The Guru

śrī dāsabodha adhyāya 10

(Dasbodh Dashak 10 in English (IAST))

Samartha Ramdas

Also known as Dasbodh · Dasbodh adhyay 10 · Shri Dasbodh

Dasbodh Dashak 10. The Dasbodh of Samartha Ramdas, spoken in the caves at Shivthar Ghal and set down by his disciple Kalyan Swami. Cast as a dialogue between guru and disciple across twenty dashaks, each of ten samasas, it moves from the discipline of listening through discrimination between the real and the unreal to the nature of the Self — practical throughout, and addressed to people living in the world. This dashak is named in its colophon for चळाचळनिरूपण.

#of 390
jagajyotīcā
samāsa pahilā : aṃtaḥkaraṇaikanirupaṇa || śrīrāma ||
samāsa dusarā : dehaāśaṃkānirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa tisarā : dehaāśaṃkāśodhana || śrīrāma ||
samāsa cavathā : bījalakṣaṇa || śrīrāma ||
samāsa pāṃcavā : pancapral̤ayanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa sahāvā : bhramnirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa sātavā : saguṇabhajana || śrīrāma ||
samāsa āṭhavā : pracītanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa navavā : puruṣaprakṛti || śrīrāma ||
samāsa dahāvā : cal̤ācal̤anirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa pahilā : aṃtaḥkaraṇaikanirupaṇa || śrīrāma ||
sakal̤āṃce aṃtaḥkaraṇa yeka | kiṃvā yeka navhe aneka |
aiseṃ he niścayātmaka | maja niropāveṃ || 1 ||
aiseṃ śrotayāneṃ pusileṃ | aṃtaḥkaraṇa yeka kiṃ vegal̤āleṃ |
yāce uttara aikileṃ pāhije śrotīṃ || 2 ||
samastāṃce aṃtaḥkarṇa yeka niścayo jāṇāvā nemaka |
hā pratyayācā viveka | tuja niropilā || 3 ||
śrotā mhaṇe vaktayāsī | aṃtaḥkaraṇa yeka samastāṃsī |
tarī mil̤enā yekāyekāsī | kāye nimitya || 4 ||
yeka jevitāṃ avaghe dhāle | yeka nivatāṃ avaghe nivāle |
yeka maratāṃ avaghe mele | pāhijeta kīṃ || 5 ||
yeka sukhī yeka duḥkhī | aiseṃ vartateṃ lokikīṃ |
yekā aṃtaḥkaraṇācī vol̤akhī | kaisī jāṇāvī || 6 ||
janīṃ vegal̤ālī bhāvanā | koṇāsa koṇīca mil̤enā |
mhaṇauna heṃ anumānā | yeta nāhī || 7 ||
aṃtaḥkaraṇa yeka asateṃ | tarī yekāceṃ yekāsa kal̤oṃ yeteṃ |
kāṃhīṃ coritāṃca na yeteṃ | gaupya guhya || 8 ||
yākaraṇeṃ anumānenā | aṃtaḥkaraṇa yeka heṃ ghaḍenā |
virodha lāgalā janā | kāye nimitya || 9 ||
sarpa ḍasāyā yeto | prāṇī bheūna pal̤ato |
yeka aṃtaḥkaraṇa terī to | virodha nasāvā || 10 ||
aisī śrotayāṃcī āśaṃkā | vaktā mhaṇe cal̤oṃ nakā |
sāvadha hoūna aikā | nirūpaṇa || 11 ||
aṃtaḥkarṇa mhaṇije jāṇīva | jāṇiva jāṇatā svabhāva |
deharakṣaṇācā upāva | jāṇatī kal̤ā || 12 ||
sarpa jāṇona ḍaṃkhūṃ ālā | prāṇī jāṇona pal̤ālā |
dohīṃkaḍe jāṇīvelā | bareṃ pāhā || 13 ||
dohīṃkaḍe jāṇīvesī pāhileṃ | tarī aṃtaḥkarṇa yekaci jāleṃ |
vicāritāṃ pratyayā āleṃ | jāṇīvarūpeṃ || 14 ||
jāṇīvarūpeṃ aṃtaḥkarṇa | sakal̤āṃce yeka heṃ pramāṇa |
jīvamātrāsa jāṇapaṇa | yekaci ase || 15 ||
yeke dṛṣṭīceṃ dekhaṇeṃ | yeke jivheceṃ cākhaṇeṃ |
aikaṇeṃ sparśaṇeṃ vāsa gheṇeṃ | sarvatrāsa yeka || 16 ||
paśu pakṣī kiḍā muṃgī | jīvamātra nirmāṇa jagīṃ |
jāṇīvakal̤ā sarvāṃlāgīṃ | yekaci āhe || 17 ||
sarvāṃsa jal̤a teṃ sītal̤a | sarvāṃsa agni tejāl̤a |
sarvāṃsa aṃtaḥkarṇa keval̤a | jāṇīva kal̤ā || 18 ||
āvaḍe nāvaḍe aiseṃ jāleṃ | tarī heṃ dehasvabhāvāvarī geleṃ |
paraṃtu heṃ kal̤oṃ āleṃ | aṃtaḥkarṇayogeṃ || 19 ||
sarvāṃce aṃtaḥkarṇa yeka | aisā niścayo niścayātmaka |
jāṇatī yāaceṃ kautuka | cahuṃkaḍe || 20 ||
itukena phiṭalī āśaṃkā | ātāṃ anumāna karūṃ nakā |
jāṇaṇeṃ titukeṃ yekā | aṃtaḥkarṇāceṃ || 21 ||
jāṇona jīva cārā ghetī | jāṇona bhitī lapatī |
jāṇoniyāṃ pal̤ona jātī | prāṇīmātra || 22 ||
kiḍāmuṃgīpāsūna brahmādika | samastāṃ aṃtaḥkarṇa yeka |
ye goṣṭīceṃ kautuka | pratyeṃ jāṇāveṃ || 23 ||
thora lahāna tarī agnī | thoḍeṃ bahu tarī pāṇī |
nyūna pūrṇa tarī prāṇī | aṃtaḥkarṇeṃ jāṇatī || 24 ||
koṭheṃ uṇeṃ koṭheṃ adhīka | paraṃtu jinasamāsalā yeka |
jaṃgama prāṇī koṇīyeka | jāṭilyāviṇa nāhīṃ || 25 ||
jāṇīva mhaṇije aṃtaḥkarṇa | aṃtaḥkarṇa viṣṇūcā aṃśa jāṇa |
viṣṇu karito pāl̤aṇa | yeṇeṃ prakāreṃ || 26 ||
neṇatāṃ prāṇī saṃvhārito | neṇīva tamoguṇa bolijeto |
tamoguṇeṃ rudra saṃvhārito | yeṇeṃ prakāreṃ || 27 ||
kāṃhī jāṇīva kāṃhī neṇīva | hā rajoguṇācā svabhāva |
jāṇatāṃ neṇatāṃ jīva | janmāsa yetī || 28 ||
jāṇīveneṃ hoteṃ sukha | neṇīveneṃ hoteṃ duḥkha |
sukhaduḥkha avaśyaka | utpattiguṇeṃ || 29 ||
jāṇaṇyāneṇaṇyācī buddhi | toṃci dehīṃ jāṇāvā vidhī |
sthūl̤a dehīṃ brahmā triśuddhi | utpattikartā || 30 ||
aisā utpatti sthiti saṃhāra | prasaṃgeṃ bolilā vicāra |
paraṃtu yācā nirdhāra | pratyeṃ pāhāvā || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde aṃtaḥkarṇayekanāma samāsa pahilā ||
samāsa dusarā : dehaāśaṃkānirūpaṇa || śrīrāma ||
svāmīneṃ vicāra dakhavilā | yetheṃ viṣṇūcā abhāva disona ālā |
brahmā viṣṇu maheśālā | urī nāhīṃ || 1 ||
uptatti sthiti saṃvhāra | brahmā viṣṇu maheśvara |
yācā pāhātāṃ vicāra | pratyayo nāhīṃ || 2 ||
brahmā utpattikartā cauṃmukhāṃcā | yetheṃ pratyayo nāhīṃ tyācā |
pāl̤aṇakartā viṣṇu caubhujāṃcā | to hi aikona jāṇoṃ || 3 ||
maheśa saṃvhāra karito | hāhi pratyaya kaisā yeto |
liṃgamahimā purāṇīṃ to | viparīta bolilā || 4 ||
mūl̤amāyesa koṇeṃ keleṃ | heṃ toṃ pāhije kal̤aleṃ |
tihīṃ devāṃceṃ rūpa jāleṃ | ailikaḍe || 5||
mūl̤amāyā lokajananī | tayepāsūna guṇakṣobhiṇī |
guṇakṣobhiṇīpāsūna triguṇī | janma devā || 6 ||
aiseṃ bolatī śāstrakāraka | āṇi pravṛttīcehi loka |
pratyayeṃ pusatāṃ kityeka | akāṃta karitī || 7 ||
mhaṇona tyāsa pusāvenā | tyāṃcena pratyayo āṇavenā |
pratyayeṃviṇa pretna nānā | ṭhakāṭhakī || 8 ||
pracitavīṇa vaidya mhaṇavī | ugīca karī uṭhāṭhevī |
tayā murkhālā govī | prāṇīmātra || 9 ||
taisāca hāhi vicāra | pratyaye karāvā nirdhāra |
pratyayeṃ nastāṃ aṃdhakāra | guruśiṣyāṃsī || 10 ||
bareṃ lokāsa kāye mhaṇāveṃ | loka mhaṇatī teṃci baraveṃ |
paraṃtu svāmīneṃ sāṃgāveṃ | viśada karunī || 11 ||
mhaṇoṃ devīṃ māyā kelī | tarī devāṃcīṃ rūpeṃ māyeṃta ālīṃ |
jarī mhaṇoṃ māyeneṃ māyā kelī | tarī dusarī nāhīṃ || 12 ||
jarī mhaṇo bhūtīṃ kelī | tarī te bhūtāṃcīca val̤alī |
mhaṇāveṃ jarī parabrahmeṃ kelī | tarī brahmīṃ kartutva nāhīṃ || 13 ||
āṇī māyā kharī asāvī | tarī brahmīṃ kartutvācī govī |
māyā mithyā aisī jāṇāvī | tarī kartutva kaiṃceṃ || 14 ||
ātāṃ heṃ avagheṃci ugaveṃ | āṇī manāsa pratyaye phāve |
aiseṃ keleṃ pāhijeṃ deveṃ | kṛpāl̤ūpaṇeṃ || 15 ||
veda mātṛkāvīṇa nāhīṃ | mātṛkā dehāvīṇa nāhīṃ |
deha nirmāṇa hota nāhīṃ | dehāvegal̤ā || 16 ||
tayā dehāmadheṃ naradeho | tyā naradehāṃta brāhmaṇadeho |
tayā brāhmaṇadehāsa pāho | adhikāra vedīṃ || 17 ||
aso veda koṭhūna jāle | deha kāsayāce kele |
daiva kaise pragaṭale | koṇyā prakareṃ || 18 ||
aisā bal̤āvayā anumāna | keleṃ pāhije samādhāna |
vaktā mhaṇe sāvadhāna | hoīṃ ātā || 19 ||
pratyaye pāhātāṃ sāṃkaḍī | avaghī hote vighaḍāvighaḍī |
anumānitāṃ ghaḍīneṃ ghaḍī | kāl̤a jāto || 20 ||
lokadhāṭī śāstranirṇaye | yetheṃ bahudhā niścaye |
mhaṇoniyāṃ yeka pratyaye | yeṇāra nāhīṃ || 21 ||
ātāṃ śāstrācī bhīḍa dharāvī | tarī suṭenā he gathāgovī |
gathāgovī he ugavāvī | tarī śāstrabheda dise || 22 ||
śāstra rakṣūna pratyaye āṇilā | pūrvapakṣa tyāgūna siddhāṃta pāhilā |
śahāṇā murkha samajāvilā | yekā vacaneṃ || 23 ||
śāstrīṃca pūrvapakṣa bolilā | pūrvapakṣa mhaṇāveṃ laṭakyālā |
vicāra pāhātāṃ āmhāṃlā | śabda nāhīṃ || 24 ||
tathāpi boloṃ kāṃhīṃyeka | śāstra rakṣūna kautuka |
śrotīṃ sādara viveka | kelā pāhije || 25 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde dehaāśaṃkānāma samāsa dusarā ||
samāsa tisarā : dehaāśaṃkāśodhana || śrīrāma ||
upādhiviṇa jeṃ ākāśa | teṃci brahma nirābhāsa |
teṃ nirābhāsīṃ mūl̤amāyesa | janma jālā || 1 ||
teṃ mūl̤amāyece lakṣaṇa |vāyosvarūpaci jāṇa |
paṃcabhūteṃ āṇī triguṇa | vāyoāṃgīṃ || 2 ||
ākāśāpāsūna vāyo jālā | to vāyodeva bolilā |
vāyopāsūna agni jālā | to agnideva || 3 ||
agnipāsūna jāleṃ āpa | teṃ nārāyaṇāceṃ svarūpa |
āpāpāsūna pṛthvīceṃ rūpa | teṃ bījākāreṃ || 4 ||
te pṛthvīce poṭīṃ pāṣāṇa | bahu devāṃceṃ lakṣaṇa |
nānā pracita pramāṇa | pāṣāṇadevīṃ || 5 ||
nānā vṛkṣa mṛttikā | pracita rokaḍī viśvalokāṃ |
samasta devāṃcā thārā yekā | vāyomadhyeṃ || 6 ||
deva yakṣiṇī kātyāyeṇī | cāmuṃḍā jakhiṇī mānaviṇī |
nānā śakti nānā sthānīṃ | deśaparatveṃ || 7 ||
puruṣanāmeṃ kityeka | deva asatī aneka |
bhūteṃ devateṃ napuṣaka | nāmeṃ bolijetī || 8 ||
deva devatāṃdevateṃbhūteṃ | pṛthvīmadhyeṃ asaṃkhyāteṃ |
paraṃtu yāṃ samastāṃteṃ | vāyosvarūpa bolije || 9 ||
vāyosvarūpa sadā asaṇeṃ | prasaṃgeṃ nānā deha dharaṇeṃ |
gupta pragaṭa hoṇeṃ jāṇeṃ | samastāṃsī || 10 ||
vāyosvarūpeṃ vicaratī | vāyomadhyeṃ jagajjotī |
jāṇīvakal̤ā vāsanā vṛtti | nānā bhedeṃ || 11 ||
ākāśāpāsūna vāyo jālā | to doṃ prakāreṃ vibhāgalā |
sāvadhapaṇeṃ vicāra kelā | pāhije śrotīṃ || 12 ||
yeka vārā sakal̤a jaṇatī | yeka vāyomadhīla jagajjotī |
jagajjotīcyā anaṃta mūrtī | devadevatāṃcyā || 13 ||
vāyo bahuta vikāralā | paraṃtu doṃ prakāreṃ vibhāgalā |
ātāṃ vicāra aikilā | pāhije tejācā || 14 ||
vāyopāūna teja jāleṃ | uṣṇa sītal̤a prakāśaleṃ |
dvividha rūpa aikileṃ | pāhijeṃ tejāceṃ || 15 ||
uṣṇāpāsūna jālā bhānu | prakāśarūpa daidīpyamānu |
sarvabhakṣaka hutāśanu | āṇī vidyulyatā || 16 ||
sītal̤āpāsūna āpa amṛta | caṃdra tārā āṇī sīta |
ātāṃ parisā sāvacitta| hoūna śrote || 17 ||
teja bahuta vikāraleṃ | paraṃtu dvividhāca bolileṃ |
āpahi dvividhāca niropileṃ | āpa āṇi amṛta || 18 ||
aikeṃ pṛthvīcā vicāra | pāṣāṇa mṛttikā niraṃtara |
āṇīka dusarā prakāra | suvarṇa parīsa nānā ratneṃ || 19 ||
bahuratnā vasuṃdharā | koṇa khoṭā koṇa kharā |
avagheṃ kal̤e vicārā- | rūḍha hotāṃ || 20 ||
manuṣyeṃ koṭhūna jālīṃ | he mukhya āśaṃkā rāhilī |
puḍheṃ vṛtti sāvadha kelī | pāhije śrotīṃ || 21 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde dehaāśaṃkāśodhananāma samāsa tisarā ||
samāsa cavathā : bījalakṣaṇa || śrīrāma ||
ātāṃ pāhoṃ jātāṃ utpatti | manuṣyāpāsūna manuṣyeṃ hotī |
paśupāsūna paśu nipajatī| pratyakṣa ātāṃ|| 1 ||
kheṃcareṃ āṇī bhūcareṃ | vanacareṃ āṇī jal̤acareṃ |
nānā prakārīcīṃ śarīreṃ | śarīrāṃpāsūna hotī || 2 ||
pratyayāsa āṇī pramāṇa | niścayāsa āṇī anumāna |
mārga dekhona āḍarāna | gheūṃca naye || 3 ||
viparītapāsūna viparīteṃ hotī | parī śarīreṃca bolijetī |
śarīrāvāṃcūna utpattī | hoṇāra nāhīṃ || 4||
tarī he utpatti kaisī jālī | kāsayācī koṇeṃ kelī |
jeṇeṃ kelī tyācī nirmilī | kāyā koṇeṃ || 5 ||
aiseṃ pāhātāṃ udaṃḍa lāṃbaleṃ | parī mul̤īṃ śerīra jaiseṃ jāleṃ |
kāsayāceṃ ubhārileṃ | koṇeṃ kaiseṃ || 6 ||
aisī he māgīla āśaṃkā | rāhāta gelī te aikā |
kadāpī jāju gheūṃ nakā | pratyayo āliyāneṃ || 7 ||
pratyayoci āhe pramāṇa | mūrkhāsa vāṭe apramāṇa |
piṃḍeṃ pracitaśabdeṃ jāṇa | viśvāsāsī || 8 ||
brahmīṃ mūl̤amāyā jālī | teci aṣṭadhā prakṛtī bolilī |
bhūtīṃ triguṇīṃ kālavalī | mūl̤amāyā || 9 ||
teṃ mūl̤amāyā vāyosvarūpa | vāyomadhyeṃ jāṇīveceṃ rūpa |
teci icchā parī āropa | brahmīṃ na ghaḍe || 10 ||
tathāpi brahmīṃ kalpilā | tarī to śabda vāyāṃ gelā |
ātmā nirguṇa saṃcalā | śabdātīta || 11 ||
ātmā nirguṇa vastu brahma | nāmamātra titukā bhrama |
kalpūna lāvilā saṃbhrama | tarī to lāgaṇāra nāhīṃ || 12 ||
tathāpi āgraheṃ lāvilā | jarī dhoṃḍā mārilā ākāśālā |
ākāśāvarī thuṃkilā | tarī teṃ tuṭenā || 13 ||
taiseṃ brahma nirvikāra | nirvikārīṃ lāvitī vikāra |
vikāra nāse nirvikāra | jaiseṃ taiseṃ || 14 ||
ātāṃ aikā pratyayo | jāṇoni dharāvā niścayo |
tarīca pāvije jayo | anubhavācā || 15 ||
māyābrahmīṃ jo samīra| tyāṃta jāṇatā to īśvara |
īśvara āṇi sarveśvara | tayāsīca bolije || 16 ||
toci īśvara guṇāsī ālā | tyācā triguṇabheda jālā |
brahmā viṣṇu maheśa upajalā | taye ṭhāīṃ || 17 ||
satva raja āṇī tama | he triguṇa uttamottama |
yāṃcyā svarūpācā anukrama | māgāṃ niropilā || 18 ||
jāṇatā viṣṇu bhagavāna | jāṇatā neṇatā caturānana |
neṇatā maheśa paṃcānana | atyaṃta bhol̤ā || 19 ||
triguṇa triguṇīṃ kālavale | kaise hotī vegal̤āle |
parī viśeṣa nyūna bhāsale | te bolāve lāgatī || 20 ||
vāyomadhyeṃ viṣṇu hotā | to vāyosvarūpaci tatvatā |
puḍheṃ jālā dehadhartā | caturbhuja || 21 ||
taisāca brahmā āṇī maheśa | deha dharitī sāvakāsa |
gupta pragaṭa hotāṃ tayāsa | vel̤a nāhīṃ || 22 ||
ātāṃ rokaḍī pracitī | manuṣyeṃ gupta pragaṭatī |
māṃ tyā devāṃcyāca mūrtī | sāmarthyavaṃta || 23 ||
deva devatā bhūteṃ devateṃ | caḍhateṃ sāmarthya tetheṃ |
yeṇeṃci nyāyeṃ rākṣasāṃteṃ | sāmarthyakal̤ā || 24 ||
jhoṭīṃga vāyosvarūpa asatī | saveṃca khul̤akhul̤āṃ cālatī |
khobarīṃ khārikā ṭākūna detī | akasmāta || 25 ||
avagheṃci nyāla abhāveṃ | tarī teṃ bahutekāṃsa ṭhāveṃ |
āpulyālā anubhaveṃ | viśvaloka jāṇatī || 26 ||
manuṣyeṃ dharatī śarīraveṣa | nānā parakāyā praveśa |
māṃ to paramātmā jagadīśa | kaisā na dharī || 27 ||
mhaṇoni vāyosvarūpeṃ deha dharileṃ | brahmā viṣṇu maheśa jāleṃ |
puḍheṃ teci vistāraleṃ | putrapautrīṃ || 28 ||
aṃtarīṃca striyā kalpilyā | toṃ tyā kalpitāṃca nirmāṇa jālyā |
parī tayāpāsūna prajā nirmilyā | nāhīṃta kadā || 29 ||
ichūna putra kalpile | te te prasaṃgīṃ nirmāṇa jāle |
yeṇeṃ prakāreṃ vartale | hariharādika || 30 ||
puḍheṃ brahmayāneṃ sṛṣṭī kalpilī | ichesarisī sṛṣṭī jālī |
jīvasṛṣṭi nirmāṇa kelī | brahmadeveṃ || 31 ||
nānā prakārīce prāṇī kalpile | ichesarise nirmāṇa jāle |
avaghe joḍeci udele | aṃḍajajārajādika || 32 ||
yeka jal̤asvedāpāsūna jāle | te prāṇī svedaja bolile |
yeka vāyokaritāṃ jāle | akasmāta udbhija || 33 ||
manuṣyācī gauḍavidyā | rākṣasāṃcī voḍaṃbarī vidyā |
brahmayācī sṛṣṭividyā | yeṇeṃ prakareṃ || 34 ||
kāṃhīyeka manuṣyāṃcī | tyāhūna viśeṣa rākṣasāṃcī |
tyāhūna viśeṣa brahmayācī | sṛṣṭividyā || 35 ||
jāṇate neṇate prāṇī nirmile | veda vadona mārga lāvile |
brahmayāneṃ nirmāṇa kele | yeṇeṃ prakāreṃ || 36 ||
maga śarīpāsūna śarīreṃ | sṛṣṭī vāḍhalī vikāreṃ |
sakal̤a śarīreṃ yeṇeṃ prakāreṃ | nirmāṇa jālī || 37 ||
yetheṃ āśaṃkā phiṭalī | sakal̤a sṛṣṭī vistāralī |
vicāra pāhātaṃ pratyayā ālī | yethānvayeṃ || 38 ||
aisī sṛṣṭī nirmāṇa kelī | puḍheṃ viṣṇuneṃ kaisī pratipāl̤ilī |
hehi vivaṃcanā pāhilī | pāhije śrotīṃ || 39 ||
sakal̤a prāṇī nirmāṇa jāle | te mūl̤arūpeṃ jāṇona pāl̤ile |
śarīreṃ daitya nirdāl̤ile | nānā prakārīṃce || 40 ||
nānā avatāra dharaṇeṃ | duṣṭāṃcā saṃhāra karaṇeṃ |
dharma sthāpāyākāraṇeṃ | viṣṇusa janma || 41 ||
mhaṇona dharmasthāpanece nara | teṃhi viṣṇuce avatāra |
abhakta durjana rajanīcara | sahajaci jāle || 42 ||
ātāṃ prāṇī je janmale | te neṇona saṃvhārile |
mūl̤arūpeṃ saṃvhārileṃ | yeṇeṃ prakāreṃ || 43 ||
śarīreṃ rudra khaval̤ela | taiṃ jīvasṛṣṭi saṃvhārela |
avagheṃ brahmāṃḍaci jal̤ela | saṃvhārakāl̤īṃ || 44 ||
evaṃ utpatti sthitī saṃvhāra | yācā aisā āhe vicāra |
śrotīṃ hoūna tatpara | avadhāna dyāveṃ || 45 ||
kalpāṃtīṃ saṃvhāra ghaḍela | toci puḍheṃ sāṃgijela |
paṃcapral̤aya vol̤akhela | toci jñānī || 46 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde
bījalakṣaṇa
nāma samāsa
cavathā
||
samāsa pāṃcavā : pancapral̤ayanirūpaṇa || śrīrāma ||
aikā pral̤ayāceṃ lakṣaṇa | piṃḍīṃ donī pral̤aye jāṇa |
yekanidrā yeka maraṇa | dehāṃtakāl̤a || 1 ||
dehādhāraka tinī mūrtī | nidrā jevhāṃ saṃpāditī |
to nidrāpral̤aya śrotīṃ | brahmāṃḍīṃcā jāṇāvā || 2 ||
tinī mūrtīsa hoīla aṃta | brahmāṃḍāsa māṃḍela kalpāṃta |
tevhāṃ jāṇāvā nemasta | brahmapral̤aye jālā || 3 ||
donī piṃḍīṃ donī brahmāṃḍīṃ | cyārī pral̤aya navakhaṃḍīṃ |
pāṃcavā pral̤aya udaṃḍī | jāṇije vivekācā || 4 ||
aise he pāṃcahi pral̤aye | sāṃgitale yethānvayeṃ |
ātāṃ heṃ anubhavāsa ye | aiseṃ karūṃ || 5 ||
nidrā jevhāṃ saṃcare | tevhāṃ jāgṛtīvyāpāra sare |
suṣupti athavā svapna bhare | akasmāta āaṃgīṃ || 6 ||
yā nāṃva nidrāpral̤aye | jāgṛtīcā hoye kṣaye |
ātāṃ aikā dehāṃtasamaye | mhaṇije mṛtyupral̤aye || 7 ||
dehīṃ roga bal̤āvatī | athavā kaṭhīṇa prasaṃga paḍatī |
teṇeṃ paṃcaprāṇa jātī | vyāpāra sāṃḍunī || 8 ||
tikaḍe gelā manapavanu | ikaḍe rāhīlī nustī tanu |
dusarā pral̤ayo anumānu | asecinā || 9 ||
tisarā brahmā nijelā | toṃ hā mṛtyaloka gol̤ā jālā |
avaghā vyāpāra khuṃṭalā | prāṇīmātrāṃcā || 10 ||
tevhāṃ prāṇīyāṃce sukṣmāṃśa | vāyocakrīṃ karitī vāsa |
kityeka kāla jātāṃ brahmayāsa | jāgṛtī ghaḍe || 11 ||
punhā māgutī sṛṣṭi racī | visaṃcile jīva māguteṃ saṃcī |
sīmā hotāṃ āyuṣyācī | brahmapral̤aya māṃḍe || 12 ||
śata varuṣeṃ megha jātī | teṇeṃ prāṇī mṛtyu pāvatī |
asaṃbhāvya tarke kṣitī | maryādevegal̤ī || 13 ||
sūrya tape bārākal̤ī | teṇeṃ pṛthvīcī hoya hol̤ī |
agnī pāvatāṃ pātāl̤īṃ | śeṣa viṣa vamī || 14 ||
ākāśīṃ sūryācyā jvāl̤ā | pātāl̤īṃ śeṣa viṣa vamī garal̤ā |
dohikaḍūna jal̤atāṃ bhūgol̤ā | urī kaiṃcī || 15 ||
sūryāsa khaḍataratā caḍhe | halakālol̤a cahuṃkaḍe |
koṃsal̤atī merūce kaḍe | ghaḍaghaḍāyamāna || 16 ||
amarāvatī satyaloka | vaikuṃṭha kail̤āsādika |
yāhivegal̤e nānā loka | bhasmona jātī || 17 ||
meru avaghāci ghasare | tethīla mahīmāca vosare |
devasamudāva vāvare | vāyocakrīṃ || 18 ||
bhasma jāliyā dharatrī | prajanya paḍeṃ śuṃḍādhārīṃ |
mahī vire jal̤āṃtarīṃ | nimiṣyamātreṃ || 19 ||
puḍheṃ nuste urela jal̤a | tayāsa śoṣīla anal̤a |
puḍheṃ ekavaṭatī jvāl̤a | maryādevegal̤e || 20 ||
samudrīṃcā vaḍavānal̤a | śivanetrīṃcā netrānal̤a |
saptakaṃcukīṃcā āvarṇānal̤a | sūrya āṇī vidyulyatā || 21 ||
aise jvāl̤a ekavaṭatī | teṇeṃ deva deha soḍitī |
pūrvarūpeṃ mil̤ona jātī | prabhaṃjanīṃ || 22 ||
to vārā jhaḍapī vaiśvānarā | vanhī vijhela yekasarā |
vāyo dhāveṃ sairāvairā | parabrahmīṃ || 23 ||
dhūmra vitul̤e ākāśīṃ | taise hoīla samīrāsī |
vahutāṃ madheṃ thoḍiyāsī | nāśa bolilā || 24 ||
vāyo vitul̤atāṃca jāṇa | sūkṣma bhūteṃ āṇī triguṇa |
īśvara sāṃḍī adhiṣṭhāna | nirvikalpīṃ || 25 ||
tetheṃ jāṇiva rāhilī | āṇī jagajjotī nimālī |
śuddha sārāṃśa uralī | svarūpasthitī || 26 ||
jitukīṃ kāhīṃ nāmābhidhāneṃ | taye prakṛtīceni guṇeṃ |
prakṛtī nastāṃ bolaṇeṃ | kaiseṃ bolāveṃ || 27 ||
prakṛtī astāṃ viveka kīje | tyāsa vivekapral̤aye bolije |
pāṃcahi pral̤aya vojeṃ | tuja niropileṃ || 28 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde paṃcapral̤ayanirūpaṇanāma samāsa pāṃcavā ||
samāsa sahāvā : bhramnirūpaṇa || śrīrāma ||
utpatti sthiti saṃvhāra | yācā niropilā vevhāra |
paramātmā nirguṇa nirākāra | jaisā taisā || 1 ||
hoteṃ vartateṃ āṇi jāteṃ | yācā samaṃdha nāhīṃ tetheṃ |
ādya madya avasāna teṃ | saṃcaleṃci āhe || 2 ||
parabrahma asataci ase | madhyeṃci hā bhrama bhāse |
bhāse paraṃtu avaghā nāse | kāl̤āṃtarī || 3 ||
utpattisthitīsaṃvhārata | madhyeṃhi akhaṃḍa hota jāta |
puḍheṃ sevaṭīṃ kalpāṃta | sakal̤āṃsa āhe || 4||
yāmadheṃ jyāsa viveka āhe | to ādhīṃca jāṇatāhe |
sārāsāra vicāreṃ pāhe| mhaṇauniyāṃ || 5 ||
bahuta bhramiṣṭa mil̤āle | tyāṃta umajalyāceṃ kāya cāle |
sṛṣṭimadheṃ umajale | aiseṃ thoḍe || 6||
tyā umajalyāṃce lakṣaṇa | kāṃhīṃ karūṃ nirūpaṇa |
bramhāhūna vilakṣaṇa | mahāpuruṣa || 7 ||
bhrama hā nasela jayāsī | manīṃ vol̤akhāve tayāsī |
aike ātāṃ bhramāsīṃ | niropijela || 8||
yeka parabrahma saṃcaleṃ | kadāpī nāhīṃ vikārale |
tyāvegal̤eṃ bhāsaleṃ | teṃ bhramarūpa || 9 ||
jayāsī bolilā kalpāṃta | triguṇa āṇi paṃcabhūta |
heṃ avagheṃci samasta | bhramarūpa || 10 ||
mī tūṃ hā bhrama | upāsanāhi bhrama |
īśvarabhāva hāhi bhrama | niścayeṃsīṃ || 11 ||
|| śloka ||
bhrameṇāhaṃ bhrameṇa tvaṃ | bhrameṇopāsakā janāḥ |
bhrameṇeśvara bhāvatvaṃ | bhramamūlamidaṃ jagat || 1 ||
yākāraṇeṃ sṛṣṭi bhāsata | paraṃtu bhramaci hā samasta |
yāmadhyeṃ je vicāravaṃta | teci dhanya || 12 ||
ātāṃ bhramācā vicāru | atyaṃtaci prāṃjal̤a karūṃ |
dṛṣṭāṃtadvāre vivarūṃ | śrotayāsī || 13||
bhramaṇa karītāṃ durīṃ desīṃ | diśābhūlī āpaṇāsī |
kāṃ vol̤akhī moḍe jīvalagāṃsī | yā nāṃva bhrama || 14||
kāṃ unmatta dravya sevileṃ | teṇeṃ aneka bhāsoṃ lāgaleṃ |
nānā vethāṃ kāṃ jhaḍapileṃ | bhuteṃ to bhrama || 15 ||
daśāvatārīṃ vāṭatī nārī | kāṃ te māṃḍalī bājīgarī |
ugāca saṃdeha aṃtarīṃ | yā nāṃva bhrama || 16 ||
ṭhevilā ṭhāva to visaralā | kāṃ mārgīṃ jātāṃ mārga cukalā |
paṭṭaṇāmadheṃ bhāṃbāvalā | yā nāṃva bhrama || 17 ||
vastu āpaṇāpāsīṃ asatāṃ | gelī mhaṇoni hoye ducitā |
āpaleṃ āpaṇa visaratāṃ | yā nāṃva bhrama || 18 ||
kāṃhī padārtha visarona gelā | kāṃ jeṃ sikalā teṃ visaralā |
svapnaduḥkheṃ ghābirā jālā | yā nāṃva bhrama || 19 ||
duścinheṃ athavā apaśakuna | mithyā vārteneṃ bhaṃge mana |
vacake padārtha dekhona | yā nāṃva bhrama || 20 ||
vṛkṣa kāṣṭha dekhileṃ | manāṃta vāṭeṃ bhūta āleṃ |
kāṃhīṃca nastāṃ haḍabaḍileṃ | yā nāṃva bhrama 21 ||
kāca dekhona udakāṃta paḍe | kāṃ sabhā dekhona darpaṇīṃ pavāḍe |
dvāra cukona bhaltīkaḍeṃ jāṇeṃ yā nāṃva bhrama || 22 ||
yeka astāṃ yeka vāṭe | yeka sāṃgatāṃ yeka nivaṭe |
yeka disatāṃ yeka uṭhe | yā nāṃva bhrama || 23 ||
ātāṃ jeṃ jeṃ deijeteṃ | teṃ teṃ puḍheṃ pāvijeteṃ |
meleṃ māṇusa bhojanā yeteṃ | yā nāṃva bhrama || 24 ||
ye janmīṃceṃ puḍhile janmīṃ | kāṃhīṃ yeka pāvena mī |
prītīguṃtalī manuṣyāce nāmīṃ | yā nāṃva bhrama || 25 ||
meleṃ manuṣya svapnā āleṃ | teṇeṃ kāṃhīṃ māgitaleṃ |
manīṃ akhaṃḍa baisaleṃ | yānāṃva bhrama || 26 ||
avagheṃ mithyā mhaṇona bole | āṇi samarthāvarī mana cāle |
jñāte vaibhaveṃ dapaṭale | yā nāṃva bhrama || 27 ||
karmaṭhapaṇeṃ jñāna viṭe | kāṃ jñātepaṇeṃ bal̤eṃ bhraṣṭe |
koṇīyeka sīmā phiṭe | yā nāṃva bhrama || 28 ||
dehābhimāna | karmābhimāna jātyābhimāna kul̤ābhimāna |
jñānābhimāna mokṣābhimāna | yā nāṃva bhrama || 29 ||
kaisā nyāya to na kal̤e | kelā anyāne to nāḍale |
ugāca abhimāneṃ khaval̤e | yā nāṃva bhrama || 30 ||
māgīla kāṃhī āṭhavenā | puḍhīla vicāra sucenā |
akhaṃḍa ārūḍha anumānā | yā nāṃva bhrama || 31 ||
pracītiviṇa auṣadha gheṇe | pracita nastā pathya karaṇe |
pracītīviṇa jñāna sāṃgaṇeṃ | yā nāṃva bhrama || 32 ||
phal̤aśrutīvīṇa prayoga | jñāneṃvīṇa nustā yoga |
ugāca śarīreṃ bhogije bhoga | yā nāṃva bhrama || 33 ||
brahmā lihito adṛṣṭīṃ āṇi vācūna jāte saṭī |
aiśā prakārīcyā goṣṭī | yā nāṃva bhrama || 34 ||
udaṃḍa bhrama visaralā | ajñānajanīṃ paisāvalā|
alpa saṃketeṃ bolilā | kal̤āvayā kāraṇeṃ || 35||
bhramarūpa viśva svabhāveṃ | tetheṃ kāye mhaṇona sāṃgāveṃ |
nirguṇa brahmāvegal̤eṃ aghaveṃ | bhramarūpa ||36 ||
jñātāsa nāhīṃ saṃsāra | aiseṃ bolatī apāra |
gata jñātyāce camatkāra | yā nāṃva bhrama || 37 ||
yetheṃ āśaṃkā uṭhilī | jñātyācī samadhī pūjilī |
tetheṃ kāṃhīṃ pracīta ālī | kiṃvā nāhīṃ || 38 ||
taiseci avatārī saṃpale | tyāṃcehi sāmarthya udaṃḍa cāle |
tarī te kāye guṃtale | vāsanā dharūni || 39 ||
aisī āśaṃkā udbhavalī | samartheṃ pāhije nirasilī |
itukena he samāpta jālī | kathā bhramācī || 40 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde bhramanirūpaṇanāma samāsa sahāvā ||
samāsa sātavā : saguṇabhajana || śrīrāma ||
avatārādika jñānī saṃta | sārāsāravicāreṃ mukta |
tyāṃce sāmarthya cālata | koṇyā prakāreṃ || 1 ||
heṃ śrotayāṃcī āśaṃkā | pāhātāṃ praśna kelā nikā |
sāvadha hoūna aikā | mhaṇe vaktā || 2 ||
jñānī mukta hoūna gele | māgeṃ tyāṃce sāmarthya cāle |
paraṃtu te nāhīṃ āle | vāsanā dharūnī || 3 ||
lokāṃsa hoto camatkāra | loka mānitī sācāra |
paraṃtu yācā vicāra | pāhilā pāhije || 4 ||
jīta astāṃ neṇoṃ kitī | janāmadheṃ camatkāra hotī |
aisiyācī sadya pracitī | rokaḍī pāhāvī || 5 ||
to tarī āpaṇa nāhīṃ gelā | lokīṃ pratyakṣa dekhilā |
aisā camatkāra jālā | yāsa kāye mhaṇāveṃ || 6 ||
tarī to lokāṃcā bhāvārtha | bhāvikāṃ deva yethārtha |
anetra kalpanā vertha | kutarkācī || 7 ||
āvaḍe teṃ svapnīṃ dekhileṃ| tarīkāya tethūna āleṃ |
mhaṇāla teṇeṃ āṭhavileṃ | tarī dravya kāṃ dise || 8 ||
evaṃ āpalī kalpanā | svapnīṃ yetī padārtha nānā |
parī te padārtha cālatīnā | athavā āṭhaū nāhīṃ || 9 ||
yetheṃ tuṭalī āśaṃkā | jñātyāsa janma kalpūṃ nakā |
umajenā tarī vivekā | bareṃ pāhā || 10 ||
jñānī mukta hoūna gele | tyāṃceṃ sāmarthya ugeci cāle |
kāṃ je puṇyamārgeṃ cālileṃ | mhaṇoniyāṃ || 11 ||
yākāraṇeṃ puṇyamārgeṃ cālāveṃ | bhajana devāceṃ vāḍhavāveṃ |
nyāye sāṃḍūna na jāveṃ | anyāyamārgeṃ || 12 ||
nānāpuraścaraṇeṃ karāvīṃ | nānā tīrthāṭaṇeṃ phīrāvīṃ |
nānā sāmarthyeṃ vāḍhavāvīṃ| vairāgyabal̤eṃ || 13 ||
niścaye baise vastūkaḍe | tarī jñānamārgeṃhi sāmarthya caḍhe |
koṇīyeka yekāṃta moḍe | aiseṃ na karāveṃ || 14 ||
yeka guru yeka deva | koṭheṃ tarī asāvā bhāva |
bhāvārtha nastāṃ vāva | sarva kāṃhīṃ || 15 ||
nirguṇīṃ jñāna jāleṃ | mhaṇona saguṇa alakṣa keleṃ |
tarī teṃ jñāteṃ nāgavaleṃ | dohiṃkaḍe || 16 ||
nāhīṃ bhaktī nāhīṃ jñāna | madheṃca paisāvalā abhimāna |
mhaṇoniyāṃ japadhyāna | sāṃḍūṃca naye ||17 ||
sāṃḍīla saguṇabhajanāsī | tarī to jñātā parī apesī |
mhaṇoniyāṃ saguṇabhajanāsī | sāṃḍūṃca naye || 18 ||
niḥkāma buddhīciyā bhajanā | trailokīṃ nāhīṃ tul̤aṇā |
samartheṃviṇa ghaḍenā | niḥkāma bhajana || 19 ||
kāmaneneṃ phal̤a ghaḍe | niḥkāma bhajaneṃ bhagavaṃta joḍe |
phal̤abhagavaṃtā koṇīkaḍe | mahadāṃtara || 20 ||
nānā phal̤e devāpāsī | āṇī phal̤a aṃtarīṃ bhagavaṃtāsī |
yākāraṇeṃ parameśvarāsī | niḥkāma bhajāveṃ || 21 ||
niḥkāmabhajanāceṃ phal̤a āgal̤e | sāmarthya caḍhe maryādāvegal̤eṃ |
tetheṃ bāpuḍī phal̤eṃ | koṇīkaḍe || 22||
bhakteṃ jeṃ manīṃ dharāveṃ | teṃ deveṃ āpaṇaci karāveṃ |
tetheṃ vegal̤eṃ bhāvāveṃ | nalage kadā || 23 ||
donī sāmarthyeṃ yeka hotāṃ | kāl̤āsa nāṭope sarvathā |
tetheṃ itarāṃsī koṇa kathā | kīṭakanyāyeṃ || 24 ||
mhaṇoni niḥkāma bhajana | varī viśeṣa brahmajñāna |
tayāsa tul̤itāṃ tribhuvana | uṇeṃ vāṭe || 25 ||
yetheṃ buddhīcā prakāśa | āṇika na caḍhe viśeṣa |
pratāpa kīrtī āṇī yeśa | niraṃtara || 26 ||
nirūpaṇācā vicāra | āṇī harikathecā gajara |
tetheṃ hotī tatpara | prāṇīmātra || 27 ||
jetheṃ bhraṣṭākāra ghaḍenā | to paramārthahi daḍenā |
samādhāna vighaḍenā | niścayāceṃ || 28 ||
sārāsāravhicāra karaṇeṃ | nyāye anyāye akhaṃḍa pāhāṇeṃ |
buddhi bhagavaṃtāceṃ deṇeṃ | pālaṭenā || 29 ||
bhakta bhagavaṃtīṃ ananya | tyāsī buddhī deto āpaṇa |
yedarthīṃ bhagavadvacana | sāvadha aikā || 30 ||
ślokārdha || dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayāṃti te ||
mhaṇauna saguṇa bhajana | varī viśeṣa brahmajñāna |
pratyayāceṃ samādhāna | durllabha jagīṃ || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde saguṇabhajananirūpaṇanāma samāsa sātavā ||
samāsa āṭhavā : pracītanirūpaṇa || śrīrāma ||
aikā pracittīcīṃ lakṣaṇeṃ | pracita pāhela teṃ śāhāṇeṃ |
yera veḍe dainyavāṇe | pracitīviṇa || 1 ||
nānā ratneṃ nānā nāṇīṃ | parīkṣūna na ghetāṃ hānī |
pracita na yetāṃ nirūpaṇīṃ | baisoṃca naye || 2 ||
suraṃga śastra damūna pāhileṃ | bareṃ pāhātāṃ pracitīsa āle |
tarī maga pāhije ghetaleṃ | jāṇate puruṣīṃ || 3 ||
bīja ugavelaseṃ pāhāveṃ | tarī maga dravya ghālūna ghyāveṃ |
pracita āliyāṃ aikāveṃ | nirūpaṇa || 4 ||
dehīṃ ārogyatā jālī | aisī janā pracita ālī |
tarī maga āgatya ghetalī | pāhije mātrā || 5 ||
pracitīviṇa auṣadha gheṇeṃ | tarī maga dhaḍaci vighaḍaṇeṃ |
anumāneṃ jeṃ kārya karaṇeṃ | teṃci murkhapaṇa||6 ||
pracitīsa nāhīṃ āleṃ | āṇi suvarṇa karavileṃ |
tarī maga jāṇāveṃ ṭhakileṃ | dekhatadekhatāṃ || 7 ||
śodhūna pāhilyāviṇa | kāṃhīṃtarī yeka kāraṇa |
hoṇāra nāhīṃ nirvāṇa | prāṇāsa ghaḍe || 8 ||
mhaṇonī anumānāceṃ kārya | bhalyānīṃ kadāpi karūṃ naye |
upāya pāhatāṃ apāye | nemasta ghaḍe || 9 ||
pāṇyāṃtīla mhaisīcī sāṭī | karaṇeṃ heṃ buddhica khoṭī |
śodhilyāviṇa hiṃpuṭī | hoṇeṃ ghaḍe || 10 ||
viśvāseṃ ghara ghetaleṃ | aiseṃ kitī nāhīṃ aikaleṃ |
maiṃdeṃ maiṃdāveṃ keleṃ | parī teṃ śodhileṃ pāhije || 11 ||
śodhilyāviṇa annavastra gheṇeṃ | teṇeṃ prāṇāsa mukaṇeṃ |
laṭikyācā viśvāsa dharaṇeṃ | he| ci mūrkhapaṇa || 12 ||
saṃgatī corācī dharitāṃ | ghāta hoīla tatvatā |
ṭhaku siṃtaru śodhitāṃ | ṭhāīṃ paḍe || 13 ||
gairasāl̤a tāmagirī | koṇī navī mudrā karī |
nānā kapaṭa paroparīṃ | śodhūna pāhāveṃ || 14 ||
divāl̤akhorācā māṃḍa | pāhātāṃ vaibhava dise udaṃḍa |
parī teṃ avagheṃ thotāṃḍa | bhaṃḍa puḍheṃ || 15 ||
taiseṃ pracitīvīṇa jñāna | tetheṃ nāhīṃ samādhāna |
karūna bahutāṃcā anumāna | anhīta jāleṃ || 16 ||
maṃtra yaṃtra upadesile | neṇateṃ prāṇī teṃ govileṃ |
jaiseṃ jhāṃkūna mārileṃ | dukhaṇāīta || 17 ||
vaidya pāhilā parī kaccā | tarī prāṇa gelā porācā |
yetheṃ upāye dusaryācā | kāye cāle || 18 ||
duḥkheṃ aṃtarī jhije | āṇī vaidya pusatāṃ lāje |
tarīca maga tyāsī sāje | ātmahatyārepaṇa || 19 ||
jāṇatyāvarī garva kelā | tarī neṇatyākaritāṃ buḍālā |
yetheṃ koṇācā ghāta jālā | bareṃ pāhā || 20 ||
pāpācī khaṃḍaṇā jālī | janmayātanā cukalī |
aisī svayeṃ pracita ālī | mhaṇije bareṃ || 21 ||
parameśvarāsa vol̤akhileṃ | āpaṇa koṇaseṃ kal̤aleṃ |
ātmanivedana jāleṃ | mhaṇije bareṃ || 22 ||
brahmāṃḍa koṇeṃ keleṃ | kāsayāceṃ ubhāraleṃ |
mukhya kartyāsa vol̤akhileṃ | mhaṇije bareṃ || 23 ||
yetheṃanumāna rāhilā | tarī paramārtha kelā to vāyāṃ gelā |
prāṇī saṃśaīṃ buḍālā | pracitīviṇa || 24 ||
heṃ paramārthāceṃ varma | laṭikeṃ bole to adhama |
laṭike mānī to adhamoddhama | yethārtha jāṇāvā || 25 ||
yetheṃ bolaṇyācī jālī sīmā | neṇatāṃ na kal̤e paramātmā |
asatya nāhīṃ sarvottamā | tūṃ jāṇasī || 26 ||
mājhe upāsanecā baḍivāra | jñāna sāṃgāveṃ sācāra |
mithyā bolatāṃ uttara | prabhūsa lage || 27 ||
mhaṇoni satyaci bolileṃ |kartyāsa pāhije vol̤akhileṃ |
māyodbhavāceṃ śodhileṃ | pāhije mūl̤a || 28 ||
teṃci puḍheṃ nīrūpaṇa | bolileṃci bolileṃ pramāṇa |
śrotīṃ sāvadha aṃtaḥkarṇa | ghātaleṃci ghālāveṃ || 29 ||
sūkṣma nirūpaṇa lāgaleṃ | tetheṃ bolileṃci māguteṃ bolileṃ |
śrotyāṃsa pāhije umajaleṃ |mhaṇauniyāṃ || 30 ||
pracita pāhātāṃ nikaṭa | uḍona jātī paripāṭha |
mhaṇoni he khaṭapaṭa | karaṇeṃ lāge || 31 ||
paripāṭheṃci jarī bolileṃ | tarī pracitasamādhāna buḍāleṃ |
pracitasamādhāna rākhileṃ | tarī paripāṭha uḍe || 32 ||
aisī sāṃkaḍī dohīṃkaḍe | mhaṇauna bolileṃci bolaṇeṃ ghaḍe |
donī rākhoniyāṃ koḍeṃ | ukalūna dāūṃ 33 ||
parīpāṭha āṇī pracita pramāṇa | donī rākhona nirūpaṇa |
śrote parama vicakṣaṇa | vivarota puḍheṃ || 34 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde pracitanirūpaṇanāma samāsa āṭhavā ||
samāsa navavā : puruṣaprakṛti || śrīrāma ||
ākāśīṃ vāyo jālā nirmāṇa | taisī brahmīṃ mūl̤amāyā jāṇa |
tyā vāyomadheṃ triguṇa | āṇī paṃcabhūteṃ || 1 ||
vaṭabījīṃ ase vāḍa | phoḍūna pāhātāṃ na dise jhāḍa |
nānā vṛkṣāṃce juṃbāḍa | bījāpāsūna hotī || 2 ||
taisī bījarūpa mul̤amāyā | vistāra jālā tethuniyāṃ |
ticeṃ svarūpa śodhuniyāṃ | bareṃ pāhāveṃ || 3 ||
tetheṃ donī bheda disatī | vivekeṃ pāhāvī pracitī |
niścal̤īṃ je caṃcal̤a sthitī | toci vāyo || 4 ||
tayāmadheṃ jāṇīvakal̤ā | jagajjotīcā jivhāl̤ā |
vāyo jāṇīva mil̤ona mel̤ā | mūl̤amāyā bolije || 5 ||
saritā mhaṇatāṃ bāyako bhāse | tetheṃ pāhātāṃ pāṇīca ase |
vivekī ho samajā taiseṃ | mūl̤amāyesī || 6 ||
vāyo jāṇīva jagajjotī | tayāsa mūl̤amāyā mhaṇatī |
puruṣa āṇī prakṛtī | yāceṃca nāṃva || 7 ||
vāyosa mhaṇatī prakṛtī | āṇī puruṣa mhaṇatī jagajjotī |
puruṣaprakṛtī śivaśaktī | yāceṃca nāṃva || 8 ||
vāyomadheṃ jāṇīva viśeṣa | teṃci prakṛtumadheṃ puruṣa |
ye goṣṭīcā viśvāsa | dharilā pāhije|| 9||
vāyo śakti jāṇīva īśvara | ardhanārī naṭeśvara |
loka mhaṇatī niraṃtara | yeṇeṃ prakāreṃ || 10 ||
vāyomadheṃ jāṇīva guṇa | teṃci īśvarāceṃ lakṣaṇa |
tayāpāsūna triguṇa | puḍheṃ jāle || 11 ||
tayā guṇāmadheṃ satvaguṇa | nikhal̤a jāṇīvalakṣaṇa |
tyācā dehadhārī āpaṇa | viṣṇu jālā || 12 ||
tyācyā aṃśe jaga cāle | aise bhagavadgītā bole|
guṃtale teṃci ugavale | vicāra pāhātāṃ || 13 ||
yeka jāṇīva vāṃṭalī | prāṇīmātrāsa vibhāgalī |
jāṇajāṇoṃ vāṃcavilī | sarvatra kāyā || 14 ||
tayeṃce nāṃva jagajjotī | prāṇīmātra ticena jitī |
yācī rokaḍī pracitī | pratyakṣa pāhāvī || 15 ||
pakṣī śvāpada kiḍā muṃgī | koṇīyeka prāṇī jagīṃ |
jāṇīva khel̤e tyācyā āṃgīṃ | niraṃtara ||16 ||
jāṇonī kāyā pal̤avitī | teṇeṃ guṇeṃ vāṃcatī |
daḍatī āṇi lapatī | jāṇajāṇoṃ || 17 ||
āvaghyā jagasa vāṃcavitī | mhaṇona nāmeṃ jagajjotī |
te geliyāṃ prāṇī maratī | jethīla tetheṃ|| 18||
mul̤īṃce jāṇīvecā vikāra | puḍheṃ jālā vistāra |
jaise udakāce tuṣāra | anaṃta reṇu ||19 ||
taise deva devatā bhūteṃ | mithyā mhaṇonaye tyāṃteṃ |
āpalālyā sāmarthyeṃ te | sṛṣṭīmadheṃ phiratī ||20 ||
sadā vicaratī vāyosvarūpeṃ | svaichā pālaṭitī rūpeṃ |
ajñāna prāṇī bhrameṃ saṃkalpeṃ tyāsa | bādhitī || 21 ||
jñātyāsa saṃkalpeci asenā | mhaṇona tyāṃcena bādhavenā |
yākāraṇeṃ ātmajñānā | abhyāsāveṃ || 22 ||
abhyāsiliyā ātmajñāna| sarvakarmāsa hoye khaṃḍaṇa |
he rokaḍī pracita pramāṇa | saṃdeha nāhīṃ || 23 ||
jñāneviṇa karma vighaḍe | heṃ toṃ kadāpi na ghaḍe |
sadguruvīṇa jñāna joḍe | heṃhi aghaṭīta || 24 ||
mhaṇona sadguru karāvā | satsaṃga śodhūna dharāvā |
tatvavicāra vivarāvā | aṃtaryāmīṃ || 25||
tatveṃ tatva nirasona jātāṃ | āpalā āpaṇaci tatvatā |
ananyabhāveṃ sārthakatā | sahajaci jālī || 26 ||
vicāra na karitāṃ jeṃ jeṃ keleṃ | teṃ teṃ vāugeṃ vertha geleṃ |
mhaṇoni vicārīṃ pravartaleṃ | pāhije ādhīṃ || 27 ||
vicāra pāhela to puruṣu | vicāra na pāhe to paśu |
aisī vacaneṃ sarveśu | ṭhāīṃ ṭhāīṃ bolilā || 28 ||
siddhāṃta sādhāyākāraṇeṃ | pūrvapakṣa lāge uḍavaṇeṃ |
paraṃtu sādhakāṃ nirūpaṇeṃ | sākṣātkāra || 29 ||
śravaṇa manana nijadhyāsa | pracitīneṃ bāṇatāṃ viśvāsa |
rokaḍa sākṣātkāra sāyāsa | karaṇeṃci nalage || 30 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiśyasaṃvāde puruṣaprakṛtīnāma samāsa navavā ||
samāsa dahāvā : cal̤ācal̤anirūpaṇa || śrīrāma ||
gaganāsārikheṃ brahma pokal̤a | udaṃḍa uṃca aṃtarāl̤a|
nirguṇa nirmal̤a niścal̤a | sadodita || 1 ||
tyāsa paramātmā mhaṇatī | āṇika nāmeṃ neṇoṃ kitī |
parī teṃ jāṇije ādiaṃtīṃ | jaiseṃ taiseṃ || 2 ||
vistīrṇa pasaralā paisa | bhoṃvatā dāṭalā avakāśa |
bhāsaci nāhīṃ nirābhāsa | jaiseṃ taiseṃ || 3 ||
cahuṃkaḍe pātāl̤atal̤īṃ | aṃtaci nāhīṃ aṃtarāl̤īṃ |
kalpāṃtakāl̤īṃ sarvakāl̤īṃ | saṃcaleci ase || 4 ||
aiseṃ kāṃhīṃyeka acaṃcal̤a | te acaṃcal̤īṃ bhāse caṃcal̤a |
tyāsa nāmeṃhi puṣkal̤a | trividhā prakāreṃ || 5 ||
na disatāṃ nāṃva ṭhevaṇeṃ | na dekhatāṃ khūṇa sāṃgaṇeṃ |
aso heṃ jāṇāyākāraṇeṃ | nāmābhidhāneṃ || 6 ||
mūl̤amāyā mūl̤aprakṛti | mūl̤apuruṣa aiseṃ mhaṇatī |
śivaśakti nāmeṃ kitī | nānā prakāreṃ || 7 ||
parī jeṃ nāma ṭhevileṃ jayā | ādhīṃ vol̤akhāveṃ tayā |
pracitīvīṇa kāsayā | valaganā karāvī || 8 ||
rūpācī na dharitāṃ soye | nāmāsariseṃ bharaṃgal̤oṃ naye |
pratyayāviṇa gal̤aṃgā hoye | anumānajñāneṃ || 9 ||
niścal̤a gaganīṃ caṃcal̤a vārā | vājoṃ lāgalā bharārāṃ |
parī tyā gaganā āṇi samīrā | bheda āhe || 10 ||
taiseṃ niścal̤a parabrahma | caṃcal̤a māyā bhāsalā bhrama |
tyā bhramācā saṃbhrama | karūna dāūṃ || 11 ||
jaisā gaganī cālilā pavana | taiseṃ niścal̤īṃ jāleṃ cal̤aṇa |
ichā sphūrtilakṣaṇa | sphūrṇarūpa || 12 ||
ahaṃpaṇeṃ jāṇīva jālī | teci mūl̤aprakṛti bolilī |
māhākāraṇakāyā racalī | brahmāṃḍīcī || 13 ||
māhāmāyā mūl̤aprakṛtī | kāraṇa te avyākṛtī |
sūkṣma hiraṇyagarbha mhaṇatī | virāṭa te sthūl̤a || 14 ||
aiseṃ paṃcīkarṇa śāstrapramaye | īśvaratanucatuṣṭaye |
mhaṇona heṃ bolaṇeṃ hoye | jāṇīva mūl̤amāyā || 15 ||
paramātmā parameśvaru | pareśa jñānaghana īśvaru |
jagadīśa jagadātmā jagadeśvaru | puruṣanāmeṃ || 16 ||
sattārūpa jñānasvarūpa | prakaśarūpa jotirūpa |
kāraṇarūpa cidrūpa | śuddha sūkṣma alipta || 17 ||
ātmā aṃtarātmā viśvātmā | draṣṭā sākṣī sarvātmā |
kṣetrajña śivātmā jīvātmā | dehī kūṭasta bolije || 18 ||
iṃdrātmā brahmātmā hariharātmā | yemātmā dharmātmā nairūtyātmā |
varuṇavāyokuberātmā | ṛṣīdevamunidhartā || 19 ||
gaṇa gaṃdharva vidyādhara | yekṣa kinnara nārada tuṃbara |
sarva lokāṃceṃ aṃtara | to sarvāṃtarātmā bolije || 20 ||
caṃdra sūrya tārāmaṃḍal̤eṃ | bhūmaṃḍal̤eṃ meghamaṃḍal̤eṃ |
yekavīsa svargeṃ sapta pātāl̤eṃ | aṃtarātmāca vartavī || 21 ||
gupta vallī pālhāl̤alī | ticīṃ puruṣanāmeṃ ghetalīṃ |
ātāṃ strīnāmeṃ aikilīṃ | pāhije śrotīṃ || 22 ||
mūl̤amāyā jagadeśvarī | paramavidyā parameśvarī |
viśvavaṃdyā viśveśvarī | trailokyajananī || 23 ||
aṃtaṟetu aṃtarkal̤ā | maunyagarbha jāṇīvakal̤ā |
capal̤a jagajjotī jīvanakal̤ā | parā paśyaṃtī madhyamā || 24 ||
yukti buddhi mati dhāraṇā | sāvadhānatā nānā cāl̤aṇā |
bhūta bhaviṣya vartamānā | ukalūna dāvī || 25 ||
jāgṛti svapna suṣuptī jāṇe | turyā tāṭastā avastā jāṇe |
sukha duḥkha sakal̤a jāṇe | mānāpamāna || 26 ||
te parama kaṭhīṇa kṛpāl̤u | te parama komal̤a snehāl̤u |
te parama krodhī lobhāl̤u | maryādevegal̤ī || 27 ||
śāṃtī kṣmā viraktī bhaktī | adhyātmavidyā sāyojyamukti |
vicāraṇā sahajasthiti | jayecenī || 28 ||
purvīṃ puruṣanāmeṃ bolilīṃ | uparī strīnāmeṃ niropilīṃ |
ātāṃ napuṣakanāmeṃ aikilīṃ | pāhije caṃcal̤ācīṃ || 29 ||
jāṇaṇeṃ aṃtaḥkarṇa citta | śravaṇa manana caitanya jīvita |
yeteṃ jāteṃ sucīta | hoūna pāhā || 30 ||
mīpaṇa tūṃpaṇa jāṇapaṇa | jñāteṃpaṇa sarvajñapaṇa |
jīvapaṇa śivapaṇa īśvarapaṇa | aliptapaṇa bolije || 31 ||
aisīṃ nāmeṃ udaṃḍa asatī | parī te yekaci jagajjotī |
vicāravaṃta te jāṇatī | sarvāṃtarātmā || 32 ||
ātmā jagajjotī sarvajñapaṇa | tīnī mil̤ona yekaci jāṇa |
aṃtaḥkarṇaci pramāṇa | jñeptīmātra || 33 ||
ḍhīga jāle padārthāce | puruṣa strī napuṃsaka nāmāṃce |
paraṃtu sṛṣṭīracaneceṃ | kitī mhaṇona saṃgāveṃ || 34 ||
sakal̤a cāl̤itā yeka | aṃtarātmā vartatī aneka |
muṃgīpāsūna brahmādika | teṇeṃci cālatī || 35 ||
to aṃtarātmā āhe kaisā | pratuta vol̤akhānā āmāsā |
nānā prakārīṃcā tamāsā | yetheṃci āhe || 36 ||
to kal̤ato parī disenā | pracita yete parī bhāsenā |
śarīrīṃ ase parī vasenā | yeke ṭhāīṃ || 37 ||
tīkṣaṇapaṇeṃ gaganīṃ bhare | sarovara dekhatāṃ ca pasare |
padārtha lakṣūna ure | cahūṃkaḍe || 38 ||
jaisā padārtha dṛṣṭīsa disato | to tyāsārikhāca hoto |
vāyohūni viśeṣa to | caṃcal̤aviṣaīṃ || 39 ||
kityeka dṛṣṭīneṃ dekhe | kitīyeka rasaneneṃ cākhe |
kitīyeka te vol̤akhe | maneṃkarūni || 40 ||
śrotīṃ baisona śabda aikato | ghrāṇeṃdriyeṃ vāsa gheto |
tvaceiṃdriyeṃ jāṇato | sītoṣṇādika || 41 ||
aiśā jāṇe aṃtarkal̤ā | sakal̤āmadheṃ parī nirāl̤ā |
pāhātāṃ tyācī agādha līl̤ā | toci jāṇe || 42 ||
to puruṣa nā suṃdarī | bāl̤a tāruṇya nā kumārī |
napuṃsakācā dehadhārī | parī napusaka navhe || 43 ||
to cālavī sakal̤a dehāsī | karūna akartā mhaṇatī tyāsī |
to kṣetrajña kṣetravāsī | dehī kūṭasta bolije || 44 ||
|| śloka ||
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭasthokṣara ucyate ||
donī puruṣa lokīṃ asatī | kṣarākṣara bolijatī |
sarva bhūteṃ kṣara mhaṇatī | akṣara kūṭasta bolije || 45 ||
uttama puruṣa to āṇīka | niḥprapaṃca niḥkal̤aṃka |
niraṃjana paramātmā yeka | nirvikārī || 46 ||
cyārī deha nirasāve | sādhakeṃ dehātīta vhāveṃ |
dehātīta hotāṃ jāṇāveṃ | ananya bhakta || 47 ||
dehamātra nirasunī gelā | tetheṃ aṃtarātmā kaisā uralā |
nirvikārīṃ vikārālā | ṭhāva nāhīṃ || 48 ||
niścal̤a parabrahma yeka | caṃcal̤a jāṇāveṃ māīka |
aisā pratyaya niścayātmaka | vivekeṃ pāhāvā || 49 ||
yetheṃ bahuta nalage khal̤akhal̤a | yeka caṃcal̤a yeka niścal̤a |
śāśvata koṇateṃ keval̤a | jñāneṃ vol̤akhāveṃ || 50 ||
asāra tyāgūna gheīje sāra | mhaṇona sārāsāra vicāra |
nityānitya niraṃtara | pāhātī jñānī || 51 ||
jethe jñānaci hote vijñāna | jetheṃ manāṃce hoteṃ unmana |
tetheṃ kaiceṃ caṃcal̤apaṇa | ātmayāsī || 52 ||
sāṃgaṇovāṃgaṇīceṃ kāma navhe | āpulyā anubhaveṃ jāṇāveṃ |
pratyayāviṇa siṇāveṃ | teṃci pāpa || 53 ||
satyāyevaḍheṃ sukṛta nāhīṃ | asatyāyevaḍheṃ pāpa nāhīṃ |
pracitīviṇa koṭheṃci nāhīṃ | samādhāna || 54 ||
satya mhaṇije svarūpa jāṇa | asatya māyā heṃ pramāṇa |
yetheṃ niropileṃ pāpapuṇya | rūpeṃsahita || 55 ||
dṛśa pāpa vosaraleṃ | puṇya parabrahma uraleṃ |
ananya hotāṃca jāleṃ | nāmātīta || 56 ||
āpaṇa vastu svatasiddha | tetheṃ nāhīṃ dehasamaṃdha |
pāparāsī hotī dagdha | yeṇeṃ prakāreṃ || 57 ||
yeravī brahmajñāneṃvīṇa | jeṃ jeṃ sādhana to to sīṇa |
nānā doṣāṃce kṣāl̤aṇa | hoīla kaiseṃ || 58 ||
pāpāceṃ val̤aleṃ śarīra | pāpaci ghaḍe tadanaṃtara |
aṃtarīṃ toga varīvarī upacāra | kāya karī || 59 ||
nānā kṣetrīṃ heṃ muṃḍileṃ | nānā tīrthīṃ heṃ daṃḍileṃ |
nānā nigrahīṃ khaṃḍileṃ | ṭhāīṃ ṭhāīṃ || 60 ||
nānā mṛttikeneṃ ghāṃsileṃ | athavā taptamudreneṃ lāsileṃ |
jarī heṃ varīvarī tāsileṃ | tarī śuddha navhe || 61 ||
seṇāce gol̤e gil̤ile | gomutrāce moghe ghetale |
māl̤ā rudrākṣa ghātale | kāṣṭhamaṇī || 62 ||
veṣa varīvarī kelā | parī aṃtarīṃ doṣa bharalā |
tyā doṣācyā dahanālā | ātmajñāna pāhije || 63 ||
nānā vrateṃ nānā dāneṃ | nānā yoga tīrthāṭaṇeṃ |
sarvāṃhunī koṭīguṇeṃ | mahimā ātmajñānācā || 64 ||
ātmajñāna pāhe sadā | tyācyā puṇyāsa nāhīṃ maryādā |
duṣṭa pātakācī bādhā | nirasona gelī || 65 ||
vedaśāstrīṃ satyasvarūpa | teṃci jñāniyāṃceṃ rūpa |
puṇya jāleṃ amūpa | sukṛteṃ sīmā sāṃḍilī || 66 ||
yā pracitīcyā goṣṭī | pracita pāhāvī ātmadṛṣṭīṃ |
pracitīvegal̤e kaṣṭī | hoūṃca naye || 67 ||
āgā ye pracitīce loka ho | pracita nastāṃ avaghā śoka ho |
raghunāthakṛpeneṃ rāho | pratyaya niścayācā || 68 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde cal̤ācal̤anirūpaṇanāma samāsa dahāvā ||
|| daśaka dahāvā samāpta ||

Explore More