાપૃતેષ્વિન્દ્રિયેષ્વાત્મા વ્યાપારીવાવિવેકિનામ્
દૃશ્યતેઽભ્રેષુ ધાવત્સુ ધાવન્નિવ યથા શશી ॥૧૯॥
આત્મચૈતન્યમાશ્રિત્ય દેહેન્દ્રિયમનોધિયઃ।
સ્વકીયાર્થેષુ વર્તન્તે સૂર્યાલોકં યથા જનાઃ ॥૨૦॥
દેહેન્દ્રિયગુણાન્કર્માણ્યમલે સચ્ચિદાત્મનિ
અધ્યસ્યન્ત્યવિવેકેન ગગને નીલતાદિવત્ ॥૨૧॥
અજ્ઞાનાન્માનસોપાધેઃ કર્તૃત્વાદીનિ ચાત્મનિ।
કલ્પ્યન્તેઽમ્બુગતે ચન્દ્રે ચલનાદિ યથામ્ભસઃ ॥૨૨॥
રાગેચ્છાસુખદુઃખાદિ બુદ્ધૌ સત્યાં પ્રવર્તતે
સુષુપ્તૌ નાસ્તિ તન્નાશે તસ્માદ્બુદ્ધેસ્તુ નાત્મનઃ ॥૨૩॥
પ્રકાશોઽર્કસ્ય તોયસ્ય શૈત્યમગ્નેર્યથોષ્ણતા
સ્વભાવઃ સચ્ચિદાનન્દનિત્યનિર્મલતાત્મનઃ ॥૨૪॥
આત્મનઃ સચ્ચિદંશશ્ચ બુદ્ધેર્વૃત્તિરિતિ દ્વયમ્
સંયોજ્ય ચાવિવેકેન જાનામીતિ પ્રવર્તતે ॥૨૫॥
આત્મનો વિક્રિયા નાસ્તિ બુદ્ધેર્બોધો ન જાત્વિતિ
જીવઃ સર્વમલં જ્ઞાત્વા જ્ઞાતા દ્રષ્ટેતિ મુહ્યતિ ॥૨૬॥
રજ્જુસર્પવદાત્માનં જીવં જ્ઞાત્વા ભયં વહેત્
નાહં જીવઃ પરાત્મેતિ જ્ઞાતં ચેન્નિર્ભયો ભવેત્ ॥૨૭॥
આત્માવભાસયત્યેકો બુદ્ધ્યાદીનીન્દ્રિયાણ્યપિ
દીપો ઘટાદિવત્સ્વાત્મા જડૈસ્તૈર્નાવભાસ્યતે ॥૨૮॥
સ્વબોધે નાન્યબોધેચ્છા બોધરૂપતયાત્મનઃ
ન દીપસ્યાન્યદીપેચ્છા યથા સ્વાત્મપ્રકાશને ॥૨૯॥
નિષિધ્ય નિખિલોપાધીન્નેતિ નેતીતિ વાક્યતઃ
વિદ્યાદૈક્યં મહાવાક્યૈર્જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ॥૩૦॥
આવિદ્યકં શરીરાદિ દૃશ્યં બુદ્બુદવત્ક્ષરમ્
એતદ્વિલક્ષણં વિદ્યાદહં બ્રહ્મેતિ નિર્મલમ્ ॥૩૧॥
દેહાન્યત્વાન્ન મે જન્મજરાકાર્શ્યલયાદયઃ
શબ્દાદિવિષયૈઃ સઙ્ગો નિરિન્દ્રિયતયા ન ચ ॥૩૨॥
અમનસ્ત્વાન્ન મે દુઃખરાગદ્વેષભયાદયઃ
અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્ર ઇત્યાદિ શ્રુતિશાસનાત્ ॥૩૩॥
નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયો નિત્યો નિર્વિકલ્પો નિરંજનઃ
નિર્વિકારો નિરાકારો નિત્યમુક્તોઽસ્મિ નિર્મલઃ ॥૩૪॥
અહમાકાશવત્સર્વં બહિરન્તર્ગતોઽચ્યુતઃ
સદા સર્વસમઃ સિદ્ધો નિઃસઙ્ગો નિર્મલોઽચલઃ ॥૩૫॥
નિત્યશુદ્ધવિમુક્તૈકમખણ્ડાનન્દમદ્વયમ્
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યત્પરં બ્રહ્માહમેવ તત્ ॥૩૬॥
