The Guru

śrī dāsabodha adhyāya 16

(Dasbodh Dashak 16 in English (IAST))

Samartha Ramdas

Also known as Dasbodh · Dasbodh adhyay 16 · Shri Dasbodh

Dasbodh Dashak 16. The Dasbodh of Samartha Ramdas, spoken in the caves at Shivthar Ghal and set down by his disciple Kalyan Swami. Cast as a dialogue between guru and disciple across twenty dashaks, each of ten samasas, it moves from the discipline of listening through discrimination between the real and the unreal to the nature of the Self — practical throughout, and addressed to people living in the world. This dashak is named in its colophon for गुणभूतनिरूपण.

#of 332
saptatinvaya
samāsa pahilā : gaṇeśastavana || śrīrāma ||
samāsa dusarā : gaṇeśastavana || śrīrāma ||
samāsa tisarā : śāradāstavana || śrīrāma ||
samāsa cavathā : sadgurustavana || śrīrāma ||
samāsa pāṃcavā : saṃtastavana || śrīrāma ||
samāsa sahāvā : śrotejanastavana || śrīrām ||
samāsa sātavā : kaveśvarastavana || śrīrām ||
samāsa āṭhavā : sabhāstavana || śrīrām ||
samāsa navavā : paramārthastavana || śrīrām ||
samāsa dahāvā : naradehastavananirūpaṇa || śrīrām ||
samāsa pahilā : vālmīki stavananirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
dhanya dhanya to vālmīka | ṛṣīmājī puṇyaśloka |
jayācena hā trilokya | pāvanajālā || 1 ||
bhaviṣya āṇī śatakoṭī | heṃ toṃ nāhīṃ dekhileṃ dṛṣṭīṃ |
dhāṃḍol̤itāṃ sakal̤a sṛṣṭi | śruta navhe || 2 ||
bhaviṣyāceṃ yeka vacana | kadācita jāleṃ pramāṇa |
tarī āścirya mānitī jana | bhūmaṃḍal̤īce || 3 ||
nasatāṃ raghunāthāvatāra | nāhīṃ pāhilā śāstrādhāra |
rāmakathecā vistāra | vistārilā jeṇeṃ || 4 ||
aisā jayācā vāgvil̤āsa | aikonī saṃtoṣalā maheśa |
maga vibhāgileṃ trayalokyāsa | śatakoṭī rāmāyeṇa || 5 ||
jyāceṃ kavitva śaṃkareṃ pāhileṃ | itarāṃ na vace anumānaleṃ |
rāmaupāsakāṃsī jāleṃ | parama samādhāna || 6 ||
ṛṣī hote thora thora | bahutīṃ kelā kavitvavicāra |
parī vālmīkāsārikhā kaveśvara | na bhūto na bhaviṣyati || 7 ||
pūrvīṃ kelī dṛṣṭa karmeṃ | parī pāvana jālā rāmanāmeṃ |
nāma japatāṃ dṛḍha nemeṃ | puṇyeṃ sīmā sāṃḍilī || 8 ||
upharāṭe nāma mhaṇatāṃ vāceṃ | parvata phuṭale pāpāce |
dhvaja ubhārale puṇyāce | brahmāṃḍāvarute || 9 ||
vālmīkeṃ jetheṃ tapa keleṃ | teṃ vana puṇyapāvana jāleṃ |
śuṣka kāṣṭhīṃ aṃkura phuṭale | tapobal̤eṃ jayācyā || 10 ||
pūrvī hotā vālhākol̤ī | jīvaghātakī bhūmaṃḍal̤īṃ |
toci vaṃdije sakal̤īṃ | vibudhīṃ āṇi ṛṣeśvarīṃ || 11 ||
uparatī āṇi anutāpa | tetheṃ kaiṃceṃ urela pāpa |
dehyāṃtatapeṃ puṇyarūpa | dusarā janma jālā || 12 ||
