సమాస పహిలా : ఆత్మానాత్మవివేక ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస దుసరా : సారాసారనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస తిసరా : ఉభారణీనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస చౌథా : ప్రలయనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస పాంచవా : కహాణీనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస సహావా : లఘుబోధ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస సాతవా : ప్రత్యయ వివరణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస ఆఠవా : కర్తా నిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస నవవా : ఆత్మావివరణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస దహావా : శికవణనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
సమాస పహిలా : ఆత్మానాత్మవివేక ॥ శ్రీరామ ॥
ఆత్మానాత్మవివేక కరావా । కరూన బరా వివరావా ।
వవరోన సదృఢ ధరావా । జీవామధేం ॥ ౧ ॥
వవరోన సదృఢ ధరావా । జీవామధేం ॥ ౧ ॥
ఆత్మా కోణ అనాత్మా కోణ । త్యాచేం కరావేం వివరణ ।
తేంచి ఆతాం నిరూపణ । సావధ ఐకా ॥ ౨ ॥
తేంచి ఆతాం నిరూపణ । సావధ ఐకా ॥ ౨ ॥
చ్యారి ఖాణీ చ్యారి వాణీ । చౌర్యాసి లక్ష జీవప్రాణీ ।
సంఖ్యా బోలిలీ పురాణీం । వర్తతీ ఆతాం ॥ ౩ ॥
సంఖ్యా బోలిలీ పురాణీం । వర్తతీ ఆతాం ॥ ౩ ॥
నానా ప్రకారీచీం శరీరేం । సృష్టీంత దిసతీ అపారేం ।
తయామధేం నిర్ధారేం । ఆత్మా కవణు ॥ ౪ ॥
తయామధేం నిర్ధారేం । ఆత్మా కవణు ॥ ౪ ॥
దృష్టీమధేం పాహాతో । శ్రవణామధ్యేం ఐకతో ।
రసనేమధ్యేం స్వాద ఘేతో । ప్రత్యక్ష ఆతాం ॥౫ ॥
రసనేమధ్యేం స్వాద ఘేతో । ప్రత్యక్ష ఆతాం ॥౫ ॥
ఘ్రాణామధేం వాస ఘేతో । సర్వాంగీ తో స్పర్శతో ।
వాచేమధేం బోలవితో । జాణోని శబ్ద ॥ ౬॥
వాచేమధేం బోలవితో । జాణోని శబ్ద ॥ ౬॥
సావధాన ఆణి చంచళ । చహుంకడే చళవళ ।
యేకలాచి చాలవీ సకళ । ఇంద్రియేంద్వారా ॥ ౭ ॥
యేకలాచి చాలవీ సకళ । ఇంద్రియేంద్వారా ॥ ౭ ॥
పాయే చాలవీ హాత హాలవీ । భృకుటీ పాలవీ డోళా ఘాలవీ ।
సంకేతఖుణా బోలవీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౮ ॥
సంకేతఖుణా బోలవీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౮ ॥
ధిటాఈ లాజవీ ఖాజవీ । ఖోంకవీ వోకవీ థుంకవీ ।
అన్న జేఊన ఉదక సేవీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౯ ॥
అన్న జేఊన ఉదక సేవీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౯ ॥
మళమూత్రత్యాగ కరీ । శరీరమాత్ర సావరీ ।
ప్రవృత్తి నివృత్తి వివరీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౦ ॥
ప్రవృత్తి నివృత్తి వివరీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౦ ॥
ఐకే దేఖే హుంగే చాఖే । నానా ప్రకారేం వోళఖే ।
సంతోష పావే ఆణీ ధాకే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౧ ॥
సంతోష పావే ఆణీ ధాకే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౧ ॥
ఆనంద వినోద ఉదేగ చింతా । కాయా ఛ్యాయా మాయా మమతా ।
జీవిత్వేం పావే నానా వేథా । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౨ ॥
జీవిత్వేం పావే నానా వేథా । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౨ ॥
పదార్థాచీ ఆస్థా ధరీ । జనీం వాఈట బరేం కరీ ।
ఆపల్యాం రాఖే పరావ్యాం మారీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౩ ॥
ఆపల్యాం రాఖే పరావ్యాం మారీ । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౩ ॥
యుధ్యే హోతాం దోహీకడే । నానా శరీరీం వావడే ।
పరస్పరేం పాడీ పడే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౪ ॥
పరస్పరేం పాడీ పడే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౪ ॥
తో యేతో జాతో దేహీం వర్తతో । హాసతో రడతో ప్రస్తావతో ।
సమర్థ కరంటా హోతో । వ్యాపాసారిఖా ॥ ౧౫ ॥
సమర్థ కరంటా హోతో । వ్యాపాసారిఖా ॥ ౧౫ ॥
హోతో లండీ హోతో బళకట । హోతో విద్యావంత హోతో ధట ।
న్యాయేవంత హోతో ఉత్ధట । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౬ ॥
న్యాయేవంత హోతో ఉత్ధట । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౬ ॥
ధీర ఉదార ఆణి కృపేణ । వేడా ఆణి విచక్షణ ।
ఉఛక ఆణి సహిష్ణ । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౭ ॥
ఉఛక ఆణి సహిష్ణ । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౭ ॥
విద్యా కువిద్యా దోహికడే । ఆనందరూప వావడే ।
జేథేం తేథేం సర్వాంకడే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౮ ॥
జేథేం తేథేం సర్వాంకడే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౮ ॥
నిజే ఉఠే బైసే చాలే । ధావే ధావడీ డోలే తోలే ।
సోఇరే ధాయేరే కేలే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౯ ॥
సోఇరే ధాయేరే కేలే । తోచి ఆత్మా ॥ ౧౯ ॥
పోథీ వాచీ అర్థ సాంగే । తాళ ధరీ గాఊం లాగే ।
వాద వేవాద వాఉగే । తోచి ఆత్మా ॥ ౨౦ ॥
వాద వేవాద వాఉగే । తోచి ఆత్మా ॥ ౨౦ ॥
ఆత్మా నస్తాం దేహాంతరీం । మగ తేం ప్రేత సచరాచరీం ।
దేహసంగేం ఆత్మా కరీం । సర్వ కాంహీం ॥ ౨౧ ॥
దేహసంగేం ఆత్మా కరీం । సర్వ కాంహీం ॥ ౨౧ ॥
యేకేంవిణ యేక కాయే । కామా నయే వాయాం జాయే ।
మ్హణోని హా ఉపాయే । దేహయోగేం ॥ ౨౨ ॥
మ్హణోని హా ఉపాయే । దేహయోగేం ॥ ౨౨ ॥
దేహ అనిత్య ఆత్మా నిత్య । హాచి వివేక నిత్యానిత్య ।
అవఘేం సూక్ష్మాచేం కృత్య । జాణతీ జ్ఞానీ ॥ ౨౩ ॥
అవఘేం సూక్ష్మాచేం కృత్య । జాణతీ జ్ఞానీ ॥ ౨౩ ॥
పిండీ దేహధర్తా జీవ । బ్రహ్మాండీం దేహధర్తా శివ ।
ఈశ్వరతనుచతుష్టయే సర్వ । ఈశ్వర ధర్తా ॥ ౨౪ ॥
ఈశ్వరతనుచతుష్టయే సర్వ । ఈశ్వర ధర్తా ॥ ౨౪ ॥
త్రిగుణాపర్తా జో ఈశ్వర । అర్ధనారీనటేశ్వర ।
సకళ సృష్టీచా విస్తార । తేథూన జాలా ॥ ౨౫ ॥
సకళ సృష్టీచా విస్తార । తేథూన జాలా ॥ ౨౫ ॥
బరవేం విచారూన పాహీం । స్త్రీ పురుష తేథేం నాహీం ।
చంచళరూప యేతేం కాంహీం । ప్రత్యయాసీ ॥ ౨౬ ॥
చంచళరూప యేతేం కాంహీం । ప్రత్యయాసీ ॥ ౨౬ ॥
ముళీంహూన సేంవటవరీ । బ్రహ్మాది పిప్లీకా దేహధారీ ।
నిత్యానిత్య వివేక చతురీం । జాణిజే ఐసా ॥ ౨౭ ॥
నిత్యానిత్య వివేక చతురీం । జాణిజే ఐసా ॥ ౨౭ ॥
జడ తితుకేం అనిత్య । ఆణి సూక్ష్మ తితుకేం నిత్య ।
యాహిమధ్యేం నిత్యానిత్య । పుఢేం నిరోపిలేం ॥ ౨౮ ॥
యాహిమధ్యేం నిత్యానిత్య । పుఢేం నిరోపిలేం ॥ ౨౮ ॥
స్థూళ సూక్ష్మ వోలాండిలేం । కారణ మాహాకారాణ సాండిలేం ।
విరాట హిరణ్యగర్భ ఖండిలేం । వివేకానేం ॥ ౨౯ ॥