એવં નિરન્તરાભ્યસ્તા બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ વાસના
હરત્યવિદ્યાવિક્ષેપાન્ રોગાનિવ રસાયનમ્ ॥૩૭॥
વિવિક્તદેશ આસીનો વિરાગો વિજિતેન્દ્રિયઃ
ભાવયેદેકમાત્માનં તમનન્તમનન્યધીઃ ॥૩૮॥
આત્મન્યેવાખિલં દૃશ્યં પ્રવિલાપ્ય ધિયા સુધીઃ
ભાવયેદેકમાત્માનં નિર્મલાકાશવત્સદા ॥૩૯॥
રૂપવર્ણાદિકં સર્વં વિહાય પરમાર્થવિત્
પરિપૂર્ણચિદાનન્દસ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે ॥૪૦॥
જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયભેદઃ પરે નાત્મનિ વિદ્યતે
ચિદાનન્દૈકરૂપત્વાદ્દીપ્યતે સ્વયમેવ તત્ ॥૪૧॥
એવમાત્મારણૌ ધ્યાનમથને સતતં કૃતે
ઉદિતાવગતિર્જ્વાલા સર્વાજ્ઞાનેન્ધનં દહેત્ ॥૪૨॥
અરુણેનેવ બોધેન પૂર્વં સન્તમસે હૃતે
તત આવિર્ભવેદાત્મા સ્વયમેવાંશુમાનિવ ॥૪૩॥
આત્મા તુ સતતં પ્રાપ્તોઽપ્યપ્રાપ્તવદવિદ્યયા
તન્નાશે પ્રાપ્તવદ્ભાતિ સ્વકણ્ઠાભરણં યથા ॥૪૪॥
સ્થાણૌ પુરુષવદ્ભ્રાન્ત્યા કૃતા બ્રહ્મણિ જીવતા
જીવસ્ય તાત્ત્વિકે રૂપે તસ્મિન્દૃષ્ટે નિવર્તતે ॥૪૫॥
તત્ત્વસ્વરૂપાનુભવાદુત્પન્નં જ્ઞાનમંજસા
અહં મમેતિ ચાજ્ઞાનં બાધતે દિગ્ભ્રમાદિવત્ ॥૪૬॥
સમ્યગ્વિજ્ઞાનવાન્ યોગી સ્વાત્મન્યેવાખિલં જગત્
એકં ચ સર્વમાત્માનમીક્ષતે જ્ઞાનચક્ષુષા ॥૪૭॥
આત્મૈવેદં જગત્સર્વમાત્મનોઽન્યન્ન વિદ્યતે
મૃદો યદ્વદ્ઘટાદીનિ સ્વાત્માનં સર્વમીક્ષતે ॥૪૮॥
જીવન્મુક્તસ્તુ તદ્વિદ્વાન્પૂર્વોપાધિગુણાંસ્ત્યજેત્
સચ્ચિદાનન્દરૂપત્વાત્ ભવેદ્ભ્રમરકીટવત્ ॥૪૯॥
તીર્ત્વા મોહાર્ણવં હત્વા રાગદ્વેષાદિરાક્ષસાન્
યોગી શાન્તિસમાયુક્ત આત્મારામો વિરાજતે ॥૫૦॥
બાહ્યાનિત્યસુખાસક્તિં હિત્વાત્મસુખનિર્વૃતઃ
ઘટસ્થદીપવત્સ્વસ્થઃ સ્વાન્તરેવ પ્રકાશતે ॥૫૧॥
ઉપાધિસ્થોઽપિ તદ્ધર્મૈરલિપ્તો વ્યોમવન્મુનિઃ
સર્વવિન્મૂઢવત્તિષ્ઠેદસક્તો વાયુવચ્ચરેત્ ॥૫૨॥
ઉપાધિવિલયાદ્વિષ્ણૌ નિર્વિશેષં વિશેન્મુનિઃ
જલે જલં વિયદ્વ્યોમ્નિ તેજસ્તેજસિ વા યથા ॥૫૩॥
યલ્લાભાન્નાપરો લાભો યત્સુખાન્નાપરં સુખમ્
યજ્જ્ઞાનાન્નાપરં જ્ઞાનં તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્ ॥૫૪॥
યદ્દૃષ્ટ્વા નાપરં દૃશ્યં યદ્ભૂત્વા ન પુનર્ભવઃ