anutāpeṃ āsana ghātaleṃ | dehyāṃceṃ vārul̤a jāleṃ |
teṃci nāma puḍheṃ paḍileṃ | vālmīka aiseṃ || 13 ||
vārul̤āsa vālmīka bolije | mhaṇoni vālmīka nāma sāje |
jayācyā tīvra tapeṃ jhije | hṛdaya tāpasāceṃ || 14 ||
jo tāpasāṃmājīṃ śreṣṭha | jo kaveśvarāṃmadheṃ variṣṭha |
jayāceṃ bolaṇeṃ paṣṭa | niścayāceṃ || 15 ||
jo niṣṭhāvaṃtāṃceṃ maṃḍaṇa | raghunāthabhaktāṃceṃ bhūṣaṇa |
jyācī dhāraṇā asādhāraṇa | sādhakāṃ sadṛḍha karī || 16 ||
dhanya vālmīka ṛṣeśvara | samarthācā kaveśvara |
tayāsī mājhā namaskāra | sāṣṭāṃgabhāveṃ || 17 ||
vālmīka ṛṣī bolilā nasatā | tarī āmhāṃsī kaiṃcī rāmakathā |
mhaṇoniyāṃ samarthā | kāya mhaṇonī varṇāveṃ || 18 ||
raghunathakīrti pragaṭa kelī | teṇeṃ tayacī mahimā vāḍhalī |
bhakta maṃḍal̤ī sukhī jālī | śravaṇamātreṃ || 19 ||
āpulā kāl̤a sārthaka kelā | raghunāthakīrtimadheṃ buḍālā |
bhūmaṃḍal̤īṃ udharilā | bahuta loka || 20 ||
raghunātha bhakta thora thora | mahimā jayāṃcā apāra |
tyā samastāṃcā kiṃkara | rāmadāsa mhaṇe || 21 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde vālmīkastavananirūpaṇanāma samāsa pahilā ||
samāsa dusarā : sūryastavananirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
dhanya dhanya hā sūryavauṃśa | sakal̤a vauṃśāmadheṃ viśeṣa |
mārtaṃḍamaṃḍal̤ācā prakāśa | phāṃkalā bhūmaṃḍal̤īṃ || 1 ||
somāāṃgīṃ āhe lāṃchana | pakṣā yekā hoya kṣīṇa |
ravikirṇa phāṃkatā āpaṇa | kal̤āhīna hoye || 2 ||
yākāraṇeṃ sūryāpuḍheṃ | dusarī sāmyatā na ghaḍe |
jayācyā prakāśeṃ ujeḍe | prāṇīmātrāsī || 3 ||
nānā dharma nānā karmeṃ | uttameṃ madhyameṃ adhameṃ |
sugameṃ durgameṃ nitya nemeṃ | sṛṣṭīmadheṃ cālatī || 4 ||
vedaśāstreṃ āṇī purāṇeṃ | maṃtra yaṃtra nānā sādhaneṃ |
saṃdhyā snāna pūjāvidhāneṃ | sūryeṃviṇa bāpuḍīṃ || 5 ||
nānā yoga nā mateṃ | pāhoṃ jātāṃ asaṃkhyāteṃ |
jātī āpulālyā paṃtheṃ | sūryaudaya jāliyāṃ || 6 ||
prapaṃcika athavā paramārthika | kārya karaṇeṃ koṇīyeka |
divaseṃviṇa nirārthaka | sārthaka navhe || 7 ||
sūryāceṃ adhiṣṭhāna ḍol̤e | ḍol̤e nasatāṃ sarva āṃdhal̤e |
yākāraṇeṃ kāṃhīṃca na cale | sūryeṃviṇa || 8 ||
mhaṇāla aṃdha kavitveṃ karitī | tarī hehi suryācīca gatī |
thaṃḍa jāliyāṃ āpulī matī | maga matiprakāśa kaiṃcā || 9 ||
uṣṇa prakāśa to sūryācā | śīta prakāśa to caṃdrācā |
uṣṇatva nastāṃ dehyācā | ghāta hoye || 10 ||
yākāraṇeṃ sūryeṃviṇa | sahasā na cale kāraṇa |
śrote tumhī vicakṣaṇa | śodhūna pāhā || 11 ||
hariharāṃcyā avataramūrtī | śivaśaktīcyā anaṃta vektī |
yāpūrvīṃ hotā gabhastī | ātāṃ hi āhe || 12 ||