విరాట హిరణ్యగర్భ ఖండిలేం । వివేకానేం ॥ ౨౯ ॥
అవ్యాకృత మూళప్రకృతీ। తేథేం జాఊన బైసలీ వృత్తీ ।
తేం వృత్తి వ్హావయా నివృత్తి । నిరూపణ ఐకా ॥ ౩౦ ॥
తేం వృత్తి వ్హావయా నివృత్తి । నిరూపణ ఐకా ॥ ౩౦ ॥
ఆత్మానాత్మావివేక బోలిలా । చంచళాత్మా ప్రత్యయా ఆలా ।
పుఢిలే సమాసీం నిరోపిలా । సారాసార విచార ॥ ౩౧ ॥
పుఢిలే సమాసీం నిరోపిలా । సారాసార విచార ॥ ౩౧ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే ఆత్మానాత్మావివేకనామ సమాస పహిలా ॥
సమాస దుసరా : సారాసారనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామసమర్థ ॥ ఐకా సారాసార విచార । ఉభారలేం జగడంబర ।
త్యాంత కోణ సార కోణ అసార । వివేకేం వోళఖావా ॥ ౧ ॥
త్యాంత కోణ సార కోణ అసార । వివేకేం వోళఖావా ॥ ౧ ॥
దిసేల తేం నాసేల । ఆణి యేఈల తేం జాఈల ।
జేం అసతచి అసేల । తేంచి సార ॥ ౨ ॥
జేం అసతచి అసేల । తేంచి సార ॥ ౨ ॥
మాగాం ఆత్మానాత్మావివేక బోలిలా । అనాత్మా వోళఖోన సాండిలా ।
ఆత్మా జాణతాం లాగలా । ముళీంచా మూళతంతు ॥ ౩ ॥
ఆత్మా జాణతాం లాగలా । ముళీంచా మూళతంతు ॥ ౩ ॥
ముళీం జే రాహిలీ వృత్తి । జాలీ పాహిలే నివృత్తి ।
సారాసార విచార శ్రోతీం । బరా పాహావా ॥ ౪ ॥
సారాసార విచార శ్రోతీం । బరా పాహావా ॥ ౪ ॥
నిత్యానిత్య వివేక కేలా । ఆత్మా నిత్యసా నివడిలా ।
నివృతీరూపేం హేత ఉరలా । నిరాకారీం ॥౫ ॥
నివృతీరూపేం హేత ఉరలా । నిరాకారీం ॥౫ ॥
హేత మ్హణిజే తో చంచళ । నిర్గుణ మ్హణిజే నిశ్చళ ।
సారాసారవిచారేం చంచళ । హోఊన జాతేం ॥ ౬॥
సారాసారవిచారేం చంచళ । హోఊన జాతేం ॥ ౬॥
చళే మ్హణోని తేం చంచళ । న చళే మ్హణోని నిశ్చళ ।
నిశ్చళీం ఉడే చంచళ । నిశ్చయేసీం ॥ ౭ ॥
నిశ్చళీం ఉడే చంచళ । నిశ్చయేసీం ॥ ౭ ॥
జ్ఞాన ఆణి ఉపాసనా । దోనీ యేకచి పాహానా ।
ఉపాసనేకరితాం జనా । జగోద్ధార ॥ ౮ ॥
ఉపాసనేకరితాం జనా । జగోద్ధార ॥ ౮ ॥
ద్రష్టా సాక్షీ జాణతా । జ్ఞానధన చైతన్యసత్తా ।
జ్ఞాన దేవచి తత్వతా । బరేం పాహా ॥ ౯ ॥
జ్ఞాన దేవచి తత్వతా । బరేం పాహా ॥ ౯ ॥
త్యా జ్ఞానాచేం విజ్ఞాన హోతేం । శోధూన పాహా బహుత మతేం ।
చంచళ అవఘేం నాసతేం । యేణేం ప్రకారేం ॥ ౧౦ ॥
చంచళ అవఘేం నాసతేం । యేణేం ప్రకారేం ॥ ౧౦ ॥
నాసివంత నాసేల కిం నాసేనా । ఐసా అనుమానచి ఆహే మనా ।
తరీ తో పురుష సహసా జ్ఞానా । అధికార నవ్హే ॥ ౧౧ ॥
తరీ తో పురుష సహసా జ్ఞానా । అధికార నవ్హే ॥ ౧౧ ॥
నిత్య నిశ్చయే కేలా । సందేహ ఉరతచి గేలా ।
తరీ తో జాణావా వాహావలా । మాహా మృగజళీం ॥ ౧౨ ॥
తరీ తో జాణావా వాహావలా । మాహా మృగజళీం ॥ ౧౨ ॥
క్షయేచి నాహీం జో అక్షఈ । వ్యాపకపణేం సర్వాం ఠాఈం ।
తేథే హేత సందేహ నాహీం । నిర్వికారీం ॥ ౧౩ ॥
తేథే హేత సందేహ నాహీం । నిర్వికారీం ॥ ౧౩ ॥
జేం ఉదండ ఘనదాట । ఆద్య మధ్య సేవట ।
అచళ అఢళ అతుట । జైసేం తైసేం ॥ ౧౪ ॥
అచళ అఢళ అతుట । జైసేం తైసేం ॥ ౧౪ ॥
పాహాతాం జైసేం గగన । గగనాహూన తేం సఘన ।
జనచి నాహీం నిరంజన । సదోదిత ॥ ౧౫ ॥
జనచి నాహీం నిరంజన । సదోదిత ॥ ౧౫ ॥
చర్మచక్షు జ్ఞానచక్షు । హా తోం అవఘాచ పూర్వపక్షు ।
నిర్గుణ ఠాఈంచా అలక్షు । లక్షవేనా ॥ ౧౬ ॥
నిర్గుణ ఠాఈంచా అలక్షు । లక్షవేనా ॥ ౧౬ ॥
సంగత్యాగేంవిణ కాంహీం । పరబ్రహ్మ హోణార నాహీం ।
సంగత్యాగ కరూన పాహీం । మౌన్యగర్భా ॥ ౧౭ ॥
సంగత్యాగ కరూన పాహీం । మౌన్యగర్భా ॥ ౧౭ ॥
నిర్శతాం అవఘేంచి నిర్శలేం । చంచళ తితుకేం నిఘోన గేలేం।
నిశ్చళ పరబ్రహ్మ ఉరలేం । తేంచి సార ॥ ౧౮ ॥
నిశ్చళ పరబ్రహ్మ ఉరలేం । తేంచి సార ॥ ౧౮ ॥
ఆఠవా దేహ మూళ మాయా । నిర్శోన గేల్యా అష్టకాయా ।
సాధు సాంగతీ ఉపాయా । కృపాళుపణేం ॥ ౧౯ ॥
సాధు సాంగతీ ఉపాయా । కృపాళుపణేం ॥ ౧౯ ॥
సోహం హంసా తత్వమసీ । తేం బ్రహ్మ తూం ఆహేసీ ।
విచార పాహాతాం స్థితి ఐసీ । సహజచి హోతే ॥ ౨౦ ॥
విచార పాహాతాం స్థితి ఐసీ । సహజచి హోతే ॥ ౨౦ ॥
సాధక అసోన బ్రహ్మ ఉరలేం। తేథేం వృత్తిసున్య జాలేం।
సారాసార విచారిలేం । యేణేం ప్రకారేం ॥ ౨౧ ॥
సారాసార విచారిలేం । యేణేం ప్రకారేం ॥ ౨౧ ॥
తేం తాపేనా నా నివేనా । ఉజళేనా నా కాళవండేనా ।
డహుళేనా నా నివళేనా । పరబ్రహ్మ తేం ॥౨౨ ॥
డహుళేనా నా నివళేనా । పరబ్రహ్మ తేం ॥౨౨ ॥
దిసేనా నా భాసేనా । ఉపజేనా నా నాసేనా ।
తేం యేనా నా జాఈనా । పరబ్రహ్మ తేం ॥ ౨౩ ॥
తేం యేనా నా జాఈనా । పరబ్రహ్మ తేం ॥ ౨౩ ॥
తేం భిజేనా నా వాళేనా । తేం విఝేనా నా జళేనా।
జయాస కోణీచ నేఈనా । పరబ్రహ్మ తేం ॥౨౪ ॥
జయాస కోణీచ నేఈనా । పరబ్రహ్మ తేం ॥౨౪ ॥
జేం సన్ముఖచి చహుంకడే । జేథేం దృశ్య భాస ఉడే ।
ధన్య సాధు తో పవాడే । నిర్వికారీం ॥ ౨౫ ॥
ధన్య సాధు తో పవాడే । నిర్వికారీం ॥ ౨౫ ॥
నిర్వికల్పీం కల్పనాతీత । తోచి వోళఖావా సంత ।
యేర అవఘేచి అసంత । భ్రమరూప ॥ ౨౬ ॥
యేర అవఘేచి అసంత । భ్రమరూప ॥ ౨౬ ॥
ఖోటేం సాండూన ఖరేం ఘ్యావేం । తరీచ పరీక్షవంత మ్హణావేం
అసార సాండూన సార ఘ్యావేం । పరబ్రహ్మ తేం ॥ ౨౭ ॥
అసార సాండూన సార ఘ్యావేం । పరబ్రహ్మ తేం ॥ ౨౭ ॥
జాణతాం జాణతాం జాణీవ జాతే । ఆపలీ వృత్తి తద్రూప హోతే ।
ఆత్మనివేదన భక్తి తే । ఐసీ ఆహే॥ ౨౮ ॥
ఆత్మనివేదన భక్తి తే । ఐసీ ఆహే॥ ౨౮ ॥
వాచ్యాంశేం భక్తి ముక్తి బోలావీ । లక్ష్యాంశేం తద్రూపతా వివరావీ ।
వివరతాం హేతు నురావీ । తే తద్రూపతా ॥ ౨౯ ॥
వివరతాం హేతు నురావీ । తే తద్రూపతా ॥ ౨౯ ॥
సద్రూప చిద్రూప ఆణి తద్రూప । సస్వరూప మ్హణిజే ఆపలేం రూప ।
ఆపలేం రూప మ్హణిజే అరూప । తత్వనిర్శనాఉపరీ ॥ ౩౦ ॥
ఆపలేం రూప మ్హణిజే అరూప । తత్వనిర్శనాఉపరీ ॥ ౩౦ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే సారాసారనిరూపణనామ సమాస దుసరా ॥
సమాస తిసరా : ఉభారణీనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామసమర్థ ॥ బ్రహ్మ ఘన ఆణి పోకళ । ఆకాశాహూన విశాళ ।
నిర్మళ ఆణి నిశ్చళ । నిర్వికారీ ॥ ౧ ॥
నిర్మళ ఆణి నిశ్చళ । నిర్వికారీ ॥ ౧ ॥
ఐసేంచి అసతాం కిత్యేక కాళ । తేథేం ఆరంభలా భూగోళ ।
తయా భూగోళాంచే మూళ । సావధ ఐకా ॥ ౨ ॥
తయా భూగోళాంచే మూళ । సావధ ఐకా ॥ ౨ ॥
పరబ్రహ్మ అసతాం నిశ్చళ । తేథేం సంకల్ప ఉఠిలా చంచళ ।
తయాస బోలిజే కేవళ । ఆదినారాయేణ ॥ ౩ ॥
తయాస బోలిజే కేవళ । ఆదినారాయేణ ॥ ౩ ॥
మూళమాయా జగదేశ్వర । త్యాసీచ మ్హణిజే శడ్గుణైశ్వర ।
అష్టధా ప్రకృతీచా విచార । తేథేం పాహా ॥ ౪ ॥
అష్టధా ప్రకృతీచా విచార । తేథేం పాహా ॥ ౪ ॥
ఐలికడే గుణక్షోభిణీ । తేథేం జన్మ ఘేతలా త్రిగుణీం ।
మూళ వోంకారాచీ మాండణీ । తేథూన జాణావీ ॥ ౫ ॥
మూళ వోంకారాచీ మాండణీ । తేథూన జాణావీ ॥ ౫ ॥
అకర ఉకార మకార । తినీ మిళోన వోంకార ।
పుఢేం పంచభూతాంచా విస్తార । విస్తారలా ॥ ౬ ॥
పుఢేం పంచభూతాంచా విస్తార । విస్తారలా ॥ ౬ ॥
ఆకాశ మ్హణిజేతేం అంతరాత్మ్యాసీ । తయాపాసూన జన్మ వాయోసీ ।
వాయోపాసూన తేజాసీ । జన్మ జాలా ॥ ౭ ॥
వాయోపాసూన తేజాసీ । జన్మ జాలా ॥ ౭ ॥
వాయోచా కాతరా ఘసవటే । తేణేం ఉష్ణేం వన్హి పేటే ।
సూర్యబింబ తేం ప్రగటే । తయే ఠాఈం ॥ ౮ ॥
సూర్యబింబ తేం ప్రగటే । తయే ఠాఈం ॥ ౮ ॥
వారా వాజతో సీతళ । తేథేం నిర్మాణ జాలేం జళ ।
తేం జళ ఆళోన భూగోళ । నిర్మాణ జాలా ॥ ౯ ॥
తేం జళ ఆళోన భూగోళ । నిర్మాణ జాలా ॥ ౯ ॥
త్యాఅ భూగోళాచే పోటీం । అనంత బీజాంచియా కోటీ ।
పృథ్వీ పాణ్యా హోతా భేటీ । అంకుర నిఘతీ ॥ ౧౦ ॥
పృథ్వీ పాణ్యా హోతా భేటీ । అంకుర నిఘతీ ॥ ౧౦ ॥
పృథ్వీ వల్లీ నానా రంగ । పత్రేం పుష్పాంచే తరంగ ।
నానా స్వాద తే మగ । ఫళేం జాలీ ॥ ౧౧॥
నానా స్వాద తే మగ । ఫళేం జాలీ ॥ ౧౧॥
పత్రేం పుష్పేం ఫళేం ముళేం । నానా వర్ణ నానా రసాళేం।
నానా ధాన్యేం అన్నేం కేవళేం । తేథూన జాలీం ॥ ౧౨ ॥
నానా ధాన్యేం అన్నేం కేవళేం । తేథూన జాలీం ॥ ౧౨ ॥
అన్నాపాసూన జాలేం రేత । రేతాపాసూన ప్రాణీ నిపజత ।
ఐసీ హే రోకడీ ప్రచిత । ఉత్పత్తీచీ ॥ ౧౩ ॥
ఐసీ హే రోకడీ ప్రచిత । ఉత్పత్తీచీ ॥ ౧౩ ॥
అండజ జారజ శ్వేతజ ఉద్వీజ । పృథ్వీ పాణీ సకళాంచే బీజ ।
ఐసేం హేం నవల చోజ । సృష్టిరచనేచేం ॥ ౧౪ ॥
ఐసేం హేం నవల చోజ । సృష్టిరచనేచేం ॥ ౧౪ ॥
చ్యారి ఖాణీ చ్యారి వాణీ । చౌర్యాసి లక్ష జీవయోనీ ।
నిర్మాణ ఝాలే లోక తినీ । పిండబ్రహ్మాండ ॥ ౧౫ ॥
నిర్మాణ ఝాలే లోక తినీ । పిండబ్రహ్మాండ ॥ ౧౫ ॥
ముళీం అష్టధా ప్రకృతీ । అవఘే పాణ్యాపాసూన జన్మతీ ।
పాణీ నస్తాం మరతీ । సకళ ప్రాణీ ॥ ౧౬ ॥
పాణీ నస్తాం మరతీ । సకళ ప్రాణీ ॥ ౧౬ ॥
నవ్హే అనుమానాచేం బోలణేం । యాచా బరా ప్రత్యయేం ఘేణేం ।
వేదశాస్త్రేం పురాణేం । ప్రత్యయేం ఘ్యావీం ॥ ౧౭ ॥
వేదశాస్త్రేం పురాణేం । ప్రత్యయేం ఘ్యావీం ॥ ౧౭ ॥
జేం ఆపల్యా ప్రత్యయా యేనా । తేం అనుమానిక ఘ్యావేనా ।
ప్రత్యయావిణ సకళ జనా । వేవసాయే నాహీం ॥ ౧౮ ॥
ప్రత్యయావిణ సకళ జనా । వేవసాయే నాహీం ॥ ౧౮ ॥
వేవసాయే ప్రవృత్తీ నివృత్తీ । దోహింకడే పాహిజే ప్రచితీ ।
ప్రచితీవిణ అనుమానేం అసతీ। తే వివేకహీన ॥ ౧౯ ॥
ప్రచితీవిణ అనుమానేం అసతీ। తే వివేకహీన ॥ ౧౯ ॥
ఐసా సృష్టిరచనేచా విచార । సంకళిత బోలిలా ప్రకార ।
ఆతాం విస్తారాచా సంహార । తోహి ఐకా ॥ ౨౦ ॥
ఆతాం విస్తారాచా సంహార । తోహి ఐకా ॥ ౨౦ ॥
ముళాపాసూన సేవటవరీ । అవఘా ఆత్మారామచి కరీ ।
కరీ ఆణి వివరీ । యేథాయోగ్య ॥ ౨౧ ॥
కరీ ఆణి వివరీ । యేథాయోగ్య ॥ ౨౧ ॥
పుఢేంసంవ్హార నిరోపిలా । శ్రోతీం పాహిజే ఐకిలా ।
ఇతుక్యాఉపరీ జాలా । సమాస పూర్ణ ॥ ౨౨ ॥
ఇతుక్యాఉపరీ జాలా । సమాస పూర్ణ ॥ ౨౨ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే ఉభారణినిరూపణనామ సమాస తిసరా ॥
సమాస చౌథా : ప్రలయనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామసమర్థ ॥ పృథ్వీస హోఈల అంత । భూతాంస మాండేల కల్పాంత ।
ఐసా సమాచార సాధ్యంత । శాస్త్రీం నిరోపిలా ॥ ౧ ॥
ఐసా సమాచార సాధ్యంత । శాస్త్రీం నిరోపిలా ॥ ౧ ॥
శత వరుషేం అనావృష్టి । తేణేం జళేల హే సృష్టి ।
పర్వత మాతీ ఐసీ పృష్ఠీ । భూమీచీ తరకే ॥ ౨ ॥
పర్వత మాతీ ఐసీ పృష్ఠీ । భూమీచీ తరకే ॥ ౨ ॥
బారా కళీం సూర్యమండళా । కిర్ణాపాసూన నిఘతీ జ్వాళా ।
శత వరుషేం భూగోళా । దహన హోయే ॥ ౩ ॥
శత వరుషేం భూగోళా । దహన హోయే ॥ ౩ ॥
సింధురవర్ణ వసుంధరా । జ్వాళా లాగతీ ఫణివరా ।
తో ఆహాళోన సరారాం । విష వమీ ॥ ౪ ॥
తో ఆహాళోన సరారాం । విష వమీ ॥ ౪ ॥
త్యా విషాచ్యా జ్వాళా నిఘతీ । తేణేం పాతాళేం జళతీ ।
మాహాపావకేం భస్మ హోతీ। పాతాళ లోక ॥ ౫ ॥
మాహాపావకేం భస్మ హోతీ। పాతాళ లోక ॥ ౫ ॥
తేథేం మాహాభూతేం ఖవళతీ । ప్రళయేవాత సుటతీ ।
ప్రళయేపావక వాఢతీ। చహూంకడే ॥ ౬ ॥
ప్రళయేపావక వాఢతీ। చహూంకడే ॥ ౬ ॥
తేథేం అక్రా రుద్ర ఖవళలే । బారా సూర్య కడకడిలే ।
పావకమాత్ర యేకవటలే । ప్రళయేకాళీం ॥ ౭ ॥
పావకమాత్ర యేకవటలే । ప్రళయేకాళీం ॥ ౭ ॥
వాయో విజాంచే తడాఖే । తేణేం పృథ్వీ అవఘీ తరఖే ।
కఠిణత్వ అవఘేంచి ఫాంకే । చహుంకడే ॥ ౮ ॥
కఠిణత్వ అవఘేంచి ఫాంకే । చహుంకడే ॥ ౮ ॥
తేథేం మేరూచీ కోణ గణనా । కోణ సాంభాళిల కోణా ।
చంద్ర సూర్య తారాంగణా । మూస జాలీ ॥ ౯ ॥
చంద్ర సూర్య తారాంగణా । మూస జాలీ ॥ ౯ ॥
పృథ్వీనేం విరీ సాండిలీ । అవఘీ ధగధగాయేమాన జాలీ ।
బ్రహ్మాండభటీ జళోన గేలీ । యేకసరాం ॥ ౧౦ ॥
బ్రహ్మాండభటీ జళోన గేలీ । యేకసరాం ॥ ౧౦ ॥
జళోని విరీ సాండిలీ । విశేష మాహావృష్టీ జాలీ ॥
తేణేం పృథ్వీ విరాలీ। జళామధేం ॥
౧౧ ॥ భాజలా చునా జళీం విరే । తైసా పృథ్వీస ధీర న ధరే ।
విరీ సాండునియా త్వరేం । జళీం మిళాలీ ॥ ౧౨ ॥
విరీ సాండునియా త్వరేం । జళీం మిళాలీ ॥ ౧౨ ॥
శేష కూర్మ వాఱ్హావ గేలా । పృథ్వీచా ఆధార తుటలా ।
సత్వ సాండూన జళాలా । మిళోన గేలీ ॥ ౧౩ ॥
సత్వ సాండూన జళాలా । మిళోన గేలీ ॥ ౧౩ ॥
తేథేం ప్రళయేమేఘ ఉచలలే । కఠిణ ఘోషేం గర్జినలే ।
అఖండ విజా కడకడిలే । ధ్వని ఘోష ॥౧౪ ॥
అఖండ విజా కడకడిలే । ధ్వని ఘోష ॥౧౪ ॥
పర్వతప్రాయే పడతీ గారా । పర్వత ఉడతీ ఐసా వారా ।
నిబిడ తయా అంధకారా। ఉపమాచి నాహీం ॥ ౧౫ ॥
నిబిడ తయా అంధకారా। ఉపమాచి నాహీం ॥ ౧౫ ॥
సింధు నద్యా ఏకవటల్యా । నేణో నభీంహూన రిచవల్యా ।
సంధిచ నాహీం ధారా మిళాల్యా । అఖండ పాణీ ॥ ౧౬ ॥
సంధిచ నాహీం ధారా మిళాల్యా । అఖండ పాణీ ॥ ౧౬ ॥
తేథేం మఛ మూర్మ సర్ప పడతీ । పర్వతాసారిఖే దిసతీ ।
గర్జనా హోతాం మిసళతీ । జళాంత జళేం ॥ ౧౭ ॥
గర్జనా హోతాం మిసళతీ । జళాంత జళేం ॥ ౧౭ ॥
సప్త సింధు ఆవర్ణీం గేలే । ఆవర్ణవేడే మోకళే జాలే ।
జళరూప జాలియాం ఖవళలే । ప్రళయేపావక ॥ ౧౮ ॥
జళరూప జాలియాం ఖవళలే । ప్రళయేపావక ॥ ౧౮ ॥
బ్రహ్మాండాఐసా తప్త లోహో । శోషీ జళాచా సమూహో ।
తైసే జళాస జాలేం పాహో । అపూర్వ మోఠేం॥ ౧౯ ॥
తైసే జళాస జాలేం పాహో । అపూర్వ మోఠేం॥ ౧౯ ॥
తేణేం ఆటోన గేలేం పాణీ । అసంభావ్య మాజలా వన్హీ ।
తయా వన్హీస కేలీ ఝడపణీ । ప్రళయవాతేం ॥ ౨౦ ॥
తయా వన్హీస కేలీ ఝడపణీ । ప్రళయవాతేం ॥ ౨౦ ॥
దీపాస పాలవ ఘాతలా । తైసా ప్రళయేపావక విఝాలా ।
పుఢేం వాయో ప్రబళలా । అసంభావ్య ॥ ౨౧ ॥
పుఢేం వాయో ప్రబళలా । అసంభావ్య ॥ ౨౧ ॥
ఉదండ పోకళీ థోడా వారా । తేణేం వితళోన గేలా సారా ।
పంచభూతాంచా పసారా । ఆటోపలా ॥ ౨౨ ॥
పంచభూతాంచా పసారా । ఆటోపలా ॥ ౨౨ ॥
మహద్భూత మూళమాయా। విస్మరణేం వితుళే కాయా ।
పదార్థమాత్ర రాహావయా । ఠావ నాహీం॥ ౨౩ ॥
పదార్థమాత్ర రాహావయా । ఠావ నాహీం॥ ౨౩ ॥
దృశ్య హలకాలోళేం నేలేం । జడ చంచళ వితుళలేం ।
యాఉపరీ శాశ్వత ఉరలేం । పరబ్రహ్మ తేం ॥ ౨౪ ॥
యాఉపరీ శాశ్వత ఉరలేం । పరబ్రహ్మ తేం ॥ ౨౪ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే ప్రళయేనామ సమాస చౌథా ॥
సమాస పాంచవా : కహాణీనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామసమర్థ ॥ కోణీ యేక దోఘే జణ । పృథ్వీ ఫిరతీ ఉదాసీన ।
కాళక్రమణేం లాగూన । కథా ఆరంభిలీ ॥ ౧ ॥
కాళక్రమణేం లాగూన । కథా ఆరంభిలీ ॥ ౧ ॥
శ్రోతా పుసే వక్తయాసీ । కాహాణీ సాంగా జీ బరవీసీ ।
వక్తా మ్హణే శ్రోతయాసీ । సావధ ఐకేం ॥ ౨ ॥
వక్తా మ్హణే శ్రోతయాసీ । సావధ ఐకేం ॥ ౨ ॥
యేకేం స్త్రీపురుషేం హోతీం । ఉభయేతాంమధేం బహు ప్రీతి ।
యేకరూపేంచి వర్తతీ । భిన్న నాహీం ॥ ౩ ॥
యేకరూపేంచి వర్తతీ । భిన్న నాహీం ॥ ౩ ॥
ఐసా కాంహీం యేక కాళ లోటలా । తయాంస యేక పుత్ర జాలా ।
కార్యకర్తా ఆణి భలా । సర్వవిషీం ॥ ౪ ॥
కార్యకర్తా ఆణి భలా । సర్వవిషీం ॥ ౪ ॥
పుఢేం త్యాసహి జాలా కుమర । తో పిత్యాహూన ఆతుర ।
కాంహీం తదర్ధ చతుర । వ్యాపకపణేం ॥ ౫ ॥
కాంహీం తదర్ధ చతుర । వ్యాపకపణేం ॥ ౫ ॥
తేణేం వ్యాప ఉదండ కేలా । బహుత కన్యాపుత్ర వ్యాలా ।
ఉదండ లోక సంచిలా । నానా ప్రకారేం ॥ ౬ ॥
ఉదండ లోక సంచిలా । నానా ప్రకారేం ॥ ౬ ॥
త్యాచా పుత్ర జేష్ఠ । తో అజ్ఞాన ఆణి రాగిట ।
అథవా చుకతా నీట । సంవ్హార కరీ ॥ ౭ ॥
అథవా చుకతా నీట । సంవ్హార కరీ ॥ ౭ ॥
పితా ఉగాచ బైసలా । లేకేం బహుత వ్యాప కేలా ।
సర్వజ్ఞ జాణతా భలా । జేష్ఠ పుత్ర ॥ ౮ ॥
సర్వజ్ఞ జాణతా భలా । జేష్ఠ పుత్ర ॥ ౮ ॥
నాతు త్యాచేం అర్ధ జాణేం । పణతు తో కాంహీంచ నేణే ।
చుకతాం సంవ్హారణేం । మాహా క్రోధీ ॥ ౯ ॥
చుకతాం సంవ్హారణేం । మాహా క్రోధీ ॥ ౯ ॥
లేక సకళాంచే పాళణ కరీ । నాతు మేళవీ వరిచావరీ ।
పణతు చుకల్యాం సంవ్హార కరీ । అకస్మాత ॥ ౧౦ ॥
పణతు చుకల్యాం సంవ్హార కరీ । అకస్మాత ॥ ౧౦ ॥
నేమస్తపణేం వంశ వాఢలా । విస్తార ఉదండచి జాలా ।
ఐసా బహుత కాళ గేలా । ఆనందరూప ॥ ౧౧ ॥
ఐసా బహుత కాళ గేలా । ఆనందరూప ॥ ౧౧ ॥
విస్తార వాఢలా గణవేనా । వడిలాంస కోణీచ మానినా ।
పరస్పరేం కింత మనా । బహుత పడిలా ॥ ౧౨ ॥
పరస్పరేం కింత మనా । బహుత పడిలా ॥ ౧౨ ॥
ఉదండ ఘరకఴో లాగలా । తేణేం కిత్యేక సంవ్హార జాలా ।
విపట పడిలేం థోర థోరాంలా । బేబంద జాలేం ॥ ౧౩ ॥
విపట పడిలేం థోర థోరాంలా । బేబంద జాలేం ॥ ౧౩ ॥
నేణపణేం భరీ భరలే । మగ తే అవఘేచ సంవ్హారలే ।
జైసే యాదవ నిమాలే । ఉన్మత్తపణేం ॥ ౧౪ ॥
జైసే యాదవ నిమాలే । ఉన్మత్తపణేం ॥ ౧౪ ॥
బాప లేక నాతు పణతు । సకళాంచా జాలా నిపాతు ।
కన్యా పుత్ర హేతు మాతు । అణుమాత్ర నాహీం ॥ ౧౫ ॥
కన్యా పుత్ర హేతు మాతు । అణుమాత్ర నాహీం ॥ ౧౫ ॥
ఐసీ కాహాణీ జో వివరలా । తో జన్మాపాసూన సుటలా ।
శ్రోతా వక్తా ధన్య జాలా । ప్రచితీనేం ॥ ౧౬ ॥
శ్రోతా వక్తా ధన్య జాలా । ప్రచితీనేం ॥ ౧౬ ॥
ఐసీ కాహాణీ అపూర్వ జే తే । ఉదండ వేళ హోత జాతే ।
ఇతకేం బోలోన గోసావీ తే । నివాంత జాలే ॥ ౧౭ ॥
ఇతకేం బోలోన గోసావీ తే । నివాంత జాలే ॥ ౧౭ ॥
ఆమచీ కాహాణీ సరో । తుమచే అంతరీం భరో ।
ఐసేం బోలణేం వివరో । కోణీతరీ ॥ ౧౮ ॥
ఐసేం బోలణేం వివరో । కోణీతరీ ॥ ౧౮ ॥
చుకత వాంకత ఆఠవలేం । ఏతుకేం సంకళిత బోలిలేం ।
న్యూనపూర్ణ క్ష్మా కేలేం । పాహిజే శ్రోతీం ॥ ౧౯ ॥
న్యూనపూర్ణ క్ష్మా కేలేం । పాహిజే శ్రోతీం ॥ ౧౯ ॥
ఐసీ కాహాణీ నిరంతర । వివేకేం ఐకతీ జే నర ।
దాస మ్హణే జగ్గోధార । తేచి ఆరితీ ॥ ౨౦ ॥
దాస మ్హణే జగ్గోధార । తేచి ఆరితీ ॥ ౨౦ ॥
త్యా జగోద్ధారాచేం లక్షణ । కేలే పాహిజే వివరణ ।
సార నివడావేం నిరూపణ । యాస బోలిజే ॥ ౨౧ ॥
సార నివడావేం నిరూపణ । యాస బోలిజే ॥ ౨౧ ॥
నిరూపణీం ప్రత్యయేం వివరావేం । నానా తత్వకోడేం ఉకలావేం ।
సమజతాం సమజతాం వ్హావేం । నిఃసందేహ ॥ ౨౨ ॥
సమజతాం సమజతాం వ్హావేం । నిఃసందేహ ॥ ౨౨ ॥
వివరోన పాహాతాం అష్ట దేహ । పుఢేం సహజచి నిఃసందేహ ।
అఖండ నిరూపణేం రాహే । సమాధాన ॥ ౨౩ ॥
అఖండ నిరూపణేం రాహే । సమాధాన ॥ ౨౩ ॥
తత్వాంచా గల్బలా జేథేం । నివాంత కైచేం అసేల తేథేం ।
యాకారణేం గుల్లిపరతేం । కోణీయేకేం అసావేం ॥ ౨౪ ॥
యాకారణేం గుల్లిపరతేం । కోణీయేకేం అసావేం ॥ ౨౪ ॥
ఐసా సూక్ష్మ సంవాద । కేలాచి కరావా విశద ।
పుఢిలే సమాసీం లఘుబోధ । సావధ ఐకా ॥ ౨౫ ॥
పుఢిలే సమాసీం లఘుబోధ । సావధ ఐకా ॥ ౨౫ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే కహాణీనిరూపణనామ సమాస పాంచవా ॥
సమాస సహావా : లఘుబోధ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామ ॥ జేం బోలిజేతీ పంచతత్వేం । త్యాంచీ అభ్యాసాయా నావేం ।
తదుపరీ స్వానుభవేం । రూపీం జాణావీం ॥ ౧ ॥
తదుపరీ స్వానుభవేం । రూపీం జాణావీం ॥ ౧ ॥
యామధేం శాశ్వత కోణ । ఆణీ అశాశ్వత కోణ ।
ఐసేం కరావేం వివరణ । ప్రత్యయాచేం ॥ ౨ ॥
ఐసేం కరావేం వివరణ । ప్రత్యయాచేం ॥ ౨ ॥
పంచభూతాంచా విచార । నాంవరూప సారాసార ।
తోచి బోలిలా నిర్ధార । సావధ అఈకా ॥ ౩ ॥
తోచి బోలిలా నిర్ధార । సావధ అఈకా ॥ ౩ ॥
పృథ్వీ ఆప తేజ వాయో ఆకాశ । నావేం బోలిలీం సావకాస ।
ఆతాం రూపాచా విశ్వాస । శ్రవణేం ధరావా ॥ ౪ ॥
ఆతాం రూపాచా విశ్వాస । శ్రవణేం ధరావా ॥ ౪ ॥
పృథ్వీ మ్హణిజే తే ధరణీ । ఆప మ్హణిజే తేం పాణీ ।
తేజ మ్హణిజే అగ్ని తరణీ । సతేజాదిక ॥ ౫ ॥
తేజ మ్హణిజే అగ్ని తరణీ । సతేజాదిక ॥ ౫ ॥
వాయో మ్హణిజే తో వారా । ఆకాశ మ్హణిజే పైస సారా ।
ఆతాం శాశ్వత తేం విచారా । ఆపలే మనీం॥ ౬ ॥
ఆతాం శాశ్వత తేం విచారా । ఆపలే మనీం॥ ౬ ॥
యేక శీత చాంచపావేం। మ్హణిజే వర్మ పడే ఠావేం ।
తైసేం థోడ్యా అనుభవేం । బహుత జాణావే ॥ ౭ ॥
తైసేం థోడ్యా అనుభవేం । బహుత జాణావే ॥ ౭ ॥
పృథ్వీ రచతేం ఆణి ఖచతేం । హేం తోం ప్రత్యయాస యేతేం ।
నానా రచనా హోత జాతే । సృష్టిమధేం ॥ ౮ ॥
నానా రచనా హోత జాతే । సృష్టిమధేం ॥ ౮ ॥
మ్హణౌన రచతేం తేం ఖచతేం । ఆప తేం హి ఆటోన జాతే ।
తేజ హి ప్రగటోన విఝతేం । వారేం హి రాహే ॥౯ ॥
తేజ హి ప్రగటోన విఝతేం । వారేం హి రాహే ॥౯ ॥
అవకాశ నామమాత్ర ఆహే । తేం హి విచారితా న రాహే ।
ఏవం పంచభూతిక రాహే । హేం తోం ఘడేనా ॥ ౧౦ ॥
ఏవం పంచభూతిక రాహే । హేం తోం ఘడేనా ॥ ౧౦ ॥
ఐసా పాంచా భూతాంచా హా విస్తార । నాసివంత హా నిర్ధార ।
శాశ్వత ఆత్మా నిరాకార । సత్య జాణావా ॥ ౧౧ ॥
శాశ్వత ఆత్మా నిరాకార । సత్య జాణావా ॥ ౧౧ ॥
తో ఆత్మా కోణాస కళేనా । జ్ఞానేంవిణ ఆకళేనా ।
మ్హణోనియాం సంతజనా । విచారావేం ॥ ౧౨ ॥
మ్హణోనియాం సంతజనా । విచారావేం ॥ ౧౨ ॥
విచారితాం సజ్జనాంసీ । తే మ్హణతీ కీం అవినాసీ ।
జన్మ మృత్యు ఆత్మయాసీ । బోలోంచ నయే ॥ ౧౩ ॥
జన్మ మృత్యు ఆత్మయాసీ । బోలోంచ నయే ॥ ౧౩ ॥
నిరాకారీం భాసే ఆకర । ఆణీ ఆకారీం భాసే నిరాకార ।
నిరాకార ఆణీ ఆకార । వివేకేం వోళఖావా ॥ ౧౪ ॥
నిరాకార ఆణీ ఆకార । వివేకేం వోళఖావా ॥ ౧౪ ॥
నిరాకార జాణావా నిత్య । ఆకార జాణావా అనిత్య ।
యాస బోలిజే నిత్యానిత్య । విచారణా ॥ ౧౫ ॥
యాస బోలిజే నిత్యానిత్య । విచారణా ॥ ౧౫ ॥
సారీం భాసే అసార । ఆణి అసారీం భాసే సార ।
సారాసార విచార । శోధూన పాహావా ॥ ౧౬ ॥
సారాసార విచార । శోధూన పాహావా ॥ ౧౬ ॥
పంచభూతిక తేం మాఇక । పరంతు భాసే అనేక ।
ఆణి ఆత్మా యేక । వ్యాపూన అసే ॥ ౧౭ ॥
ఆణి ఆత్మా యేక । వ్యాపూన అసే ॥ ౧౭ ॥
చహుం భూతాంమధేం గగన । తైసేం గగనీం అసే సఘన ।
నేహటూన పాహతాం అభిన్న । గగన ఆణి వస్తు ॥ ౧౮ ॥
నేహటూన పాహతాం అభిన్న । గగన ఆణి వస్తు ॥ ౧౮ ॥
ఉపాధీయోగేంచి ఆకాశ । ఉపాధీ నస్తాం నిరాభాస ।
నిరాభాస తేం అవినాశ । తైసేం గగన ॥ ౧౯ ॥
నిరాభాస తేం అవినాశ । తైసేం గగన ॥ ౧౯ ॥
ఆతాం అసో హే వివంచనా । పరంతు జేం పాహాతాం నాసేనా ।
తేం గే తేంచి అనుమానా । వివేకేం ఆణావేం ॥ ౨౦ ॥
తేం గే తేంచి అనుమానా । వివేకేం ఆణావేం ॥ ౨౦ ॥
పరమాత్మా తో నిరాకార । జాణిజే హా విచార సార ।
ఆణీ ఆపణ కోణ హా విచార । పాహిలా పాహిజే ॥ ౨౧ ॥
ఆణీ ఆపణ కోణ హా విచార । పాహిలా పాహిజే ॥ ౨౧ ॥
దేహాస అంత యేతాం । వాయో జాతో తత్వతా ।
హేం లటికేం మ్హణాల తరీ ఆతాం । స్వాసోస్వాస ధారావా ॥ ౨౨ ॥
హేం లటికేం మ్హణాల తరీ ఆతాం । స్వాసోస్వాస ధారావా ॥ ౨౨ ॥
స్వాస కోండతాం దేహ పడే । దేహ పడతాం మ్హణతీ మడేం ।
మడ్యాస కర్తుత్వ న ఘడే । కదాకాళీం ॥ ౨౩ ॥
మడ్యాస కర్తుత్వ న ఘడే । కదాకాళీం ॥ ౨౩ ॥
దేహావేగళా వాయో న కరీ । వాయోవేగళా దేహ న కరీ ।
విచార పాహాతాం కాంహీంచ న కరీ । యేకావేగళేం యేక ॥ ౨౪ ॥
విచార పాహాతాం కాంహీంచ న కరీ । యేకావేగళేం యేక ॥ ౨౪ ॥
ఉగేంచ పాహాతం మనుష్య దిసే । విచార ఘేతాం కాంహీం నసే ।
అభేదభక్తీచేం లక్షణ ఐసేం । వోళఖావేం ॥ ౨౫ ॥
అభేదభక్తీచేం లక్షణ ఐసేం । వోళఖావేం ॥ ౨౫ ॥
కర్తా ఆపణ ఐసే మ్హణావేం । తరీ ఆపలేం ఇఛేసారిఖేం వ్హావేం ।
ఇఛేసారిఖేం న హోతాం మానావేం । అవఘేంచ వావ ॥ ౨౬ ॥
ఇఛేసారిఖేం న హోతాం మానావేం । అవఘేంచ వావ ॥ ౨౬ ॥
మ్హణోన కర్తా నవ్హే కిం ఆపణ । తేథేం భోక్తా కైంచా కోణ ।
హేం విచారాచేం లక్షణ । అవిచారేం న ఘడే ॥ ౨౭ ॥
హేం విచారాచేం లక్షణ । అవిచారేం న ఘడే ॥ ౨౭ ॥
అవిచార ఆణి విచార । జైసా ప్రకాశ అంధకార ।
వికార ఆణి నిర్వికార । యేక నవ్హే కీం ॥ ౨౮ ॥
వికార ఆణి నిర్వికార । యేక నవ్హే కీం ॥ ౨౮ ॥
జేథేం నాహీం వివంచనా । తేథేం కాంహీంచ చాలేనా ।
ఖరేం తేంచి అనుమానా । కదా న యే ॥ ౨౯ ॥
ఖరేం తేంచి అనుమానా । కదా న యే ॥ ౨౯ ॥
ప్రత్యయాస బోలిజే న్యాయే । అప్రత్యయే తో అన్యాయే ।
జాత్యాంధాస పరీక్షా కాయే । నానా రత్నాచీ ॥ ౩౦ ॥
జాత్యాంధాస పరీక్షా కాయే । నానా రత్నాచీ ॥ ౩౦ ॥
మ్హణోన జ్ఞాతా ధన్య ధన్య । జో నిర్గుణేంసీ అనన్య ।
ఆత్మనివేదనేం మాన్య । పరమ పురుష ॥ ౩౧ ॥
ఆత్మనివేదనేం మాన్య । పరమ పురుష ॥ ౩౧ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే లఘుబోధనామ సమాస సహావా ॥
సమాస సాతవా : ప్రత్యయ వివరణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామ ॥ నిర్మళ ఆభాస నిరాభాస । తయాస దృష్టాంత ఆకాశ ।
ఆకాశ మ్హణిజే అవకాశ । పసరలా పైస ॥ ౧ ॥
ఆకాశ మ్హణిజే అవకాశ । పసరలా పైస ॥ ౧ ॥
ఆధీం పైస మగ పదార్థ । ప్రత్యయే పాహాతాం యథార్థ ।
ప్రత్యయేంవిణ పాహాతాం వేర్థ । సకళ కాంహీం ॥ ౨ ॥
ప్రత్యయేంవిణ పాహాతాం వేర్థ । సకళ కాంహీం ॥ ౨ ॥
బ్రహ్మ మ్హణిజే తేం నిశ్చళ । ఆత్మా మ్హణిజే తో చంచళ ।
తయాస దృష్టాంత కేవళ । వాయో జాణావా ॥ ౩ ॥
తయాస దృష్టాంత కేవళ । వాయో జాణావా ॥ ౩ ॥
ఘటాకాశ దృష్టాంత బ్రహ్మాచా । ఘటబింబ దృష్టాంత ఆత్మ్యాచా ।
వివరతాం అర్థ దోహీంచా । భిన్న ఆహే ॥ ౪ ॥
వివరతాం అర్థ దోహీంచా । భిన్న ఆహే ॥ ౪ ॥
భూత మ్హణిజే జితుకేం జాలేం । జాలేం తితుకే నిమాలేం ।
చంచళ ఆలేం ఆణీ గేలేం । ఐసేం జాణావేం ॥ ౫ ॥
చంచళ ఆలేం ఆణీ గేలేం । ఐసేం జాణావేం ॥ ౫ ॥
అవిద్యా జడ ఆత్మా చంచళ । జడ కర్పూర ఆత్మా అనళ ।
దోనీ జళోన తత్కాళ । విఝోన జాతీ ॥ ౬ ॥
దోనీ జళోన తత్కాళ । విఝోన జాతీ ॥ ౬ ॥
బ్రహ్మ ఆకాశ నిశ్చళ జాతీ । ఆత్మా వాయో చంచళ జాతీ ।
పరీక్షవంత పరీక్షితీ । ఖరేం కిం ఖోటేం ॥ ౭ ॥
పరీక్షవంత పరీక్షితీ । ఖరేం కిం ఖోటేం ॥ ౭ ॥
జడ అనేక ఆత్మా యేక । ఐసా ఆతానాత్మావివేక ।
జగా వర్తవితా జగన్నాయేక । తయాస మ్హణావేం ॥ ౮ ॥
జగా వర్తవితా జగన్నాయేక । తయాస మ్హణావేం ॥ ౮ ॥
జడ అనాత్మా చేతవీ ఆత్మా । సర్వీం వర్తే సర్వాత్మా ।
అవఘా మిళోన చంచళాత్మా । నిశ్చళ నవ్హే ॥ ౯ ॥
అవఘా మిళోన చంచళాత్మా । నిశ్చళ నవ్హే ॥ ౯ ॥
నిశ్చళ తేం పరబ్రహ్మ । జేథేం నాహీం దృశ్యభ్రమ ।
విమళ బ్రహ్మ తేం నిభ్రమ । జైసేం తైసేం ॥ ౧౦ ॥
విమళ బ్రహ్మ తేం నిభ్రమ । జైసేం తైసేం ॥ ౧౦ ॥
ఆధీ ఆత్మానాత్మావివేక థోర । మగ సారాసారవిచార ।
సారాసారవిచారేం సంవ్హార । ప్రకృతీచా ॥ ౧౧ ॥
సారాసారవిచారేం సంవ్హార । ప్రకృతీచా ॥ ౧౧ ॥
విచారేం ప్రకృతీ సంవ్హారే । దృశ్య అస్తాంచ వోసరే ।
అంతరాత్మా నిర్గుణీం సంచరే । అధ్యాత్మశ్రవణేం ॥ ౧౨ ॥
అంతరాత్మా నిర్గుణీం సంచరే । అధ్యాత్మశ్రవణేం ॥ ౧౨ ॥
చఢతా అర్థ లాగలా । తరీ అంతరాత్మా చఢతచి గేలా ।
ఉతరల్యా అర్థేం ఉతరలా । భూమండళీం ॥ ౧౩ ॥
ఉతరల్యా అర్థేం ఉతరలా । భూమండళీం ॥ ౧౩ ॥
అర్థాసారిఖా ఆత్మా హోతో । జికడే నేలా తికడే జాతో ।
అనుమానేం సందేహీం పడతో । కాంహీంయేక ॥ ౧౪ ॥
అనుమానేం సందేహీం పడతో । కాంహీంయేక ॥ ౧౪ ॥
నిసందేహ అర్థ చాలిలా। తరీ ఆత్మా నిసందేహచి జాలా ।
అనుమాన-అర్థేం జాలా । అనుమానరూపీ ॥ ౧౫ ॥
అనుమాన-అర్థేం జాలా । అనుమానరూపీ ॥ ౧౫ ॥
నవరసిక అర్థ చాలే । శ్రోతే తద్రూపచి జాలే ।
చాటపణేం హోఊన గేలే । చాటచి అవఘే ॥ ౧౬ ॥
చాటపణేం హోఊన గేలే । చాటచి అవఘే ॥ ౧౬ ॥
జైసా జైసా ఘడే సంగ । తైసే గుహ్యరాచే రంగ ।
యాకారణేం ఉత్తమ మార్గ । పాహోన ధరావా ॥ ౧౭ ॥
యాకారణేం ఉత్తమ మార్గ । పాహోన ధరావా ॥ ౧౭ ॥
ఉత్తమ అన్నేం బోలత గేలే । తరీ మన అన్నాకారచి జాలేం ।
లావణ్య వనితేచేం వర్ణిలేం । తరీ మన తేథేంచి బైసే ॥ ౧౮ ॥
లావణ్య వనితేచేం వర్ణిలేం । తరీ మన తేథేంచి బైసే ॥ ౧౮ ॥
పదార్థవర్ణన అవఘేం । కితీ మ్హణోన సాంగావేం ।
పరంతు అంతరీం సమజావేం । హోయే కిం నవ్హే ॥ ౧౯ ॥
పరంతు అంతరీం సమజావేం । హోయే కిం నవ్హే ॥ ౧౯ ॥
జేం జేం దేఖిలేం ఆణీ ఐకిలేం । తేం అంతరీం దృఢ బైసలేం ।
హిత అన్హిత పరీక్షిలేం । పరీక్షవంతీం ॥ ౨౦ ॥
హిత అన్హిత పరీక్షిలేం । పరీక్షవంతీం ॥ ౨౦ ॥
యాకారణేం సర్వ సాండావేం । యేక దేవాస ధుండావేం ।
తరీచవర్మ పడే ఠావేం । కాంహీంయేక ॥ ౨౧ ॥
తరీచవర్మ పడే ఠావేం । కాంహీంయేక ॥ ౨౧ ॥
నానా సుఖేం దేవేం కేలీం । లోకేం తయాస చుకలీం ।
ఐసీం చుకతాం చ గేలీం । జన్మవరీ ॥ ౨౨ ॥
ఐసీం చుకతాం చ గేలీం । జన్మవరీ ॥ ౨౨ ॥
సర్వ సాండూన శోధా మజలా । ఐసేం దేవచి బోలిలా ।
లోకీం శబ్ద అమాన్య కేలా । భగవంతాచా ॥ ౨౩ ॥
లోకీం శబ్ద అమాన్య కేలా । భగవంతాచా ॥ ౨౩ ॥
మ్హణోన నానా దుఃఖేం భోగితీ । సర్వకాళ కష్టీ హోతీ ।
మనీం సుఖచి ఇఛితీ । పరీ తేం కైంచేం ॥ ౨౪ ॥
మనీం సుఖచి ఇఛితీ । పరీ తేం కైంచేం ॥ ౨౪ ॥
ఉదండ సుఖ జయా లాగలేం । వేడేం తయాస చుకలేం ।
సుఖ సుఖ మ్హణతాచ మేలేం । దుఃఖ భోగితాం ॥ ౨౫ ॥
సుఖ సుఖ మ్హణతాచ మేలేం । దుఃఖ భోగితాం ॥ ౨౫ ॥
శాహాణ్యానేం ఐసేం న కరావేం । సుఖ హోయే తేంచి కరావేం ।
దేవాసీ ధుండిత జావేం । బ్రహ్మాండాపరతేం ॥ ౨౬ ॥
దేవాసీ ధుండిత జావేం । బ్రహ్మాండాపరతేం ॥ ౨౬ ॥
ముఖ్య దేవచి ఠాఈం పడిలా । మగ కాయే ఉణేం తయాలా ।
లోక వేడే వివేకాలా । సాండూన జాతీ ॥ ౨౭ ॥
లోక వేడే వివేకాలా । సాండూన జాతీ ॥ ౨౭ ॥
వివేకాచేం ఫళ తేం సుఖ । అవివేకాచేం ఫళ తేం దుఃఖ ।
యాంత మానేల తేం అవశ్యక । కేలేం పాహిజే ॥ ౨౮ ॥
యాంత మానేల తేం అవశ్యక । కేలేం పాహిజే ॥ ౨౮ ॥
కర్తయాసీ వోళఖావేం । యాస వివేక మ్హణావేం
వివేక సాండితాం వ్హావేం । పరమ దుఃఖీ ॥ ౨౯ ॥
వివేక సాండితాం వ్హావేం । పరమ దుఃఖీ ॥ ౨౯ ॥
ఆతాం అసో హేం బోలణేం । కర్త్యాస వోళఖణేం ।
ఆపలేం హిత విచక్షణేం । చుకోం నయే ॥ ౩౦ ॥
ఆపలేం హిత విచక్షణేం । చుకోం నయే ॥ ౩౦ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే ప్రత్యయ వివరణనామ సమాస సాతవా ॥
సమాస ఆఠవా : కర్తా నిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామ ॥ శ్రోతా మ్హణే వక్తయాసీ । కోణ కర్తా నిశ్చయేంసీం ।
సలళ సృష్టి బ్రహ్మాండాసీ । కోణేం కేలేం ॥ ౧ ॥
సలళ సృష్టి బ్రహ్మాండాసీ । కోణేం కేలేం ॥ ౧ ॥
తవ బోలిలా సభానాయేక । జే బోలికే యేకాహూన యేక ।
యా బోలణ్యాచే కౌతుక । శ్రోతీం సాదర ఐకావేం ॥ ౨ ॥
యా బోలణ్యాచే కౌతుక । శ్రోతీం సాదర ఐకావేం ॥ ౨ ॥
యేక మ్హణతీ కర్తా దేవ । యేక మ్హణతీ కోణ దేవ ।
ఆపులాలా అభిప్రావ । బోలతే జాలే ॥ ౩ ॥
ఆపులాలా అభిప్రావ । బోలతే జాలే ॥ ౩ ॥
ఉత్తమ మధ్యమ కనిష్ఠ । భావర్థేం బోలతీ పష్ట ।
ఆపులాలీ ఉపాసనా శ్రేష్ఠ । మానితీ జనీం ॥ ౪ ॥
ఆపులాలీ ఉపాసనా శ్రేష్ఠ । మానితీ జనీం ॥ ౪ ॥
కోణీయేక ఐసేం మ్హణతీ । కర్తా దేవ మంగళమూర్తీ ।
యేక మ్హణతీ సరస్వతీ । సర్వ కరీ ॥ ౫ ॥
యేక మ్హణతీ సరస్వతీ । సర్వ కరీ ॥ ౫ ॥
యేక మ్హణతీ కర్తా భైరవ । యేక మ్హణతీ ఖండేరావ ।
యేక మ్హణతీ బీరేదేవ । యేక మ్హణతీ భగవతీ ॥ ౬ ॥
యేక మ్హణతీ బీరేదేవ । యేక మ్హణతీ భగవతీ ॥ ౬ ॥
యేక మ్హణతీ నరహరీ । యేక మ్హణతీ బనశంకరీ ।
యేక మ్హణతీ సర్వ కరీ । నారాయేణు ॥ ౭ ॥
యేక మ్హణతీ సర్వ కరీ । నారాయేణు ॥ ౭ ॥
యేక మ్హణతీ శ్రీరామ కర్తా । యేక మ్హణతీ శ్రీకృష్ణ కర్తా ।
యేక మ్హణతీ భగవంత కర్తా । కేశవరాజ ॥ ౮ ॥
యేక మ్హణతీ భగవంత కర్తా । కేశవరాజ ॥ ౮ ॥
యేక మ్హణతీ పాండురంగ । యేక మ్హణతీ శ్రీరంగ ।
యేక మ్హణతీ ఝోటీంగ । సర్వ కరీ ॥ ౯ ॥
యేక మ్హణతీ ఝోటీంగ । సర్వ కరీ ॥ ౯ ॥
యేక మ్హణతీ ముంజ్యా కర్తా । యేక మ్హణతీ సూర్య కర్తా ।
యేక మ్హణతీ అగ్న కర్తా । సకళ కాంహీం ॥ ౧౦ ॥
యేక మ్హణతీ అగ్న కర్తా । సకళ కాంహీం ॥ ౧౦ ॥
యేక మ్హణతీ లక్ష్మీ కరీ । యేక మ్హణతీ మారుతీ కరీ ।
యేక మ్హణతీ ధరత్రీ కరీ । సర్వ కాంహీ ॥ ౧౧ ॥
యేక మ్హణతీ ధరత్రీ కరీ । సర్వ కాంహీ ॥ ౧౧ ॥
యేక మ్హణతీ తుకాఈ । యేక మ్హణతీ యేమాఈ ।
యేక మ్హణతీ సటవాఈ । సర్వకరీ । ౧౨ ॥
యేక మ్హణతీ సటవాఈ । సర్వకరీ । ౧౨ ॥
యేక మ్హణతీ భార్గవ కర్తా । యేక మ్హణతీ వామన కర్తా ।
యేక మ్హణతీ పరమాత్మా కర్తా । యేకచి ఆహే ॥ ౧౩ ॥
యేక మ్హణతీ పరమాత్మా కర్తా । యేకచి ఆహే ॥ ౧౩ ॥
యేక మ్హణతీ విరణా కర్తా । యేక మ్హణతీ బస్వంణా కర్తా ।
యేక మ్హణతీ రేవంణా కర్తా । సర్వ కాంహీం ॥ ౧౪ ॥
యేక మ్హణతీ రేవంణా కర్తా । సర్వ కాంహీం ॥ ౧౪ ॥
యేక మ్హణతీ రవళయా కర్తా । యేక మ్హణతీ స్వామీ కార్తిక కర్తా ।
యేక మ్హణతీ వేంకటేశ కర్తా । సర్వ కాంహీం ॥ ౧౫ ॥
యేక మ్హణతీ వేంకటేశ కర్తా । సర్వ కాంహీం ॥ ౧౫ ॥
యేక మ్హణతీ గురు కర్తా । యేక మ్హణతీ దత్త కర్తా ।
యేక మ్హణతీ ముఖ్య కర్తా । వోఢ్యా జగన్నథ ॥ ౧౬ ॥
యేక మ్హణతీ ముఖ్య కర్తా । వోఢ్యా జగన్నథ ॥ ౧౬ ॥
యేక మ్హణతీ బ్రహ్మా కర్తా । యేక మ్హణతీ విష్ణు కర్తా ।
యేక మ్హణతీ మహేశ కర్తా । నిశ్చయేంసీం ॥ ౧౭ ॥
యేక మ్హణతీ మహేశ కర్తా । నిశ్చయేంసీం ॥ ౧౭ ॥
యేక మ్హణతీ ప్రజన్య కర్తా । యేక మ్హణతీ వాయో కర్తా ।
యేక మ్హణతీ కరూన అకర్తా । నిర్గుణ దేవ ॥ ౧౮ ॥
యేక మ్హణతీ కరూన అకర్తా । నిర్గుణ దేవ ॥ ౧౮ ॥
యేక మ్హణతీ మాయా కరీ । యేక మ్హణతీ జీవ కరీ ।
యేక మ్హణతీ సర్వ కరీ । ప్రారబ్ధయోగ ॥ ౧౯ ॥
యేక మ్హణతీ సర్వ కరీ । ప్రారబ్ధయోగ ॥ ౧౯ ॥
యేక మ్హణతీ ప్రేత్న కరీ । యేక మ్హణతీ స్వభావ కరీ ।
యేక మ్హణతీ కోణ కరీ । కోణ జాణే ॥ ౨౦ ॥
యేక మ్హణతీ కోణ కరీ । కోణ జాణే ॥ ౨౦ ॥
ఐసా కర్త్యాచా విచార । పుసతాం భరలా బజార ।
ఆతాం కోణాచేం ఉత్తర । ఖరేం మానావేం ॥ ౨౧ ॥
ఆతాం కోణాచేం ఉత్తర । ఖరేం మానావేం ॥ ౨౧ ॥
జేహిం జో దేవ మానిలా । కర్తా మ్హణతీ తయాలా ।
ఐసా లోకాంచా గల్బలా । వోసరేనా ॥ ౨౨ ॥
ఐసా లోకాంచా గల్బలా । వోసరేనా ॥ ౨౨ ॥
ఆపులాల్యా సాభిమానేం నిశ్చయేచి కేలా మనేం ।
యాచా విచార పాహాణేం । ఘడేచినా ॥ ౨౩ ॥
యాచా విచార పాహాణేం । ఘడేచినా ॥ ౨౩ ॥
బహు లోకాంచా బహు విచార । అవఘా రాహోం ద్యా బాజార ।
పరంతు యాచా విచార । ఐసా ఆహే ॥ ౨౪ ॥
పరంతు యాచా విచార । ఐసా ఆహే ॥ ౨౪ ॥
శ్రోతీం వ్హావేం సావధాన । నిశ్చయేం తోడావా అనుమాన ।
ప్రత్యయే మానావా ప్రమాణ । జాణతే పురుషీం ॥ ౨౫ ॥
ప్రత్యయే మానావా ప్రమాణ । జాణతే పురుషీం ॥ ౨౫ ॥
జేం జేం కర్తయానేం కేలేం । తేం తేం త్యాఉపరీ జాలేం ।
కర్త్యాపూర్వీం ఆడళలేం । న పాహిజే కీం ॥ ౨౬ ॥
కర్త్యాపూర్వీం ఆడళలేం । న పాహిజే కీం ॥ ౨౬ ॥
కేలేం తేం పంచభూతిక । ఆణి పంచభూతిక బ్రహ్మాదిక ।
తరీ భూతాంశేం పంచభూతిక । కేలేం తేం ఘడేనా ॥ ౨౭ ॥
తరీ భూతాంశేం పంచభూతిక । కేలేం తేం ఘడేనా ॥ ౨౭ ॥
పంచభూతాంస వేగళేం కరావేం । మగ కర్త్యాస వోళఖావేం ।
పంచభూతిక తేం స్వభావేం । కర్త్యాంస ఆలేం ॥ ౨౮ ॥
పంచభూతిక తేం స్వభావేం । కర్త్యాంస ఆలేం ॥ ౨౮ ॥
పంచభూతాంవేగళేం నిర్గుణ । తేథేం నాహీం కర్తేపణ ।
నిర్వికారాస వికార కోణ । లాఊం శకే ॥ ౨౯ ॥
నిర్వికారాస వికార కోణ । లాఊం శకే ॥ ౨౯ ॥
నిర్గుణాస కర్తవ్య న ఘడే । సగుణ జాల్యాంత సాంపడే ।
ఆతాం కర్తవ్యతా కోణేకడే । బరేం పాహా ॥ ౩౦ ॥
ఆతాం కర్తవ్యతా కోణేకడే । బరేం పాహా ॥ ౩౦ ॥
లటిక్యాచా కర్తా కోణ । హేం పుసణేంచి అప్రమాణ ।
మ్హణోని హేంచి ప్రమాణ । జేం స్వభావేంచి జాలేం ॥ ౩౧ ॥
మ్హణోని హేంచి ప్రమాణ । జేం స్వభావేంచి జాలేం ॥ ౩౧ ॥
యేక సగుణ యేక నిర్గుణ । కోఠేం లాఊం కర్తేపణ ।
యా అర్థాచేం వివరణ । బరేం పాహా ॥ ౩౨ ॥
యా అర్థాచేం వివరణ । బరేం పాహా ॥ ౩౨ ॥
సగుణేం సగుణ కేలేం । తరీ తేం పూర్వీంచ ఆహే జాలేం ।
నిర్గుణాస కర్తవ్య లావిలేం । నవచే కీం కదా ॥ ౩౩ ॥
నిర్గుణాస కర్తవ్య లావిలేం । నవచే కీం కదా ॥ ౩౩ ॥
యేథేం కర్తాచి దిసేనా । ప్రత్యయే ఆణావా అనుమానా ।
దృశ్య సత్యత్వేం అసేనా । మ్హణోనియాం ॥ ౩౪ ॥
దృశ్య సత్యత్వేం అసేనా । మ్హణోనియాం ॥ ౩౪ ॥
కేలేం తేం అవఘేంచ లటికేం । తరీ కర్తా హేం బోలణేంచి ఫికేం ।
వక్తా మ్హణే రే వివేకేం । బరేం పాహా ॥ ౩౫ ॥
వక్తా మ్హణే రే వివేకేం । బరేం పాహా ॥ ౩౫ ॥
బరేం పాహాతా ప్రత్యయే ఆలా । తరీ కాం కరావా గల్బలా ।
ప్రచిత ఆలియాం ఆపణాలా । అంతర్యామీం ॥ ౩౬ ॥
ప్రచిత ఆలియాం ఆపణాలా । అంతర్యామీం ॥ ౩౬ ॥
ఆతాం అసో హేం బోలణేం । వివేకీ తోచి హేం జాణే ।
పూర్వపక్ష లాగే ఉడవణేం । యేరవీం అనుర్వాచ ॥ ౩౭ ॥
పూర్వపక్ష లాగే ఉడవణేం । యేరవీం అనుర్వాచ ॥ ౩౭ ॥
తంవ శ్రోతా కరీ ప్రస్న । దేహీం సుఖదుఃఖభోక్తా కోణ ।
పుఢేం హేంచి నిరూపణ । బోలిలేం అసే ॥౩౮ ॥
పుఢేం హేంచి నిరూపణ । బోలిలేం అసే ॥౩౮ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే కర్తానిరూపణనామ సమాస ఆఠవా ॥
సమాస నవవా : ఆత్మావివరణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామ ॥ ఆత్మయాస శేరీరయోగేం । ఉద్వేగ చింతా కరణేం లాగే ।
శరీరయోగేం ఆత్మా జగే । హేం తోం పగటచి ఆహే ॥ ౧ ॥
శరీరయోగేం ఆత్మా జగే । హేం తోం పగటచి ఆహే ॥ ౧ ॥
దేహ అన్నచి ఖాయేనా । తరీ ఆత్మా కదాపి జగేనా ।
అత్మ్యావిణ చేతనా । దేహాస కైంచీ ॥ ౨ ॥
అత్మ్యావిణ చేతనా । దేహాస కైంచీ ॥ ౨ ॥
హేం యేకావేగళేం యేక । కరూం జాతాం నిరార్థక ।
ఉభయేయోగేం కోణీయేక । కార్య చాలే ॥ ౩ ॥
ఉభయేయోగేం కోణీయేక । కార్య చాలే ॥ ౩ ॥
దేహాలా నాహీం చేతనా । అత్మ్యాస పదార్థ ఉచలేనా ।
స్వప్నభోజనేం భరేనా । పోట కాంహీం ॥ ౪ ॥
స్వప్నభోజనేం భరేనా । పోట కాంహీం ॥ ౪ ॥
ఆత్మా స్వప్నావస్థేంత జాతో । పరంతు దేహామధ్యేం హి అసతో ।
నిదసురేపణేం ఖాజవితో । చమత్కార పాహా॥ ౫ ॥
నిదసురేపణేం ఖాజవితో । చమత్కార పాహా॥ ౫ ॥
అన్నరసేం వాఢే శరీర । శరీరప్రమాణేం విచార ।
వృద్ధపణీం తదనంతర । దోనీ లాహానాళతీ ॥ ౬ ॥
వృద్ధపణీం తదనంతర । దోనీ లాహానాళతీ ॥ ౬ ॥
ఉత్తమ ద్రవ్య దేహ ఖాతో । దేహయోగేం ఆత్మా భులతో ।
విస్మరణేం శుద్ధి సాండితో । సకళ కాంహీం ॥ ౭ ॥
విస్మరణేం శుద్ధి సాండితో । సకళ కాంహీం ॥ ౭ ॥
దేహానేం ఘేతలేం వీష । ఆత్మా జాయే సావకాస ।
వాఢణేం మోడణేం ఆత్మయాస । నేమస్త ఆహే ॥ ౮ ॥
వాఢణేం మోడణేం ఆత్మయాస । నేమస్త ఆహే ॥ ౮ ॥
వాఢణేం మోడణేం జాణేం యేణేం । సుఖ దుఃఖ దేహాచేని గుణేం ।
నాన ప్రకారేం భోగణేం । ఆత్మయాస ఘడే ॥ ౯ ॥
నాన ప్రకారేం భోగణేం । ఆత్మయాస ఘడే ॥ ౯ ॥
వారుళ మ్హణిజే పోకళ । ముంగ్యాంచే మార్గచి సకళ ।
తైసేంచి హేం కేవళ । శరీర జాణావేం ॥ ౧౦ ॥
తైసేంచి హేం కేవళ । శరీర జాణావేం ॥ ౧౦ ॥
శరీరీం నాడీచ ఖేటా । నాడీమధ్యేం పోకళ వాటా ।
లాహాన థోర సగటా। దాటల్యా నాడీ ॥౧౧ ॥
లాహాన థోర సగటా। దాటల్యా నాడీ ॥౧౧ ॥
ప్రాణీ అన్నోదక ఘేతో । త్యాచా అన్నరస హోతో ।
త్యాస వాయో ప్రవర్తతో । స్వాసోస్వాసేం ॥ ౧౨ ॥
త్యాస వాయో ప్రవర్తతో । స్వాసోస్వాసేం ॥ ౧౨ ॥
నాడీద్వారాం ధాంవే జీవన । జీవనామధేం ఖేళే పవన ।
త్యా పవనాసరిసా జాణ । ఆత్మాహి వివరే ॥ ౧౩ ॥
త్యా పవనాసరిసా జాణ । ఆత్మాహి వివరే ॥ ౧౩ ॥
తృషేనేం శోకలేం శరీర । ఆత్మ్యాస కళే హా విచార ।
మగ ఉఠవూన శరీర । చాలవీ ఉదకాకడే ॥ ౧౪ ॥
మగ ఉఠవూన శరీర । చాలవీ ఉదకాకడే ॥ ౧౪ ॥
ఉదక మాగే శబ్ద బోలవీ । మార్గ పాహోన శరీర చాలవీ ।
శరీర అవఘేం చ హాలవీ । ప్రసంగానుసార ॥ ౧౫ ॥
శరీర అవఘేం చ హాలవీ । ప్రసంగానుసార ॥ ౧౫ ॥
క్షుధా లాగతే ఐసేం జాణతో । మగ దేహాలా ఉఠవితో ।
ఆచ్యావాచ్యా బోలవితో । జ్యాసీ త్యాసీ ॥ ౧౬ ॥
ఆచ్యావాచ్యా బోలవితో । జ్యాసీ త్యాసీ ॥ ౧౬ ॥
బాయేకాంత మ్హణే జాలేం జాలేం । దేహ సోవళేం కరూన ఆణిలేం ।
పాయాంత భరూన చాలవిలేం । తాంతడీం తాంతడీం ॥ ౧౭ ॥
పాయాంత భరూన చాలవిలేం । తాంతడీం తాంతడీం ॥ ౧౭ ॥
త్యాసీ పాత్రావరీ బైసవిలేం । నేత్రీం భరోన పాత్ర పాహిలేం।
హాతాకరవీం ఆరంభిలేం । ఆపోశన ॥ ౧౮ ॥
హాతాకరవీం ఆరంభిలేం । ఆపోశన ॥ ౧౮ ॥
హాతాకరవీం గ్రాస ఉచలవీ । ముఖీ జాఊన ముఖ పసరవీ ।
దాతాంకరవీం చావవీ । నేటేం నేటేం ॥ ౧౯ ॥
దాతాంకరవీం చావవీ । నేటేం నేటేం ॥ ౧౯ ॥
ఆపణ జివ్హేమధేం ఖేళే । పాహాతో పరిమళసోహళే ।
కేంస కాడీ ఖడా కళే । తత్కాళ థుంకీ ॥ ౨౦ ॥
కేంస కాడీ ఖడా కళే । తత్కాళ థుంకీ ॥ ౨౦ ॥
ఆళణీ కళతాం మీఠ మాగే । బాయలేసి మ్హణే ఆగే కాంగే ।
డోళే తాఊన పాహోం లగే । రాగేం రాగేం ॥ ౨౧ ॥
డోళే తాఊన పాహోం లగే । రాగేం రాగేం ॥ ౨౧ ॥
నానా అన్నచి గోడీ । నానా రసేం స్వాద నివడీ ।
తిఖట లాగతాం మస్తక ఝాడీ । ఆణీ ఖోంకీ ॥ ౨౩ ॥
తిఖట లాగతాం మస్తక ఝాడీ । ఆణీ ఖోంకీ ॥ ౨౩ ॥
మిరపుడీ ఘాతలీ ఫార । కాయసేం కరితేం ఖాపర ।
జివ్హేకరవీం కఠిణోత్తర । బోలవీ రాగేం ॥ ౨౪ ॥
జివ్హేకరవీం కఠిణోత్తర । బోలవీ రాగేం ॥ ౨౪ ॥
ఆజ్య ఉదండ జేవిలా । సవేంచ తా।
మ్బ్యా ఉచలిలా । ఘళఘళాం ఘేఊం లాగలా। సావకాస॥ ౨౫ ॥
మ్బ్యా ఉచలిలా । ఘళఘళాం ఘేఊం లాగలా। సావకాస॥ ౨౫ ॥
దేహీం సుఖదుఃఖభోక్తా । తో యేక ఆత్మాచి పాహాతాం ।
ఆత్మ్యావిణ దేహ వృథా । మడేం హోయే ॥ ౨౬ ॥
ఆత్మ్యావిణ దేహ వృథా । మడేం హోయే ॥ ౨౬ ॥
మనాచ్యా అనంత వృత్తి । జాణణేం తేచి ఆత్మస్థితి ।
త్రైలోకీం జితుక్యా వేక్తీ । తదాంతరీం ఆత్మా ॥ ౨౭ ॥
త్రైలోకీం జితుక్యా వేక్తీ । తదాంతరీం ఆత్మా ॥ ౨౭ ॥
జగామధ్యేం జగదాత్మా । విశ్వామధేం విశ్వాత్మా ।
సర్వ చాలవీ సర్వాత్మా । నానా రూపేం ॥ ౨౮ ॥
సర్వ చాలవీ సర్వాత్మా । నానా రూపేం ॥ ౨౮ ॥
హుంగే చాఖే ఐకే దేఖేం । మృద కఠిణ వోళఖే ।
శీత ఉష్ణ ఠాఉకేం । తత్కాళ హోయే ॥ ౨౯ ॥
శీత ఉష్ణ ఠాఉకేం । తత్కాళ హోయే ॥ ౨౯ ॥
సావధపణేం లాఘవీ । బహుత కరీ ఉఠాఠేవీ ।
యా ధూర్తాచ్యా ఉగవీ । ధూర్తచి కరీ ॥ ౩౦ ॥
యా ధూర్తాచ్యా ఉగవీ । ధూర్తచి కరీ ॥ ౩౦ ॥
వాయోసరిసా పరిమళ యేతో । పరి తో పరిమళ వితళోన జాతో ।
వాయో ధుళీ ఘేఉనీ యేతో । పరీ తే హి జాయే ॥ ౩౧ ॥
వాయో ధుళీ ఘేఉనీ యేతో । పరీ తే హి జాయే ॥ ౩౧ ॥
శీత ఉష్ణ వాయోసరిసేం । సువాసేం అథవా కువాసేం ।
అసిజే పరీ సావకాసేం । తగణేం న ఘడే ॥ ౩౨ ॥
అసిజే పరీ సావకాసేం । తగణేం న ఘడే ॥ ౩౨ ॥
వాయోసరిసే రోగ యేతీ । వాయోసరిసీ భూతేం ధాంవతీ ।
ధూర ఆణీ ధుకటేం యేతీ । వాయోసవేం ॥ ౩౩ ॥
ధూర ఆణీ ధుకటేం యేతీ । వాయోసవేం ॥ ౩౩ ॥
వాయోసవేం కాంహీంచ జగేనా । ఆత్మ్యాసవేం వాయో తగేనా ।
ఆత్మ్యాచీ చపళతా జాణా । అధిక ఆహే ॥ ౩౪ ॥
ఆత్మ్యాచీ చపళతా జాణా । అధిక ఆహే ॥ ౩౪ ॥
వాయో కఠిణాస ఆడతో । ఆత్మా కఠిణ భేదూన జాతో ।
కఠిణ పాహోం తరీ తో । ఛేదేహినా ॥ ౩౫ ॥
కఠిణ పాహోం తరీ తో । ఛేదేహినా ॥ ౩౫ ॥
వాయో ఝడఝడాం వాజే । ఆత్మా కాంహీంచ న వాజే ।
మోనేంచి అంతరీం సమజే । వివరోన పాహాతాం ॥ ౩౬ ॥
మోనేంచి అంతరీం సమజే । వివరోన పాహాతాం ॥ ౩౬ ॥
శరీరాస బరేం కేలేం । తేం ఆత్మయాస పావలేం ।
శరీరయోగేం జాలేం । సమాధాన ॥ ౩౭ ॥
శరీరయోగేం జాలేం । సమాధాన ॥ ౩౭ ॥
దేహావేగళే ఉపాయే నానా । కరితాం ఆత్మయాస పావేనా ।
సమాధాన పావే వాసనా । దేహాచేని ॥ ౩౮ ॥
సమాధాన పావే వాసనా । దేహాచేని ॥ ౩౮ ॥
దేహఆత్మయాచేం కౌతుక । పాహోం జాతాం హేం అనేక ।
దేహావేగళీ ఆడణుక । ఆత్మయాస హోయే ॥ ౩౯ ॥
దేహావేగళీ ఆడణుక । ఆత్మయాస హోయే ॥ ౩౯ ॥
యేక అసతాం ఉదండ ఘడే । వేగళేం పాహాతాం కాంహీంచ న ఘడే ।
వివేకేం త్రిలోకీం పవాడే । దేహాత్మయోగేం ॥ ౪౦ ॥
వివేకేం త్రిలోకీం పవాడే । దేహాత్మయోగేం ॥ ౪౦ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే ఆత్మవివరణనామ సమాస నవావా ॥
సమాస దహావా : శికవణనిరూపణ ॥ శ్రీరామ ॥
శ్రీరామ ॥ పాలేమాళా సుమనమాళా । ఫళమాళా బీజమాళా ।
పాషాణమాళా కవడేమాళా । సుత్రేం చాలతీ ॥ ౧ ॥
పాషాణమాళా కవడేమాళా । సుత్రేం చాలతీ ॥ ౧ ॥
స్ఫటికమాళా మోహరేమాళా । కాష్ఠమాళా గంధమాళా ।
ధాతుమాళా రత్నమాళా । జాళ్యా వోలి చాందోవే ॥ ౨ ॥
ధాతుమాళా రత్నమాళా । జాళ్యా వోలి చాందోవే ॥ ౨ ॥
పరీ హేం తంతూనేం చాలతేం। తంతూ నస్తాం విష్కళీత హోతేం।
తైసేం మ్హణోం ఆత్మయాతేం। తరీ సాహిత్య న పడే ॥ ౩ ॥
తైసేం మ్హణోం ఆత్మయాతేం। తరీ సాహిత్య న పడే ॥ ౩ ॥
తంతూస మణీ వోవిలా। తంతూమధ్యేంచి రాహిలా ।
ఆత్మా సర్వాంగీం వ్యాపలా । పాహానా కాం॥ ౪ ॥
ఆత్మా సర్వాంగీం వ్యాపలా । పాహానా కాం॥ ౪ ॥
ఆత్మా చపళ సహజగుణేం । దోరీ కాయే చళోం జాణే ।
మ్హణోన దృష్టాంత దేణేం । సాహిత్య న ఘడే ॥ ౫ ॥
మ్హణోన దృష్టాంత దేణేం । సాహిత్య న ఘడే ॥ ౫ ॥
నానా వల్లీంత జళాంశ । ఉసాంమధ్యేం దాటలా రస ।
పరీ తో రస ఆణీ బాకస । యేక నవ్హే ॥ ౬ ॥
పరీ తో రస ఆణీ బాకస । యేక నవ్హే ॥ ౬ ॥
దేహీ ఆత్మా దేహ అనాత్మా । త్యాహూన పర తో పరమాత్మా ।
నిరంజనాస ఉపమా । అసేచినా ॥ ౭ ॥
నిరంజనాస ఉపమా । అసేచినా ॥ ౭ ॥
రాయాపాసూన రంకవరీ । అవఘ్యా మనుష్యాంచియాం హారీ ।
సగట సమాన సరీ । కైసీ కరావీ ॥ ౮ ॥
సగట సమాన సరీ । కైసీ కరావీ ॥ ౮ ॥
దేవ దానవ మానవ । నీచ యోనీ హీన జీవ ।
పాపీ సుకృతి అభిప్రావ । ఉదండ ఆహే ॥ ౯ ॥
పాపీ సుకృతి అభిప్రావ । ఉదండ ఆహే ॥ ౯ ॥
యేకాంశేం జగ చాలే । పరీ సామర్థ్య వేగళాలేం ।
యేకాసంగే ముక్త కేలేం । యేకాసంగేం రవరవ ॥ ౧౦ ॥
యేకాసంగే ముక్త కేలేం । యేకాసంగేం రవరవ ॥ ౧౦ ॥
సాకర మాతీ పృథ్వీ హోయే । పరీ తే మాతీ ఖాతాం న యే ।
గరళ ఆప నవ్హే కాయే । పరీ తేం ఖోటేం ॥ ౧౧ ॥
గరళ ఆప నవ్హే కాయే । పరీ తేం ఖోటేం ॥ ౧౧ ॥
పుణ్యాత్మా ఆణీ పాపాత్మా । దోహింకడే అంతరాత్మా ।
సాధు భోందు సీమా । సాండూంచ నయే ॥ ౧౨ ॥
సాధు భోందు సీమా । సాండూంచ నయే ॥ ౧౨ ॥
అంతర యేక తోం ఖరేం । పరీ సాంగాతేం ఘేఊం న యేతీ మాహారే ।
పండిత ఆణి చాటేం పోరేం । యేక కైసీం ॥ ౧౩ ॥
పండిత ఆణి చాటేం పోరేం । యేక కైసీం ॥ ౧౩ ॥
మనుష్య ఆణి గధడే । రాజహంస ఆణి కోంబడేం ।
రాజే ఆణి మాకడేం । ఏక కైసీం ॥ ౧౪ ॥
రాజే ఆణి మాకడేం । ఏక కైసీం ॥ ౧౪ ॥
భాగీరథీచేం జళ ఆప । మోరీ సంవదణీ తేంహి ఆప ।
కుశ్చిళ ఉదక అల్ప । సేవవేనా ॥ ౧౫ ॥
కుశ్చిళ ఉదక అల్ప । సేవవేనా ॥ ౧౫ ॥
యాకారణేం ఆచారశుద్ధ । త్యాఉపరీ విచారశుద్ధ ।
వీతరాగీ ఆణి సుబుద్ధ । ఐసా పాహిజే ॥ ౧౬ ॥
వీతరాగీ ఆణి సుబుద్ధ । ఐసా పాహిజే ॥ ౧౬ ॥
శూరాంహూన మానిలేం లండీ । తరీ యుద్ధప్రసంగీం నరకాడీ ।
శ్రీమంత సాండూన బరాడీ । సేవితా కైసేం ॥ ౧౭ ॥
శ్రీమంత సాండూన బరాడీ । సేవితా కైసేం ॥ ౧౭ ॥
యేకా ఉదకేం సకళ జాలేం । పరీ పాహోన పాహిజే సేవిలేం ।
సగట అవఘేంచ ఘేతలేం । తరీ తేం మూర్ఖపణ ॥ ౧౮ ॥
సగట అవఘేంచ ఘేతలేం । తరీ తేం మూర్ఖపణ ॥ ౧౮ ॥
జీవనాచేంచ జాలేం అన్న । అన్నాచేం జాలేం వమన ।
పరీ వమనాచేం భోజన । కరితాం న యే ॥ ౧౯ ॥
పరీ వమనాచేం భోజన । కరితాం న యే ॥ ౧౯ ॥
తైసేం నింద్య సోడూనద్యావేం । వంద్య తేం హృదఈం ధరావేం ।
సత్కీర్తీనేం భరావేం। భూమండళ ॥ ౨౦ ॥
సత్కీర్తీనేం భరావేం। భూమండళ ॥ ౨౦ ॥
ఉత్తమాంసి ఉత్తమ మానే। కనిష్ఠాంస తేం న మానే ।
మ్హణౌన కరంటే దేవానేం । కరూన ఠేవలే ॥ ౨౧ ॥
మ్హణౌన కరంటే దేవానేం । కరూన ఠేవలే ॥ ౨౧ ॥
సాండా అవఘేం కరంటపణ । ధరావేం ఉత్తమ లక్షణ ।
హరికథా పురాణ శ్రవణ । నీతి న్యాయే ॥౨౨ ॥
హరికథా పురాణ శ్రవణ । నీతి న్యాయే ॥౨౨ ॥
వర్తయాచావివేక । రాజీ రాఖణేం సకళ లోక ।
హళుహళు పుణ్యలోక। కరీత జావే॥ ౨౩ ॥
హళుహళు పుణ్యలోక। కరీత జావే॥ ౨౩ ॥
ములాచే చాలీనేం చాలావేం । ములాచ్యా మనోగతేం బోలావేం ।
తైసేం జనాస సికవావేం । హళుహళు ॥ ౨౪ ॥
తైసేం జనాస సికవావేం । హళుహళు ॥ ౨౪ ॥
ముఖ్య మనోగత రాఖణేం । హేంచి చాతుర్యాచీం లక్షణేం ।
చతుర తో చతురాంగ జాణేం । ఇతర తీం వేడీం ॥ ౨౫ ॥
చతుర తో చతురాంగ జాణేం । ఇతర తీం వేడీం ॥ ౨౫ ॥
వేడ్యాస వేడేం మ్హణోం నయే । వర్మ కదాపి బోలోం నయే।
తరీచ ఘడే దిగ్విజయే । నిస్పృహాసీ ॥ ౨౬॥
తరీచ ఘడే దిగ్విజయే । నిస్పృహాసీ ॥ ౨౬॥
ఉదండ స్థళీం ఉదండ ప్రసంగ । జాణోని కరణేం యేథాసాంగ ।
ప్రాణిమాత్రాచా అంతరంగ । హోఊన జావేం ॥ ౨౭ ॥
ప్రాణిమాత్రాచా అంతరంగ । హోఊన జావేం ॥ ౨౭ ॥
మనోగత రాఖోన జాతాం । పరస్పరేం హోయే అవస్తా ।
మనోగత తోడితాం వేవస్తాం । బరీ నాహీం ॥ ౨౮ ॥
మనోగత తోడితాం వేవస్తాం । బరీ నాహీం ॥ ౨౮ ॥
యాకారణేం మనోగత । రాఖేల తో మోఠా మహంత ।
మనోగత రాఖతాం సమస్త । వోఢోన యేతీ ॥ ౨౯ ॥
మనోగత రాఖతాం సమస్త । వోఢోన యేతీ ॥ ౨౯ ॥
ఇతి శ్రీదాసబోధే గురుశిష్యసంవాదే శికవణనిరూపణనామ సమాస దహావా ॥
దశక తేరావా సమాప్త ॥