યજ્જ્ઞાત્વા નાપરં જ્ઞેયં તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્ ॥૫૫॥
તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ પૂર્ણં સચ્ચિદાનન્દમદ્વયમ્
અનન્તં નિત્યમેકં યત્તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્ ॥૫૬॥
અતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપેણ વેદાન્તૈર્લક્ષ્યતેઽદ્વયમ્
અખણ્ડાનન્દમેકં યત્તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્ ॥૫૭॥
અખણ્ડાનન્દરૂપસ્ય તસ્યાનન્દલવાશ્રિતાઃ
બ્રહ્માદ્યાસ્તારતમ્યેન ભવન્ત્યાનન્દિનોઽખિલાઃ ॥૫૮॥
તદ્યુક્તમખિલં વસ્તુ વ્યવહારસ્તદન્વિતઃ
તસ્માત્સર્વગતં બ્રહ્મ ક્ષીરે સર્પિરિવાખિલે ॥૫૯॥
અનણ્વસ્થૂલમહ્રસ્વમદીર્ઘમજમવ્યયમ્
અરૂપગુણવર્ણાખ્યં તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્ ॥૬૦॥
યદ્ભાસા ભાસ્યતેઽર્કાદિ ભાસ્યૈર્યત્તુ ન ભાસ્યતે
યેન સર્વમિદં ભાતિ તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્ ॥૬૧॥
સ્વયમન્તર્બહિર્વ્યાપ્ય ભાસયન્નખિલં જગત્
બ્રહ્મ પ્રકાશતે વહ્નિપ્રતપ્તાયસપિણ્ડવત્ ॥૬૨॥
જગદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મ બ્રહ્મણોઽન્યન્ન કિંચન
બ્રહ્માન્યદ્ભાતિ ચેન્મિથ્યા યથા મરુમરીચિકા ॥૬૩॥
દૃશ્યતે શ્રૂયતે યદ્યદ્બ્રહ્મણોઽન્યન્ન તદ્ભવેત્
તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચ તદ્બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દમદ્વયમ્ ॥૬૪॥
સર્વગં સચ્ચિદાત્માનં જ્ઞાનચક્ષુર્નિરીક્ષતે
અજ્ઞાનચક્ષુર્નેક્ષેત ભાસ્વન્તં ભાનુમન્ધવત્ ॥૬૫॥
શ્રવણાદિભિરુદ્દીપ્તજ્ઞાનાગ્નિપરિતાપિતઃ
જીવઃ સર્વમલાન્મુક્તઃ સ્વર્ણવદ્દ્યોતતે સ્વયમ્ ॥૬૬॥
હૃદાકાશોદિતો હ્યાત્મા બોધભાનુસ્તમોઽપહૃત્
સર્વવ્યાપી સર્વધારી ભાતિ ભાસયતેઽખિલમ્ ॥૬૭॥
દિગ્દેશકાલાદ્યનપેક્ષ્ય સર્વગં
શીતાદિહૃન્નિત્યસુખં નિરંજનમ્
યઃ સ્વાત્મતીર્થં ભજતે વિનિષ્ક્રિયઃ
સ સર્વવિત્સર્વગતોઽમૃતો ભવેત્ ॥૬૮॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રીગોવિન્દભગવ
ત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છઙ્કરભગવતઃ કૃતૌ
આત્મબોધઃ સંપૂર્ણઃ।।

Explore More