jituke saṃsārāsi āle | tituke sūryākhāleṃ vartale |
aṃtī dehe tyāgūna gele | prabhākarādekhatāṃ || 13 ||
caṃdra ailīkaḍe jālā | kṣīrasāgarīṃ madhūna kāḍhilā |
caudā ratnāṃmadheṃ ālā | baṃdhu lakṣumīcā || 14 ||
viśvacakṣu hā bhāskara | aiseṃ jāṇatī lāhānathora |
yākāraṇeṃ divākara | śreṣṭhāṃhūna śreṣṭha || 15 ||
apāra nabhamārga kramaṇeṃ | aiseṃci pratyahīṃ yeṇeṃ jāṇeṃ |
yā lokopakārākāraṇeṃ | ājñā samarthācī || 16 ||
divasa nastāṃ aṃdhakāra | sarvāṃsī nakal̤e sārāsāra |
divaseṃviṇa taśkara | kāṃ divābhīta pakṣī || 17 ||
sūryāpuḍheṃ āṇika dusareṃ | koṇa āṇāveṃ sāmoreṃ |
tejorāsī nirdhāreṃ | upamerahita || 18 ||
aisā hā savitā sakal̤āṃcā | pūrvaja hoya raghunāthācā |
agādha mahimā mānavī vācā | kāye mhaṇoni varṇāvī || 19 ||
raghunāthavauṃśa pūrvāpara | yekāhūni yeka thora |
maja matimaṃdāsa hā vicāra | kāye kal̤e || 20 ||
raghunāthācā samudāva | tetheṃ guṃtalā aṃtarbhāva |
mhaṇonī varṇitāṃ mahatva | vāgdurbal̤a mī || 21 ||
sakal̤a doṣācā parihāra | karitāṃ sūryāsa namaskāra |
sphūrti vāḍhe niraṃtara | sūryadarśana ghetāṃ || 22 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sūryastavananirūpaṇanāma samāsa dusarā ||
samāsa tisarā : pṛthvīstavananirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
dhanya dhanya he vasumatī | icā mahimā sāṃgoṃ kitī |
prāṇīmātra tituke rāhātī | ticyā ādhāreṃ || 1 ||
aṃtarikṣa rāhātī jīva | tohi pṛthvīcā svabhāva |
dehe jaḍa nastāṃ jīva | kaise tagatī || 2 ||
jāl̤itī pol̤itī kudal̤itī | nāṃgaritī ukaritī khāṇatī |
mal̤a mūtra tijavarī karitī | āṇī vamana || 3 ||
nāsakeṃ kujakeṃ jarjara | pṛthvīviṇa kaiṃcī thāra |
dehyāṃtakāl̤īṃ śarīra | tijavarī paḍe || 4 ||
bareṃ vāīṭa sakal̤a kāṃhīṃ | pṛthvīviṇa thāra nāhīṃ |
nānā dhātu dravya teṃ hi | bhūmīce poṭīṃ || 5 ||
yekāsa yeka saṃvhāritī | prāṇī bhūmīvarī asatī |
bhūmī sāṃḍūna jātī | koṇīkaḍe || 6 ||
gaḍa koṭha pureṃ paṭṭaṇeṃ | nānā deśa kal̤atī aṭaṇeṃ |
deva dānava mānava rāhāṇeṃ | pṛthvīvarī || 7 ||
nānā ratneṃ hire parīsa | nānā dhātu dravyāṃśa |
gupta pragaṭa karāvyāsa | pṛthvīviṇa nāhīṃ || 8 ||
merumāṃdāra himācal̤a | nānā aṣṭakul̤ācal̤a |
nānā pakṣī macha vyāl̤a | bhūmaṃḍal̤īṃ || 9 ||
nānā samudrāpailīkaḍe | bhoṃvateṃ āvarṇodakā kaḍeṃ |
asaṃbhāvya tuṭale kaḍe | bhūmaṃḍal̤āce || 10 ||
tyāmadheṃ gupta vivareṃ | lāhānathoreṃ apāreṃ |
tetheṃ nibiḍa aṃdhakāreṃ | vastī kīje || 11 ||
āvarṇodaka teṃ apāra | tyācā koṇa jāṇe pāra |
udaṃḍa dāṭale jal̤acara | asaṃbhāvya moṭhe || 12 ||
tyā jīvanāsa ādhāra pavana | nibiḍa dāṭa āṇī ghana |
phuṭoṃ śakenā jīvana | koṇekaḍe || 13 ||
tyā prabhaṃjanāsī ādhāra | kaṭhiṇapaṇeṃ ahaṃkāra |
aisā tyā bhūgol̤ācā pāra | koṇa jāṇe || 14||
nānā padārthāṃcyā khāṇī | dhāturatnāṃcyā dāṭaṇī |
kalpataru ciṃtāmaṇī | amṛtakuṃḍeṃ || 15 ||
nānā dīpeṃ nānā khaṃḍeṃ | vasatī udvaseṃ udaṃḍeṃ |
tetheṃ nānā jīvanācīṃ baṃḍeṃ | vegal̤ālīṃ || 16 ||
merubhoṃvate kaḍe kāpale | asaṃbhāvya kaḍoseṃ paḍileṃ |
nibiḍa taru lāgale | nānā jinasī || 17 ||
tyāsannidha lokāloka | jetheṃ sūryāceṃ phire cāka |
caṃdrādi droṇādri maināka | māhāṃ girī || 18 ||
nānā deśīṃ pāṣāṇabheda | nānā jinasī mṛttikābheda |
nānā vibhūti chaṃda baṃda | nānā khāṇī || 19 ||
bahuratna he vasuṃdarā | aisā padārtha kaicā dusarā |
aphaṭa paḍileṃ sairāvairā | jikaḍe tikaḍe || 20 ||
avaghī pṛthvī phirona pāhe | aisā prāṇī koṇa āhe |
dujī tul̤aṇā na sāhe | dharaṇīviṣīṃ ||21 ||
nānā vallī nānā pikeṃ | desodesī anekeṃ |
pāhoṃ jātāṃ sārikhyā sārikheṃ | yeka hi nāhīṃ || 22 ||
svarga mṛtyu āṇipātāl̤eṃ | apūrva racilīṃ tīna tāl̤eṃ|
pātāl̤alokīṃ māhāṃ vyāl̤eṃ | vastī kīje || 23 ||
nāna vallī bījāṃcī khāṇī | te he viśāl̤a dharaṇī |
abhinava kartyācī karaṇī | hoūna gelī || 24 ||
gaḍa koṭha nānā nagareṃ | pureṃ paṭṭaṇeṃ manohareṃ |
sakal̤āṃ ṭhāīṃ jagadeśvareṃ | vastī kīje || 25 ||
māhāṃ bal̤ī hoūna gele | pṛthvīvarī cautāl̤ale |
sāmarthyeṃ nirāl̤e rāhile | heṃ toṃ ghaḍenā || 26 ||
asaṃbhāvya he jagatī| jīva kitīyeka jātī |
nānā avatārapaṃgatī | bhūmaṃḍal̤āvarī || 27 ||
sadhyāṃ rokaḍe pramāṇa | kāṃhīṃ karāvā nalage anumāna |
nānā prakārīceṃ jīvana | pṛthvīceni ādhāreṃ || 28 ||
kitteka bhūmī mājhī mhaṇatī | sevaṭīṃ āpaṇaci marona jātī |
kitteka kāl̤a hotāṃ jagatī | jaisī taisī || 29 ||
aisā pṛthvīcā mahimā | dusarī kāye dyāvī upamā |
brahmādikāpāsunī āmhāṃ | āśrayoci āhe || 30 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde pṛthvīstavananirūpaṇanāma samāsa tisarā ||
samāsa cauthā : āpanirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
ātāṃ sakal̤āṃce jnamasthāna | sakal̤a jīvāṃce jīvana |
jayāsa āponārāyeṇa | aiseṃ bolije || 1 ||
pṛthvīsa ādhāra āvarṇodaka | saptasiṃdhūceṃ siṃdhodaka |
nānā meghīceṃ meghodaka | bhūmaṃḍal̤īṃ cālileṃ || 2 ||
nānā nadyā nānā desīṃ | vāhāta mil̤ālyā sāgarāsī |
lāhānathora puṇyarāsī | agādha mahime || 3 ||
nadyā parvatīṃhūna koṃsal̤alyā | nānā sāṃkaḍīmadheṃ ricavilyā |
dhabābāṃ khal̤āl̤āṃ cālilyā | asaṃbhāvya || 4 ||
kūpa bāvī sarovareṃ | udaṃḍa tal̤īṃ thorathoreṃ |
nirmal̤eṃ ucaṃbal̤atī nīreṃ | nānā desīṃ || 5 ||
gāyemukheṃ pāṭa jātī | nānā kālave vāhatī |
nānā jharyā jhirapatī | jharatī nīreṃ || 6 ||
ḍureṃ vihīreṃ pājhara | parvata phuṭona vāhe nīra |
aise udakāce prakara | bhūmaṃḍal̤īṃ || 7 ||
jituke girī titukyā dhārā | koṃsal̤atī bhayaṃkarā |
pābhal̤a vāhāl̤ā apārā | ukal̤yā sāṃḍitī || 8 ||
bhūmaṃḍal̤īceṃ jal̤a āghaveṃ| kitī mhaṇonī sāṃgāveṃ |
nānā kāraṃjīṃ āṇāveṃ | bāṃdhonī pāṇī || 9 ||
ḍoho ḍavaṃke khabāḍīṃ ṭāṃkīṃ | nānā girikaṃdarīṃ anekīṃ |
nānā jal̤eṃ nānā lokīṃ | vegal̤ālīṃ || 10 ||
tīrtheṃ yekāhūna yeka | māhāṃ pavitra puṇyadāyaka |
agādha mahimā śāstrakāraka | boloni gele || 11 ||
nānā tīrthāṃcī puṇyodakeṃ | nānā sthal̤osthal̤īṃ sītal̤odakeṃ |
taisīṃca nānā uṣṇodakeṃ | ṭhāīṃ ṭhāīṃ || 12 ||
nānā vallīmadheṃ jīvana | nānā phal̤īṃ phulīṃ jīvana |
nānā kaṃdīṃ mul̤īṃ jīvana | guṇakārakeṃ || 13 ||
kṣīrodakeṃ siṃdhodakeṃ | viṣodakeṃ pīyūṣodakeṃ |
nānā sthal̤āṃtarīṃ udakeṃ | nānā guṇācīṃ || 14 ||
nānā yukṣadaṃḍāce rasa | nānā phal̤āṃce nānā rasa |
nānā prakārīce gorasa| mada pārā gul̤atra || 15 ||
nānā muktaphal̤āṃceṃ pāṇī | nānā ratnī tal̤apeṃ pāṇī |
nānā śastrāmadheṃ pāṇī | nānā guṇāceṃ || 16 ||
śuklīta śroṇīta lāl̤a mūtra sveda | nānā udakāce nānā bheda |
vivarona pāhātāṃ viśada | hota jāteṃ || 17 ||
udakāce deha keval̤a | udakāceṃci bhūmaṃḍal̤a |
caṃdramaṃḍal̤a sūryamaṃḍal̤a | udakākaritāṃ || 18 ||
kṣārasiṃdhu kṣīrasiṃdhu | surāsiṃdhu ājyasiṃdhu |
dadhisiṃdhu yukṣarasasiṃdhu | śuddha siṃdhu udakācā || 19 ||
aiseṃ udaka vistāraleṃ | mul̤āpāsūna sevaṭā āleṃ |
madhehi ṭhāīṃ ṭhāīṃ umaṭaleṃ | ṭhāīṃ ṭhāīṃ gupta || 20 ||
je je bījīṃ miśrīta jāleṃ | to to svāda gheūna uṭhileṃ |
usāmadheṃ goḍīsa āleṃ | parama suṃdara || 21 ||
udakāceṃ bāṃdhā heṃ śarīra | udaka ci pāhije tadanaṃtara |
udakaci utpattivistāra | kitī mhaṇonī sāṃgāvā || 22 ||
udaka tāraka udaka māraka | udaka nānā saukhyadāyeka |
pāhātaṃ udakācā viveka | alolika āhe || 23 ||
bhūmaṃḍal̤īṃ dhāṃve nīra | nānā dhvanī tyā suṃdara |
dhabābāṃ dhabābāṃ thora | ricavatī dhārā || 24 ||
ṭhāīṃ ṭhāīṃ ḍoho tuṃbatī | viśāl̤a tal̤īṃ ḍabābitī |
cabābitī thabābitī | kālave pāṭa || 25 ||
yekī pālathyā gaṃgā vāhātī | udakeṃ sannidhaci asatī |
khal̤āl̤āṃ jhare vāhātī | bhūmīce poṭīṃ || 26 ||
bhūgarbhīṃ ḍoho bharaleṃ | koṇhī dekhile nā aikile |
ṭhāīṃ ṭhāīṃ jhovīre jāle | vidulyatāṃce || 27 ||
pṛthvītal̤īṃ pāṇī bharaleṃ | pṛthvīmadheṃ pāṇī khel̤e |
pṛthvī pragṭaleṃ | udaṃḍa pāṇī || 28 ||
svargamṛtyapātāl̤īṃ | yeka nadī tīna tāl̤īṃ |
meghodaka aṃtarāl̤īṃ | vṛṣṭī karī || 29 ||
pṛthvīceṃ mūl̤a jīvana | jīvanāceṃ mūl̤a dahana |
dahanāceṃ mūl̤a pavana | thorāhūna thora || 30 ||
tyāhūna thora parameśvara | mahadbhūtāṃcā vicāra |
tyāhūna thora parātpara | parabrahma jāṇāveṃ || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde āpanirūpaṇanāma samāsa cauthā ||
samāsa pāṃcavā : agninirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
dhanya dhanya hā vaiśvānaru | hoye raghunāthācā śvaśuru |
viśvavyāpaka viśvaṃbharu | pitā jānakīcā || 1 ||
jyācyā mukheṃ bhagavaṃta bhoktā | jo ṛṣīcā phal̤adātā |
tamahimarogahartā | bhartā viśvajanācā || 2 ||
nānā varṇa nānā bheda | jīvamātrāsa abheda |
abheda āṇī parama śudha | bramhādikāsī || 3 ||
agnīkaritāṃ sṛṣṭī cāle | agnīkaritāṃ loka dhāle |
agnīkaritāṃ sakal̤a jyāle | lāhānathora || 4 ||
agnīneṃ āl̤aleṃ bhūmaṃḍal̤a | lokāṃsa rāhavyā jāleṃ sthal̤a |
dīpa dīpikā nānā jvāl̤a | jetheṃ tetheṃ || 5 ||
poṭāmadheṃ jaṭharāgnī | teṇeṃ kṣudhā lāge janīṃ |
agnīkaritāṃ bhojanīṃ | rucī yete || 6 ||
agnī sarvāṃgīṃ vyāpaka | uṣṇeṃ rāhe kūṇī yeka |
uṣṇa nastāṃ sakal̤a loka | marona jātī || 7 ||
ādhīṃ agnī maṃda hoto | puḍheṃ prāṇī to nāsato |
aisā hā anubhava yeto | prāṇīmātrāsī || 8 ||
asatāṃ agnīceṃ bal̤a | śatru jiṃke tātkāl̤a |
agnī āhe tāvatkāl̤a | jiṇeṃ āhe || 9 ||
nānā rasa nirmāṇa jāle | agnīkaritāṃ nipajale |
māhāṃrogī ārogya jāle | nimiṣamātreṃ || 10 ||
sūrya sakal̤āṃhūna viśeṣa | sūryāuparī agnīpraveśa |
rātrabhāgīṃ loka agnīsa | sāheṃ karitī || 11 ||
aṃtyajagṛhīṃcā agnī āṇilā | tyāsa doṣa nāhīṃ bolilā |
sakal̤āṃ gṛhīṃ pavitra jālā | vaiśvānaru || 12 ||
agnīhotra nānā yāga | agnīkaritāṃ hotī sāṃga |
agnī trupta hotāṃ maga | suprasanna hoto || 13 ||
deva dānava mānava | agnīkaritāṃ cāle sarva |
sakal̤a janāsī upāva | agnī āhe || 14 ||
lagneṃ karitī thora thora | nānā dārūcā prakāra |
bhūmaṃḍal̤īṃ yātrā thora | dārūneṃ śobhatī || 15 ||
nānā loka rogī hotī | uṣṇa auśadheṃ sevitī |
teṇe loka ārogya hotī | vanhīkaritāṃ || 16 ||
brahmaṇāsa tanumanu | sūryadeva hutāśanu |
yetadviṣaīṃ anumānu | kāṃhīṃca nāhīṃ || 17 ||
lokāmadhyeṃ jaṭharānal̤u | sāgarīṃ āhe vaḍavanāl̤u |
bhūgol̤ābāhera āvarṇānal̤u | śivanetrīṃ vidulyatā || 18 ||
kupīpāsūna agnī hoto | uṃcadarpaṇīṃ agnī nighato |
kāṣṭhamaṃthanī pragaṭato | cakamakeneṃ || 19 ||
agnī sakal̤āṃ ṭhāīṃ āhe | kaṭhīṇa ghisaṇīṃ pragaṭa hoye |
āgyāsarpeṃ dagdha hoye | girikaṃdareṃ || 20 ||
agnīkaritāṃ nānā upāye | agnīkaritāṃ nānā apāya |
vivekeṃviṇa sakala hoye | nirārthaka || 21 ||
bhūmaṃḍal̤īