The Guru

śrī dāsabodha adhyāya 13

(Dasbodh Dashak 13 in English (IAST))

Samartha Ramdas

Also known as Dasbodh · Dasbodh adhyay 13 · Shri Dasbodh

Dasbodh Dashak 13. The Dasbodh of Samartha Ramdas, spoken in the caves at Shivthar Ghal and set down by his disciple Kalyan Swami. Cast as a dialogue between guru and disciple across twenty dashaks, each of ten samasas, it moves from the discipline of listening through discrimination between the real and the unreal to the nature of the Self — practical throughout, and addressed to people living in the world. This dashak is named in its colophon for शिकवणनिरूपण.

#of 331
samāsa pahilā : ātmānātmaviveka || śrīrāma ||
samāsa dusarā : sārāsāranirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa tisarā : ubhāraṇīnirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa cauthā : pralayanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa pāṃcavā : kahāṇīnirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa sahāvā : laghubodha || śrīrāma ||
samāsa sātavā : pratyaya vivaraṇa || śrīrāma ||
samāsa āṭhavā : kartā nirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa navavā : ātmāvivaraṇa || śrīrāma ||
samāsa dahāvā : śikavaṇanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa pahilā : ātmānātmaviveka || śrīrāma ||
ātmānātmaviveka karāvā | karūna barā vivarāvā |
vavarona sadṛḍha dharāvā | jīvāmadheṃ || 1 ||
ātmā koṇa anātmā koṇa | tyāceṃ karāveṃ vivaraṇa |
teṃci ātāṃ nirūpaṇa | sāvadha aikā || 2 ||
cyāri khāṇī cyāri vāṇī | cauryāsi lakṣa jīvaprāṇī |
saṃkhyā bolilī purāṇīṃ | vartatī ātāṃ || 3 ||
nānā prakārīcīṃ śarīreṃ | sṛṣṭīṃta disatī apāreṃ |
tayāmadheṃ nirdhāreṃ | ātmā kavaṇu || 4 ||
dṛṣṭīmadheṃ pāhāto | śravaṇāmadhyeṃ aikato |
rasanemadhyeṃ svāda gheto | pratyakṣa ātāṃ ||5 ||
ghrāṇāmadheṃ vāsa gheto | sarvāṃgī to sparśato |
vācemadheṃ bolavito | jāṇoni śabda || 6||
sāvadhāna āṇi caṃcal̤a | cahuṃkaḍe cal̤aval̤a |
yekalāci cālavī sakal̤a | iṃdriyeṃdvārā || 7 ||
pāye cālavī hāta hālavī | bhṛkuṭī pālavī ḍol̤ā ghālavī |
saṃketakhuṇā bolavī | toci ātmā || 8 ||
dhiṭāī lājavī khājavī | khoṃkavī vokavī thuṃkavī |
anna jeūna udaka sevī | toci ātmā || 9 ||
mal̤amūtratyāga karī | śarīramātra sāvarī |
pravṛtti nivṛtti vivarī | toci ātmā || 10 ||
aike dekhe huṃge cākhe | nānā prakāreṃ vol̤akhe |
saṃtoṣa pāve āṇī dhāke | toci ātmā || 11 ||
ānaṃda vinoda udega ciṃtā | kāyā chyāyā māyā mamatā |
jīvitveṃ pāve nānā vethā | toci ātmā || 12 ||
padārthācī āsthā dharī | janīṃ vāīṭa bareṃ karī |
āpalyāṃ rākhe parāvyāṃ mārī | toci ātmā || 13 ||
yudhye hotāṃ dohīkaḍe | nānā śarīrīṃ vāvaḍe |
paraspareṃ pāḍī paḍe | toci ātmā || 14 ||
to yeto jāto dehīṃ vartato | hāsato raḍato prastāvato |
samartha karaṃṭā hoto | vyāpāsārikhā || 15 ||
hoto laṃḍī hoto bal̤akaṭa | hoto vidyāvaṃta hoto dhaṭa |
nyāyevaṃta hoto utdhaṭa | toci ātmā || 16 ||
dhīra udāra āṇi kṛpeṇa | veḍā āṇi vicakṣaṇa |
uchaka āṇi sahiṣṇa | toci ātmā || 17 ||
vidyā kuvidyā dohikaḍe | ānaṃdarūpa vāvaḍe |
jetheṃ tetheṃ sarvāṃkaḍe | toci ātmā || 18 ||
nije uṭhe baise cāle | dhāve dhāvaḍī ḍole tole |
soire dhāyere kele | toci ātmā || 19 ||
pothī vācī artha sāṃge | tāl̤a dharī gāūṃ lāge |
vāda vevāda vāuge | toci ātmā || 20 ||
ātmā nastāṃ dehāṃtarīṃ | maga teṃ preta sacarācarīṃ |
dehasaṃgeṃ ātmā karīṃ | sarva kāṃhīṃ || 21 ||
yekeṃviṇa yeka kāye | kāmā naye vāyāṃ jāye |
mhaṇoni hā upāye | dehayogeṃ || 22 ||
deha anitya ātmā nitya | hāci viveka nityānitya |
avagheṃ sūkṣmāceṃ kṛtya | jāṇatī jñānī || 23 ||
piṃḍī dehadhartā jīva | brahmāṃḍīṃ dehadhartā śiva |
īśvaratanucatuṣṭaye sarva | īśvara dhartā || 24 ||
triguṇāpartā jo īśvara | ardhanārīnaṭeśvara |
sakal̤a sṛṣṭīcā vistāra | tethūna jālā || 25 ||
baraveṃ vicārūna pāhīṃ | strī puruṣa tetheṃ nāhīṃ |
caṃcal̤arūpa yeteṃ kāṃhīṃ | pratyayāsī || 26 ||
mul̤īṃhūna seṃvaṭavarī | brahmādi piplīkā dehadhārī |
nityānitya viveka caturīṃ | jāṇije aisā || 27 ||
jaḍa titukeṃ anitya | āṇi sūkṣma titukeṃ nitya |
yāhimadhyeṃ nityānitya | puḍheṃ niropileṃ || 28 ||
sthūl̤a sūkṣma volāṃḍileṃ | kāraṇa māhākārāṇa sāṃḍileṃ |
virāṭa hiraṇyagarbha khaṃḍileṃ | vivekāneṃ || 29 ||
avyākṛta mūl̤aprakṛtī| tetheṃ jāūna baisalī vṛttī |
teṃ vṛtti vhāvayā nivṛtti | nirūpaṇa aikā || 30 ||
ātmānātmāviveka bolilā | caṃcal̤ātmā pratyayā ālā |
puḍhile samāsīṃ niropilā | sārāsāra vicāra || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde ātmānātmāvivekanāma samāsa pahilā ||
samāsa dusarā : sārāsāranirūpaṇa || śrīrāma ||
śrīrāmasamartha || aikā sārāsāra vicāra | ubhāraleṃ jagaḍaṃbara |
tyāṃta koṇa sāra koṇa asāra | vivekeṃ vol̤akhāvā || 1 ||
disela teṃ nāsela | āṇi yeīla teṃ jāīla |
jeṃ asataci asela | teṃci sāra || 2 ||
māgāṃ ātmānātmāviveka bolilā | anātmā vol̤akhona sāṃḍilā |
ātmā jāṇatāṃ lāgalā | mul̤īṃcā mūl̤ataṃtu || 3 ||
mul̤īṃ je rāhilī vṛtti | jālī pāhile nivṛtti |
sārāsāra vicāra śrotīṃ | barā pāhāvā || 4 ||
nityānitya viveka kelā | ātmā nityasā nivaḍilā |
nivṛtīrūpeṃ heta uralā | nirākārīṃ ||5 ||
heta mhaṇije to caṃcal̤a | nirguṇa mhaṇije niścal̤a |
sārāsāravicāreṃ caṃcal̤a | hoūna jāteṃ || 6||
cal̤e mhaṇoni teṃ caṃcal̤a | na cal̤e mhaṇoni niścal̤a |
niścal̤īṃ uḍe caṃcal̤a | niścayesīṃ || 7 ||
jñāna āṇi upāsanā | donī yekaci pāhānā |
upāsanekaritāṃ janā | jagoddhāra || 8 ||
draṣṭā sākṣī jāṇatā | jñānadhana caitanyasattā |
jñāna devaci tatvatā | bareṃ pāhā || 9 ||
tyā jñānāceṃ vijñāna hoteṃ | śodhūna pāhā bahuta mateṃ |
caṃcal̤a avagheṃ nāsateṃ | yeṇeṃ prakāreṃ || 10 ||
nāsivaṃta nāsela kiṃ nāsenā | aisā anumānaci āhe manā |
tarī to puruṣa sahasā jñānā | adhikāra navhe || 11 ||
nitya niścaye kelā | saṃdeha urataci gelā |
tarī to jāṇāvā vāhāvalā | māhā mṛgajal̤īṃ || 12 ||
kṣayeci nāhīṃ jo akṣaī | vyāpakapaṇeṃ sarvāṃ ṭhāīṃ |
tethe heta saṃdeha nāhīṃ | nirvikārīṃ || 13 ||
jeṃ udaṃḍa ghanadāṭa | ādya madhya sevaṭa |
acal̤a aḍhal̤a atuṭa | jaiseṃ taiseṃ || 14 ||
pāhātāṃ jaiseṃ gagana | gaganāhūna teṃ saghana |
janaci nāhīṃ niraṃjana | sadodita || 15 ||
carmacakṣu jñānacakṣu | hā toṃ avaghāca pūrvapakṣu |
nirguṇa ṭhāīṃcā alakṣu | lakṣavenā || 16 ||
saṃgatyāgeṃviṇa kāṃhīṃ | parabrahma hoṇāra nāhīṃ |
saṃgatyāga karūna pāhīṃ | maunyagarbhā || 17 ||
nirśatāṃ avagheṃci nirśaleṃ | caṃcal̤a titukeṃ nighona geleṃ|
niścal̤a parabrahma uraleṃ | teṃci sāra || 18 ||
āṭhavā deha mūl̤a māyā | nirśona gelyā aṣṭakāyā |
sādhu sāṃgatī upāyā | kṛpāl̤upaṇeṃ || 19 ||
sohaṃ haṃsā tatvamasī | teṃ brahma tūṃ āhesī |
vicāra pāhātāṃ sthiti aisī | sahajaci hote || 20 ||
sādhaka asona brahma uraleṃ| tetheṃ vṛttisunya jāleṃ|
sārāsāra vicārileṃ | yeṇeṃ prakāreṃ || 21 ||
teṃ tāpenā nā nivenā | ujal̤enā nā kāl̤avaṃḍenā |
ḍahul̤enā nā nival̤enā | parabrahma teṃ ||22 ||
disenā nā bhāsenā | upajenā nā nāsenā |
teṃ yenā nā jāīnā | parabrahma teṃ || 23 ||
teṃ bhijenā nā vāl̤enā | teṃ vijhenā nā jal̤enā|
jayāsa koṇīca neīnā | parabrahma teṃ ||24 ||
jeṃ sanmukhaci cahuṃkaḍe | jetheṃ dṛśya bhāsa uḍe |
dhanya sādhu to pavāḍe | nirvikārīṃ || 25 ||
nirvikalpīṃ kalpanātīta | toci vol̤akhāvā saṃta |
yera avagheci asaṃta | bhramarūpa || 26 ||
khoṭeṃ sāṃḍūna khareṃ ghyāveṃ | tarīca parīkṣavaṃta mhaṇāveṃ
asāra sāṃḍūna sāra ghyāveṃ | parabrahma teṃ || 27 ||
jāṇatāṃ jāṇatāṃ jāṇīva jāte | āpalī vṛtti tadrūpa hote |
ātmanivedana bhakti te | aisī āhe|| 28 ||
vācyāṃśeṃ bhakti mukti bolāvī | lakṣyāṃśeṃ tadrūpatā vivarāvī |
vivaratāṃ hetu nurāvī | te tadrūpatā || 29 ||
sadrūpa cidrūpa āṇi tadrūpa | sasvarūpa mhaṇije āpaleṃ rūpa |
āpaleṃ rūpa mhaṇije arūpa | tatvanirśanāuparī || 30 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sārāsāranirūpaṇanāma samāsa dusarā ||
samāsa tisarā : ubhāraṇīnirūpaṇa || śrīrāma ||
śrīrāmasamartha || brahma ghana āṇi pokal̤a | ākāśāhūna viśāl̤a |
nirmal̤a āṇi niścal̤a | nirvikārī || 1 ||
aiseṃci asatāṃ kityeka kāl̤a | tetheṃ āraṃbhalā bhūgol̤a |
tayā bhūgol̤āṃce mūl̤a | sāvadha aikā || 2 ||
parabrahma asatāṃ niścal̤a | tetheṃ saṃkalpa uṭhilā caṃcal̤a |
tayāsa bolije keval̤a | ādinārāyeṇa || 3 ||
mūl̤amāyā jagadeśvara | tyāsīca mhaṇije śaḍguṇaiśvara |
aṣṭadhā prakṛtīcā vicāra | tetheṃ pāhā || 4 ||
ailikaḍe guṇakṣobhiṇī | tetheṃ janma ghetalā triguṇīṃ |
mūl̤a voṃkārācī māṃḍaṇī | tethūna jāṇāvī || 5 ||
akara ukāra makāra | tinī mil̤ona voṃkāra |
puḍheṃ paṃcabhūtāṃcā vistāra | vistāralā || 6 ||
ākāśa mhaṇijeteṃ aṃtarātmyāsī | tayāpāsūna janma vāyosī |
vāyopāsūna tejāsī | janma jālā || 7 ||
vāyocā kātarā ghasavaṭe | teṇeṃ uṣṇeṃ vanhi peṭe |
sūryabiṃba teṃ pragaṭe | taye ṭhāīṃ || 8 ||
vārā vājato sītal̤a | tetheṃ nirmāṇa jāleṃ jal̤a |
teṃ jal̤a āl̤ona bhūgol̤a | nirmāṇa jālā || 9 ||
tyāa bhūgol̤āce poṭīṃ | anaṃta bījāṃciyā koṭī |
pṛthvī pāṇyā hotā bheṭī | aṃkura nighatī || 10 ||
pṛthvī vallī nānā raṃga | patreṃ puṣpāṃce taraṃga |
nānā svāda te maga | phal̤eṃ jālī || 11||
patreṃ puṣpeṃ phal̤eṃ mul̤eṃ | nānā varṇa nānā rasāl̤eṃ|
nānā dhānyeṃ anneṃ keval̤eṃ | tethūna jālīṃ || 12 ||
annāpāsūna jāleṃ reta | retāpāsūna prāṇī nipajata |
aisī he rokaḍī pracita | utpattīcī || 13 ||
aṃḍaja jāraja śvetaja udvīja | pṛthvī pāṇī sakal̤āṃce bīja |
aiseṃ heṃ navala coja | sṛṣṭiracaneceṃ || 14 ||
cyāri khāṇī cyāri vāṇī | cauryāsi lakṣa jīvayonī |
nirmāṇa jhāle loka tinī | piṃḍabrahmāṃḍa || 15 ||
mul̤īṃ aṣṭadhā prakṛtī | avaghe pāṇyāpāsūna janmatī |
pāṇī nastāṃ maratī | sakal̤a prāṇī || 16 ||
navhe anumānāceṃ bolaṇeṃ | yācā barā pratyayeṃ gheṇeṃ |
vedaśāstreṃ purāṇeṃ | pratyayeṃ ghyāvīṃ || 17 ||
jeṃ āpalyā pratyayā yenā | teṃ anumānika ghyāvenā |
pratyayāviṇa sakal̤a janā | vevasāye nāhīṃ || 18 ||
vevasāye pravṛttī nivṛttī | dohiṃkaḍe pāhije pracitī |
pracitīviṇa anumāneṃ asatī| te vivekahīna || 19 ||
aisā sṛṣṭiracanecā vicāra | saṃkal̤ita bolilā prakāra |
ātāṃ vistārācā saṃhāra | tohi aikā || 20 ||
mul̤āpāsūna sevaṭavarī | avaghā ātmārāmaci karī |
karī āṇi vivarī | yethāyogya || 21 ||
puḍheṃsaṃvhāra niropilā | śrotīṃ pāhije aikilā |
itukyāuparī jālā | samāsa pūrṇa || 22 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde ubhāraṇinirūpaṇanāma samāsa tisarā ||
samāsa cauthā : pralayanirūpaṇa || śrīrāma ||
śrīrāmasamartha || pṛthvīsa hoīla aṃta | bhūtāṃsa māṃḍela kalpāṃta |
aisā samācāra sādhyaṃta | śāstrīṃ niropilā || 1 ||
śata varuṣeṃ anāvṛṣṭi | teṇeṃ jal̤ela he sṛṣṭi |
parvata mātī aisī pṛṣṭhī | bhūmīcī tarake || 2 ||
bārā kal̤īṃ sūryamaṃḍal̤ā | kirṇāpāsūna nighatī jvāl̤ā |
śata varuṣeṃ bhūgol̤ā | dahana hoye || 3 ||
siṃdhuravarṇa vasuṃdharā | jvāl̤ā lāgatī phaṇivarā |
to āhāl̤ona sarārāṃ | viṣa vamī || 4 ||
tyā viṣācyā jvāl̤ā nighatī | teṇeṃ pātāl̤eṃ jal̤atī |
māhāpāvakeṃ bhasma hotī| pātāl̤a loka || 5 ||
tetheṃ māhābhūteṃ khaval̤atī | pral̤ayevāta suṭatī |
pral̤ayepāvaka vāḍhatī| cahūṃkaḍe || 6 ||
tetheṃ akrā rudra khaval̤ale | bārā sūrya kaḍakaḍile |
pāvakamātra yekavaṭale | pral̤ayekāl̤īṃ || 7 ||
vāyo vijāṃce taḍākhe | teṇeṃ pṛthvī avaghī tarakhe |
kaṭhiṇatva avagheṃci phāṃke | cahuṃkaḍe || 8 ||
tetheṃ merūcī koṇa gaṇanā | koṇa sāṃbhāl̤ila koṇā |
caṃdra sūrya tārāṃgaṇā | mūsa jālī || 9 ||
pṛthvīneṃ virī sāṃḍilī | avaghī dhagadhagāyemāna jālī |
brahmāṃḍabhaṭī jal̤ona gelī | yekasarāṃ || 10 ||
jal̤oni virī sāṃḍilī | viśeṣa māhāvṛṣṭī jālī ||
teṇeṃ pṛthvī virālī| jal̤āmadheṃ ||
11 || bhājalā cunā jal̤īṃ vire | taisā pṛthvīsa dhīra na dhare |
virī sāṃḍuniyā tvareṃ | jal̤īṃ mil̤ālī || 12 ||
śeṣa kūrma vāṟhāva gelā | pṛthvīcā ādhāra tuṭalā |
satva sāṃḍūna jal̤ālā | mil̤ona gelī || 13 ||
tetheṃ pral̤ayemegha ucalale | kaṭhiṇa ghoṣeṃ garjinale |
akhaṃḍa vijā kaḍakaḍile | dhvani ghoṣa ||14 ||
parvataprāye paḍatī gārā | parvata uḍatī aisā vārā |
nibiḍa tayā aṃdhakārā| upamāci nāhīṃ || 15 ||
siṃdhu nadyā ekavaṭalyā | neṇo nabhīṃhūna ricavalyā |
saṃdhica nāhīṃ dhārā mil̤ālyā | akhaṃḍa pāṇī || 16 ||
tetheṃ macha mūrma sarpa paḍatī | parvatāsārikhe disatī |
garjanā hotāṃ misal̤atī | jal̤āṃta jal̤eṃ || 17 ||
sapta siṃdhu āvarṇīṃ gele | āvarṇaveḍe mokal̤e jāle |
jal̤arūpa jāliyāṃ khaval̤ale | pral̤ayepāvaka || 18 ||
brahmāṃḍāaisā tapta loho | śoṣī jal̤ācā samūho |
taise jal̤āsa jāleṃ pāho | apūrva moṭheṃ|| 19 ||
teṇeṃ āṭona geleṃ pāṇī | asaṃbhāvya mājalā vanhī |
tayā vanhīsa kelī jhaḍapaṇī | pral̤ayavāteṃ || 20 ||
dīpāsa pālava ghātalā | taisā pral̤ayepāvaka vijhālā |
puḍheṃ vāyo prabal̤alā | asaṃbhāvya || 21 ||
udaṃḍa pokal̤ī thoḍā vārā | teṇeṃ vital̤ona gelā sārā |
paṃcabhūtāṃcā pasārā | āṭopalā || 22 ||
mahadbhūta mūl̤amāyā| vismaraṇeṃ vitul̤e kāyā |
padārthamātra rāhāvayā | ṭhāva nāhīṃ|| 23 ||
dṛśya halakālol̤eṃ neleṃ | jaḍa caṃcal̤a vitul̤aleṃ |
yāuparī śāśvata uraleṃ | parabrahma teṃ || 24 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde pral̤ayenāma samāsa cauthā ||
samāsa pāṃcavā : kahāṇīnirūpaṇa || śrīrāma ||
śrīrāmasamartha || koṇī yeka doghe jaṇa | pṛthvī phiratī udāsīna |
kāl̤akramaṇeṃ lāgūna | kathā āraṃbhilī || 1 ||
śrotā puse vaktayāsī | kāhāṇī sāṃgā jī baravīsī |
vaktā mhaṇe śrotayāsī | sāvadha aikeṃ || 2 ||
yekeṃ strīpuruṣeṃ hotīṃ | ubhayetāṃmadheṃ bahu prīti |
yekarūpeṃci vartatī | bhinna nāhīṃ || 3 ||
aisā kāṃhīṃ yeka kāl̤a loṭalā | tayāṃsa yeka putra jālā |
kāryakartā āṇi bhalā | sarvaviṣīṃ || 4 ||
puḍheṃ tyāsahi jālā kumara | to pityāhūna ātura |
kāṃhīṃ tadardha catura | vyāpakapaṇeṃ || 5 ||
teṇeṃ vyāpa udaṃḍa kelā | bahuta kanyāputra vyālā |
udaṃḍa loka saṃcilā | nānā prakāreṃ || 6 ||
tyācā putra jeṣṭha | to ajñāna āṇi rāgiṭa |
athavā cukatā nīṭa | saṃvhāra karī || 7 ||
pitā ugāca baisalā | lekeṃ bahuta vyāpa kelā |
sarvajña jāṇatā bhalā | jeṣṭha putra || 8 ||
nātu tyāceṃ ardha jāṇeṃ | paṇatu to kāṃhīṃca neṇe |
cukatāṃ saṃvhāraṇeṃ | māhā krodhī || 9 ||
leka sakal̤āṃce pāl̤aṇa karī | nātu mel̤avī varicāvarī |
paṇatu cukalyāṃ saṃvhāra karī | akasmāta || 10 ||
nemastapaṇeṃ vaṃśa vāḍhalā | vistāra udaṃḍaci jālā |
aisā bahuta kāl̤a gelā | ānaṃdarūpa || 11 ||
vistāra vāḍhalā gaṇavenā | vaḍilāṃsa koṇīca māninā |
paraspareṃ kiṃta manā | bahuta paḍilā || 12 ||
udaṃḍa gharakaḻo lāgalā | teṇeṃ kityeka saṃvhāra jālā |
vipaṭa paḍileṃ thora thorāṃlā | bebaṃda jāleṃ || 13 ||
neṇapaṇeṃ bharī bharale | maga te avagheca saṃvhārale |
jaise yādava nimāle | unmattapaṇeṃ || 14 ||
bāpa leka nātu paṇatu | sakal̤āṃcā jālā nipātu |
kanyā putra hetu mātu | aṇumātra nāhīṃ || 15 ||
aisī kāhāṇī jo vivaralā | to janmāpāsūna suṭalā |
śrotā vaktā dhanya jālā | pracitīneṃ || 16 ||
aisī kāhāṇī apūrva je te | udaṃḍa vel̤a hota jāte |
itakeṃ bolona gosāvī te | nivāṃta jāle || 17 ||
āmacī kāhāṇī saro | tumace aṃtarīṃ bharo |
aiseṃ bolaṇeṃ vivaro | koṇītarī || 18 ||
cukata vāṃkata āṭhavaleṃ | etukeṃ saṃkal̤ita bolileṃ |
nyūnapūrṇa kṣmā keleṃ | pāhije śrotīṃ || 19 ||
aisī kāhāṇī niraṃtara | vivekeṃ aikatī je nara |
dāsa mhaṇe jaggodhāra | teci āritī || 20 ||
tyā jagoddhārāceṃ lakṣaṇa | kele pāhije vivaraṇa |
sāra nivaḍāveṃ nirūpaṇa | yāsa bolije || 21 ||
nirūpaṇīṃ pratyayeṃ vivarāveṃ | nānā tatvakoḍeṃ ukalāveṃ |
samajatāṃ samajatāṃ vhāveṃ | niḥsaṃdeha || 22 ||
vivarona pāhātāṃ aṣṭa deha | puḍheṃ sahajaci niḥsaṃdeha |
akhaṃḍa nirūpaṇeṃ rāhe | samādhāna || 23 ||
tatvāṃcā galbalā jetheṃ | nivāṃta kaiceṃ asela tetheṃ |
yākāraṇeṃ gulliparateṃ | koṇīyekeṃ asāveṃ || 24 ||
aisā sūkṣma saṃvāda | kelāci karāvā viśada |
puḍhile samāsīṃ laghubodha | sāvadha aikā || 25 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde kahāṇīnirūpaṇanāma samāsa pāṃcavā ||
samāsa sahāvā : laghubodha || śrīrāma ||
śrīrāma || jeṃ bolijetī paṃcatatveṃ | tyāṃcī abhyāsāyā nāveṃ |
taduparī svānubhaveṃ | rūpīṃ jāṇāvīṃ || 1 ||
yāmadheṃ śāśvata koṇa | āṇī aśāśvata koṇa |
aiseṃ karāveṃ vivaraṇa | pratyayāceṃ || 2 ||
paṃcabhūtāṃcā vicāra | nāṃvarūpa sārāsāra |
toci bolilā nirdhāra | sāvadha aīkā || 3 ||
pṛthvī āpa teja vāyo ākāśa | nāveṃ bolilīṃ sāvakāsa |
ātāṃ rūpācā viśvāsa | śravaṇeṃ dharāvā || 4 ||
pṛthvī mhaṇije te dharaṇī | āpa mhaṇije teṃ pāṇī |
teja mhaṇije agni taraṇī | satejādika || 5 ||
vāyo mhaṇije to vārā | ākāśa mhaṇije paisa sārā |
ātāṃ śāśvata teṃ vicārā | āpale manīṃ|| 6 ||
yeka śīta cāṃcapāveṃ| mhaṇije varma paḍe ṭhāveṃ |
taiseṃ thoḍyā anubhaveṃ | bahuta jāṇāve || 7 ||
pṛthvī racateṃ āṇi khacateṃ | heṃ toṃ pratyayāsa yeteṃ |
nānā racanā hota jāte | sṛṣṭimadheṃ || 8 ||
mhaṇauna racateṃ teṃ khacateṃ | āpa teṃ hi āṭona jāte |
teja hi pragaṭona vijhateṃ | vāreṃ hi rāhe ||9 ||
avakāśa nāmamātra āhe | teṃ hi vicāritā na rāhe |
evaṃ paṃcabhūtika rāhe | heṃ toṃ ghaḍenā || 10 ||
aisā pāṃcā bhūtāṃcā hā vistāra | nāsivaṃta hā nirdhāra |
śāśvata ātmā nirākāra | satya jāṇāvā || 11 ||
to ātmā koṇāsa kal̤enā | jñāneṃviṇa ākal̤enā |
mhaṇoniyāṃ saṃtajanā | vicārāveṃ || 12 ||
vicāritāṃ sajjanāṃsī | te mhaṇatī kīṃ avināsī |
janma mṛtyu ātmayāsī | boloṃca naye || 13 ||
nirākārīṃ bhāse ākara | āṇī ākārīṃ bhāse nirākāra |
nirākāra āṇī ākāra | vivekeṃ vol̤akhāvā || 14 ||
nirākāra jāṇāvā nitya | ākāra jāṇāvā anitya |
yāsa bolije nityānitya | vicāraṇā || 15 ||
sārīṃ bhāse asāra | āṇi asārīṃ bhāse sāra |
sārāsāra vicāra | śodhūna pāhāvā || 16 ||
paṃcabhūtika teṃ māika | paraṃtu bhāse aneka |
āṇi ātmā yeka | vyāpūna ase || 17 ||
cahuṃ bhūtāṃmadheṃ gagana | taiseṃ gaganīṃ ase saghana |
nehaṭūna pāhatāṃ abhinna | gagana āṇi vastu || 18 ||
upādhīyogeṃci ākāśa | upādhī nastāṃ nirābhāsa |
nirābhāsa teṃ avināśa | taiseṃ gagana || 19 ||
ātāṃ aso he vivaṃcanā | paraṃtu jeṃ pāhātāṃ nāsenā |
teṃ ge teṃci anumānā | vivekeṃ āṇāveṃ || 20 ||
paramātmā to nirākāra | jāṇije hā vicāra sāra |
āṇī āpaṇa koṇa hā vicāra | pāhilā pāhije || 21 ||
dehāsa aṃta yetāṃ | vāyo jāto tatvatā |
heṃ laṭikeṃ mhaṇāla tarī ātāṃ | svāsosvāsa dhārāvā || 22 ||
svāsa koṃḍatāṃ deha paḍe | deha paḍatāṃ mhaṇatī maḍeṃ |
maḍyāsa kartutva na ghaḍe | kadākāl̤īṃ || 23 ||
dehāvegal̤ā vāyo na karī | vāyovegal̤ā deha na karī |
vicāra pāhātāṃ kāṃhīṃca na karī | yekāvegal̤eṃ yeka || 24 ||
ugeṃca pāhātaṃ manuṣya dise | vicāra ghetāṃ kāṃhīṃ nase |
abhedabhaktīceṃ lakṣaṇa aiseṃ | vol̤akhāveṃ || 25 ||
kartā āpaṇa aise mhaṇāveṃ | tarī āpaleṃ ichesārikheṃ vhāveṃ |
ichesārikheṃ na hotāṃ mānāveṃ | avagheṃca vāva || 26 ||
mhaṇona kartā navhe kiṃ āpaṇa | tetheṃ bhoktā kaiṃcā koṇa |
heṃ vicārāceṃ lakṣaṇa | avicāreṃ na ghaḍe || 27 ||
avicāra āṇi vicāra | jaisā prakāśa aṃdhakāra |
vikāra āṇi nirvikāra | yeka navhe kīṃ || 28 ||
jetheṃ nāhīṃ vivaṃcanā | tetheṃ kāṃhīṃca cālenā |
khareṃ teṃci anumānā | kadā na ye || 29 ||
pratyayāsa bolije nyāye | apratyaye to anyāye |
jātyāṃdhāsa parīkṣā kāye | nānā ratnācī || 30 ||
mhaṇona jñātā dhanya dhanya | jo nirguṇeṃsī ananya |
ātmanivedaneṃ mānya | parama puruṣa || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde laghubodhanāma samāsa sahāvā ||
samāsa sātavā : pratyaya vivaraṇa || śrīrāma ||
śrīrāma || nirmal̤a ābhāsa nirābhāsa | tayāsa dṛṣṭāṃta ākāśa |
ākāśa mhaṇije avakāśa | pasaralā paisa || 1 ||
ādhīṃ paisa maga padārtha | pratyaye pāhātāṃ yathārtha |
pratyayeṃviṇa pāhātāṃ vertha | sakal̤a kāṃhīṃ || 2 ||
brahma mhaṇije teṃ niścal̤a | ātmā mhaṇije to caṃcal̤a |
tayāsa dṛṣṭāṃta keval̤a | vāyo jāṇāvā || 3 ||
ghaṭākāśa dṛṣṭāṃta brahmācā | ghaṭabiṃba dṛṣṭāṃta ātmyācā |
vivaratāṃ artha dohīṃcā | bhinna āhe || 4 ||
bhūta mhaṇije jitukeṃ jāleṃ | jāleṃ tituke nimāleṃ |
caṃcal̤a āleṃ āṇī geleṃ | aiseṃ jāṇāveṃ || 5 ||
avidyā jaḍa ātmā caṃcal̤a | jaḍa karpūra ātmā anal̤a |
donī jal̤ona tatkāl̤a | vijhona jātī || 6 ||
brahma ākāśa niścal̤a jātī | ātmā vāyo caṃcal̤a jātī |
parīkṣavaṃta parīkṣitī | khareṃ kiṃ khoṭeṃ || 7 ||
jaḍa aneka ātmā yeka | aisā ātānātmāviveka |
jagā vartavitā jagannāyeka | tayāsa mhaṇāveṃ || 8 ||
jaḍa anātmā cetavī ātmā | sarvīṃ varte sarvātmā |
avaghā mil̤ona caṃcal̤ātmā | niścal̤a navhe || 9 ||
niścal̤a teṃ parabrahma | jetheṃ nāhīṃ dṛśyabhrama |
vimal̤a brahma teṃ nibhrama | jaiseṃ taiseṃ || 10 ||
ādhī ātmānātmāviveka thora | maga sārāsāravicāra |
sārāsāravicāreṃ saṃvhāra | prakṛtīcā || 11 ||
vicāreṃ prakṛtī saṃvhāre | dṛśya astāṃca vosare |
aṃtarātmā nirguṇīṃ saṃcare | adhyātmaśravaṇeṃ || 12 ||
caḍhatā artha lāgalā | tarī aṃtarātmā caḍhataci gelā |
utaralyā artheṃ utaralā | bhūmaṃḍal̤īṃ || 13 ||
arthāsārikhā ātmā hoto | jikaḍe nelā tikaḍe jāto |
anumāneṃ saṃdehīṃ paḍato | kāṃhīṃyeka || 14 ||
nisaṃdeha artha cālilā| tarī ātmā nisaṃdehaci jālā |
anumāna-artheṃ jālā | anumānarūpī || 15 ||
navarasika artha cāle | śrote tadrūpaci jāle |
cāṭapaṇeṃ hoūna gele | cāṭaci avaghe || 16 ||
jaisā jaisā ghaḍe saṃga | taise guhyarāce raṃga |
yākāraṇeṃ uttama mārga | pāhona dharāvā || 17 ||
uttama anneṃ bolata gele | tarī mana annākāraci jāleṃ |
lāvaṇya vaniteceṃ varṇileṃ | tarī mana tetheṃci baise || 18 ||
padārthavarṇana avagheṃ | kitī mhaṇona sāṃgāveṃ |
paraṃtu aṃtarīṃ samajāveṃ | hoye kiṃ navhe || 19 ||
jeṃ jeṃ dekhileṃ āṇī aikileṃ | teṃ aṃtarīṃ dṛḍha baisaleṃ |
hita anhita parīkṣileṃ | parīkṣavaṃtīṃ || 20 ||
yākāraṇeṃ sarva sāṃḍāveṃ | yeka devāsa dhuṃḍāveṃ |
tarīcavarma paḍe ṭhāveṃ | kāṃhīṃyeka || 21 ||
nānā sukheṃ deveṃ kelīṃ | lokeṃ tayāsa cukalīṃ |
aisīṃ cukatāṃ ca gelīṃ | janmavarī || 22 ||
sarva sāṃḍūna śodhā majalā | aiseṃ devaci bolilā |
lokīṃ śabda amānya kelā | bhagavaṃtācā || 23 ||
mhaṇona nānā duḥkheṃ bhogitī | sarvakāl̤a kaṣṭī hotī |
manīṃ sukhaci ichitī | parī teṃ kaiṃceṃ || 24 ||
udaṃḍa sukha jayā lāgaleṃ | veḍeṃ tayāsa cukaleṃ |
sukha sukha mhaṇatāca meleṃ | duḥkha bhogitāṃ || 25 ||
śāhāṇyāneṃ aiseṃ na karāveṃ | sukha hoye teṃci karāveṃ |
devāsī dhuṃḍita jāveṃ | brahmāṃḍāparateṃ || 26 ||
mukhya devaci ṭhāīṃ paḍilā | maga kāye uṇeṃ tayālā |
loka veḍe vivekālā | sāṃḍūna jātī || 27 ||
vivekāceṃ phal̤a teṃ sukha | avivekāceṃ phal̤a teṃ duḥkha |
yāṃta mānela teṃ avaśyaka | keleṃ pāhije || 28 ||
kartayāsī vol̤akhāveṃ | yāsa viveka mhaṇāveṃ
viveka sāṃḍitāṃ vhāveṃ | parama duḥkhī || 29 ||
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | kartyāsa vol̤akhaṇeṃ |
āpaleṃ hita vicakṣaṇeṃ | cukoṃ naye || 30 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde pratyaya vivaraṇanāma samāsa sātavā ||
samāsa āṭhavā : kartā nirūpaṇa || śrīrāma ||
śrīrāma || śrotā mhaṇe vaktayāsī | koṇa kartā niścayeṃsīṃ |
salal̤a sṛṣṭi brahmāṃḍāsī | koṇeṃ keleṃ || 1 ||
tava bolilā sabhānāyeka | je bolike yekāhūna yeka |
yā bolaṇyāce kautuka | śrotīṃ sādara aikāveṃ || 2 ||
yeka mhaṇatī kartā deva | yeka mhaṇatī koṇa deva |
āpulālā abhiprāva | bolate jāle || 3 ||
uttama madhyama kaniṣṭha | bhāvartheṃ bolatī paṣṭa |
āpulālī upāsanā śreṣṭha | mānitī janīṃ || 4 ||
koṇīyeka aiseṃ mhaṇatī | kartā deva maṃgal̤amūrtī |
yeka mhaṇatī sarasvatī | sarva karī || 5 ||
yeka mhaṇatī kartā bhairava | yeka mhaṇatī khaṃḍerāva |
yeka mhaṇatī bīredeva | yeka mhaṇatī bhagavatī || 6 ||
yeka mhaṇatī naraharī | yeka mhaṇatī banaśaṃkarī |
yeka mhaṇatī sarva karī | nārāyeṇu || 7 ||
yeka mhaṇatī śrīrāma kartā | yeka mhaṇatī śrīkṛṣṇa kartā |
yeka mhaṇatī bhagavaṃta kartā | keśavarāja || 8 ||
yeka mhaṇatī pāṃḍuraṃga | yeka mhaṇatī śrīraṃga |
yeka mhaṇatī jhoṭīṃga | sarva karī || 9 ||
yeka mhaṇatī muṃjyā kartā | yeka mhaṇatī sūrya kartā |
yeka mhaṇatī agna kartā | sakal̤a kāṃhīṃ || 10 ||
yeka mhaṇatī lakṣmī karī | yeka mhaṇatī mārutī karī |
yeka mhaṇatī dharatrī karī | sarva kāṃhī || 11 ||
yeka mhaṇatī tukāī | yeka mhaṇatī yemāī |
yeka mhaṇatī saṭavāī | sarvakarī | 12 ||
yeka mhaṇatī bhārgava kartā | yeka mhaṇatī vāmana kartā |
yeka mhaṇatī paramātmā kartā | yekaci āhe || 13 ||
yeka mhaṇatī viraṇā kartā | yeka mhaṇatī basvaṃṇā kartā |
yeka mhaṇatī revaṃṇā kartā | sarva kāṃhīṃ || 14 ||
yeka mhaṇatī raval̤ayā kartā | yeka mhaṇatī svāmī kārtika kartā |
yeka mhaṇatī veṃkaṭeśa kartā | sarva kāṃhīṃ || 15 ||
yeka mhaṇatī guru kartā | yeka mhaṇatī datta kartā |
yeka mhaṇatī mukhya kartā | voḍhyā jagannatha || 16 ||
yeka mhaṇatī brahmā kartā | yeka mhaṇatī viṣṇu kartā |
yeka mhaṇatī maheśa kartā | niścayeṃsīṃ || 17 ||
yeka mhaṇatī prajanya kartā | yeka mhaṇatī vāyo kartā |
yeka mhaṇatī karūna akartā | nirguṇa deva || 18 ||
yeka mhaṇatī māyā karī | yeka mhaṇatī jīva karī |
yeka mhaṇatī sarva karī | prārabdhayoga || 19 ||
yeka mhaṇatī pretna karī | yeka mhaṇatī svabhāva karī |
yeka mhaṇatī koṇa karī | koṇa jāṇe || 20 ||
aisā kartyācā vicāra | pusatāṃ bharalā bajāra |
ātāṃ koṇāceṃ uttara | khareṃ mānāveṃ || 21 ||
jehiṃ jo deva mānilā | kartā mhaṇatī tayālā |
aisā lokāṃcā galbalā | vosarenā || 22 ||
āpulālyā sābhimāneṃ niścayeci kelā maneṃ |
yācā vicāra pāhāṇeṃ | ghaḍecinā || 23 ||
bahu lokāṃcā bahu vicāra | avaghā rāhoṃ dyā bājāra |
paraṃtu yācā vicāra | aisā āhe || 24 ||
śrotīṃ vhāveṃ sāvadhāna | niścayeṃ toḍāvā anumāna |
pratyaye mānāvā pramāṇa | jāṇate puruṣīṃ || 25 ||
jeṃ jeṃ kartayāneṃ keleṃ | teṃ teṃ tyāuparī jāleṃ |
kartyāpūrvīṃ āḍal̤aleṃ | na pāhije kīṃ || 26 ||
keleṃ teṃ paṃcabhūtika | āṇi paṃcabhūtika brahmādika |
tarī bhūtāṃśeṃ paṃcabhūtika | keleṃ teṃ ghaḍenā || 27 ||
paṃcabhūtāṃsa vegal̤eṃ karāveṃ | maga kartyāsa vol̤akhāveṃ |
paṃcabhūtika teṃ svabhāveṃ | kartyāṃsa āleṃ || 28 ||
paṃcabhūtāṃvegal̤eṃ nirguṇa | tetheṃ nāhīṃ kartepaṇa |
nirvikārāsa vikāra koṇa | lāūṃ śake || 29 ||
nirguṇāsa kartavya na ghaḍe | saguṇa jālyāṃta sāṃpaḍe |
ātāṃ kartavyatā koṇekaḍe | bareṃ pāhā || 30 ||
laṭikyācā kartā koṇa | heṃ pusaṇeṃci apramāṇa |
mhaṇoni heṃci pramāṇa | jeṃ svabhāveṃci jāleṃ || 31 ||
yeka saguṇa yeka nirguṇa | koṭheṃ lāūṃ kartepaṇa |
yā arthāceṃ vivaraṇa | bareṃ pāhā || 32 ||
saguṇeṃ saguṇa keleṃ | tarī teṃ pūrvīṃca āhe jāleṃ |
nirguṇāsa kartavya lāvileṃ | navace kīṃ kadā || 33 ||
yetheṃ kartāci disenā | pratyaye āṇāvā anumānā |
dṛśya satyatveṃ asenā | mhaṇoniyāṃ || 34 ||
keleṃ teṃ avagheṃca laṭikeṃ | tarī kartā heṃ bolaṇeṃci phikeṃ |
vaktā mhaṇe re vivekeṃ | bareṃ pāhā || 35 ||
bareṃ pāhātā pratyaye ālā | tarī kāṃ karāvā galbalā |
pracita āliyāṃ āpaṇālā | aṃtaryāmīṃ || 36 ||
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | vivekī toci heṃ jāṇe |
pūrvapakṣa lāge uḍavaṇeṃ | yeravīṃ anurvāca || 37 ||
taṃva śrotā karī prasna | dehīṃ sukhaduḥkhabhoktā koṇa |
puḍheṃ heṃci nirūpaṇa | bolileṃ ase ||38 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde kartānirūpaṇanāma samāsa āṭhavā ||
samāsa navavā : ātmāvivaraṇa || śrīrāma ||
śrīrāma || ātmayāsa śerīrayogeṃ | udvega ciṃtā karaṇeṃ lāge |
śarīrayogeṃ ātmā jage | heṃ toṃ pagaṭaci āhe || 1 ||
deha annaci khāyenā | tarī ātmā kadāpi jagenā |
atmyāviṇa cetanā | dehāsa kaiṃcī || 2 ||
heṃ yekāvegal̤eṃ yeka | karūṃ jātāṃ nirārthaka |
ubhayeyogeṃ koṇīyeka | kārya cāle || 3 ||
dehālā nāhīṃ cetanā | atmyāsa padārtha ucalenā |
svapnabhojaneṃ bharenā | poṭa kāṃhīṃ || 4 ||
ātmā svapnāvastheṃta jāto | paraṃtu dehāmadhyeṃ hi asato |
nidasurepaṇeṃ khājavito | camatkāra pāhā|| 5 ||
annaraseṃ vāḍhe śarīra | śarīrapramāṇeṃ vicāra |
vṛddhapaṇīṃ tadanaṃtara | donī lāhānāl̤atī || 6 ||
uttama dravya deha khāto | dehayogeṃ ātmā bhulato |
vismaraṇeṃ śuddhi sāṃḍito | sakal̤a kāṃhīṃ || 7 ||
dehāneṃ ghetaleṃ vīṣa | ātmā jāye sāvakāsa |
vāḍhaṇeṃ moḍaṇeṃ ātmayāsa | nemasta āhe || 8 ||
vāḍhaṇeṃ moḍaṇeṃ jāṇeṃ yeṇeṃ | sukha duḥkha dehāceni guṇeṃ |
nāna prakāreṃ bhogaṇeṃ | ātmayāsa ghaḍe || 9 ||
vārul̤a mhaṇije pokal̤a | muṃgyāṃce mārgaci sakal̤a |
taiseṃci heṃ keval̤a | śarīra jāṇāveṃ || 10 ||
śarīrīṃ nāḍīca kheṭā | nāḍīmadhyeṃ pokal̤a vāṭā |
lāhāna thora sagaṭā| dāṭalyā nāḍī ||11 ||
prāṇī annodaka gheto | tyācā annarasa hoto |
tyāsa vāyo pravartato | svāsosvāseṃ || 12 ||
nāḍīdvārāṃ dhāṃve jīvana | jīvanāmadheṃ khel̤e pavana |
tyā pavanāsarisā jāṇa | ātmāhi vivare || 13 ||
tṛṣeneṃ śokaleṃ śarīra | ātmyāsa kal̤e hā vicāra |
maga uṭhavūna śarīra | cālavī udakākaḍe || 14 ||
udaka māge śabda bolavī | mārga pāhona śarīra cālavī |
śarīra avagheṃ ca hālavī | prasaṃgānusāra || 15 ||
kṣudhā lāgate aiseṃ jāṇato | maga dehālā uṭhavito |
ācyāvācyā bolavito | jyāsī tyāsī || 16 ||
bāyekāṃta mhaṇe jāleṃ jāleṃ | deha soval̤eṃ karūna āṇileṃ |
pāyāṃta bharūna cālavileṃ | tāṃtaḍīṃ tāṃtaḍīṃ || 17 ||
tyāsī pātrāvarī baisavileṃ | netrīṃ bharona pātra pāhileṃ|
hātākaravīṃ āraṃbhileṃ | āpośana || 18 ||
hātākaravīṃ grāsa ucalavī | mukhī jāūna mukha pasaravī |
dātāṃkaravīṃ cāvavī | neṭeṃ neṭeṃ || 19 ||
āpaṇa jivhemadheṃ khel̤e | pāhāto parimal̤asohal̤e |
keṃsa kāḍī khaḍā kal̤e | tatkāl̤a thuṃkī || 20 ||
āl̤aṇī kal̤atāṃ mīṭha māge | bāyalesi mhaṇe āge kāṃge |
ḍol̤e tāūna pāhoṃ lage | rāgeṃ rāgeṃ || 21 ||
nānā annaci goḍī | nānā raseṃ svāda nivaḍī |
tikhaṭa lāgatāṃ mastaka jhāḍī | āṇī khoṃkī || 23 ||
mirapuḍī ghātalī phāra | kāyaseṃ kariteṃ khāpara |
jivhekaravīṃ kaṭhiṇottara | bolavī rāgeṃ || 24 ||
ājya udaṃḍa jevilā | saveṃca tā|
mbyā ucalilā | ghal̤aghal̤āṃ gheūṃ lāgalā| sāvakāsa|| 25 ||
dehīṃ sukhaduḥkhabhoktā | to yeka ātmāci pāhātāṃ |
ātmyāviṇa deha vṛthā | maḍeṃ hoye || 26 ||
manācyā anaṃta vṛtti | jāṇaṇeṃ teci ātmasthiti |
trailokīṃ jitukyā vektī | tadāṃtarīṃ ātmā || 27 ||
jagāmadhyeṃ jagadātmā | viśvāmadheṃ viśvātmā |
sarva cālavī sarvātmā | nānā rūpeṃ || 28 ||
huṃge cākhe aike dekheṃ | mṛda kaṭhiṇa vol̤akhe |
śīta uṣṇa ṭhāukeṃ | tatkāl̤a hoye || 29 ||
sāvadhapaṇeṃ lāghavī | bahuta karī uṭhāṭhevī |
yā dhūrtācyā ugavī | dhūrtaci karī || 30 ||
vāyosarisā parimal̤a yeto | pari to parimal̤a vital̤ona jāto |
vāyo dhul̤ī gheunī yeto | parī te hi jāye || 31 ||
śīta uṣṇa vāyosariseṃ | suvāseṃ athavā kuvāseṃ |
asije parī sāvakāseṃ | tagaṇeṃ na ghaḍe || 32 ||
vāyosarise roga yetī | vāyosarisī bhūteṃ dhāṃvatī |
dhūra āṇī dhukaṭeṃ yetī | vāyosaveṃ || 33 ||
vāyosaveṃ kāṃhīṃca jagenā | ātmyāsaveṃ vāyo tagenā |
ātmyācī capal̤atā jāṇā | adhika āhe || 34 ||
vāyo kaṭhiṇāsa āḍato | ātmā kaṭhiṇa bhedūna jāto |
kaṭhiṇa pāhoṃ tarī to | chedehinā || 35 ||
vāyo jhaḍajhaḍāṃ vāje | ātmā kāṃhīṃca na vāje |
moneṃci aṃtarīṃ samaje | vivarona pāhātāṃ || 36 ||
śarīrāsa bareṃ keleṃ | teṃ ātmayāsa pāvaleṃ |
śarīrayogeṃ jāleṃ | samādhāna || 37 ||
dehāvegal̤e upāye nānā | karitāṃ ātmayāsa pāvenā |
samādhāna pāve vāsanā | dehāceni || 38 ||
dehaātmayāceṃ kautuka | pāhoṃ jātāṃ heṃ aneka |
dehāvegal̤ī āḍaṇuka | ātmayāsa hoye || 39 ||
yeka asatāṃ udaṃḍa ghaḍe | vegal̤eṃ pāhātāṃ kāṃhīṃca na ghaḍe |
vivekeṃ trilokīṃ pavāḍe | dehātmayogeṃ || 40 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde ātmavivaraṇanāma samāsa navāvā ||
samāsa dahāvā : śikavaṇanirūpaṇa || śrīrāma ||
śrīrāma || pālemāl̤ā sumanamāl̤ā | phal̤amāl̤ā bījamāl̤ā |
pāṣāṇamāl̤ā kavaḍemāl̤ā | sutreṃ cālatī || 1 ||
sphaṭikamāl̤ā moharemāl̤ā | kāṣṭhamāl̤ā gaṃdhamāl̤ā |
dhātumāl̤ā ratnamāl̤ā | jāl̤yā voli cāṃdove || 2 ||
parī heṃ taṃtūneṃ cālateṃ| taṃtū nastāṃ viṣkal̤īta hoteṃ|
taiseṃ mhaṇoṃ ātmayāteṃ| tarī sāhitya na paḍe || 3 ||
taṃtūsa maṇī vovilā| taṃtūmadhyeṃci rāhilā |
ātmā sarvāṃgīṃ vyāpalā | pāhānā kāṃ|| 4 ||
ātmā capal̤a sahajaguṇeṃ | dorī kāye cal̤oṃ jāṇe |
mhaṇona dṛṣṭāṃta deṇeṃ | sāhitya na ghaḍe || 5 ||
nānā vallīṃta jal̤āṃśa | usāṃmadhyeṃ dāṭalā rasa |
parī to rasa āṇī bākasa | yeka navhe || 6 ||
dehī ātmā deha anātmā | tyāhūna para to paramātmā |
niraṃjanāsa upamā | asecinā || 7 ||
rāyāpāsūna raṃkavarī | avaghyā manuṣyāṃciyāṃ hārī |
sagaṭa samāna sarī | kaisī karāvī || 8 ||
deva dānava mānava | nīca yonī hīna jīva |
pāpī sukṛti abhiprāva | udaṃḍa āhe || 9 ||
yekāṃśeṃ jaga cāle | parī sāmarthya vegal̤āleṃ |
yekāsaṃge mukta keleṃ | yekāsaṃgeṃ ravarava || 10 ||
sākara mātī pṛthvī hoye | parī te mātī khātāṃ na ye |
garal̤a āpa navhe kāye | parī teṃ khoṭeṃ || 11 ||
puṇyātmā āṇī pāpātmā | dohiṃkaḍe aṃtarātmā |
sādhu bhoṃdu sīmā | sāṃḍūṃca naye || 12 ||
aṃtara yeka toṃ khareṃ | parī sāṃgāteṃ gheūṃ na yetī māhāre |
paṃḍita āṇi cāṭeṃ poreṃ | yeka kaisīṃ || 13 ||
manuṣya āṇi gadhaḍe | rājahaṃsa āṇi koṃbaḍeṃ |
rāje āṇi mākaḍeṃ | eka kaisīṃ || 14 ||
bhāgīrathīceṃ jal̤a āpa | morī saṃvadaṇī teṃhi āpa |
kuścil̤a udaka alpa | sevavenā || 15 ||
yākāraṇeṃ ācāraśuddha | tyāuparī vicāraśuddha |
vītarāgī āṇi subuddha | aisā pāhije || 16 ||
śūrāṃhūna mānileṃ laṃḍī | tarī yuddhaprasaṃgīṃ narakāḍī |
śrīmaṃta sāṃḍūna barāḍī | sevitā kaiseṃ || 17 ||
yekā udakeṃ sakal̤a jāleṃ | parī pāhona pāhije sevileṃ |
sagaṭa avagheṃca ghetaleṃ | tarī teṃ mūrkhapaṇa || 18 ||
jīvanāceṃca jāleṃ anna | annāceṃ jāleṃ vamana |
parī vamanāceṃ bhojana | karitāṃ na ye || 19 ||
taiseṃ niṃdya soḍūnadyāveṃ | vaṃdya teṃ hṛdaīṃ dharāveṃ |
satkīrtīneṃ bharāveṃ| bhūmaṃḍal̤a || 20 ||
uttamāṃsi uttama māne| kaniṣṭhāṃsa teṃ na māne |
mhaṇauna karaṃṭe devāneṃ | karūna ṭhevale || 21 ||
sāṃḍā avagheṃ karaṃṭapaṇa | dharāveṃ uttama lakṣaṇa |
harikathā purāṇa śravaṇa | nīti nyāye ||22 ||
vartayācāviveka | rājī rākhaṇeṃ sakal̤a loka |
hal̤uhal̤u puṇyaloka| karīta jāve|| 23 ||
mulāce cālīneṃ cālāveṃ | mulācyā manogateṃ bolāveṃ |
taiseṃ janāsa sikavāveṃ | hal̤uhal̤u || 24 ||
mukhya manogata rākhaṇeṃ | heṃci cāturyācīṃ lakṣaṇeṃ |
catura to caturāṃga jāṇeṃ | itara tīṃ veḍīṃ || 25 ||
veḍyāsa veḍeṃ mhaṇoṃ naye | varma kadāpi boloṃ naye|
tarīca ghaḍe digvijaye | nispṛhāsī || 26||
udaṃḍa sthal̤īṃ udaṃḍa prasaṃga | jāṇoni karaṇeṃ yethāsāṃga |
prāṇimātrācā aṃtaraṃga | hoūna jāveṃ || 27 ||
manogata rākhona jātāṃ | paraspareṃ hoye avastā |
manogata toḍitāṃ vevastāṃ | barī nāhīṃ || 28 ||
yākāraṇeṃ manogata | rākhela to moṭhā mahaṃta |
manogata rākhatāṃ samasta | voḍhona yetī || 29 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde śikavaṇanirūpaṇanāma samāsa dahāvā ||
daśaka terāvā samāpta ||

Explore More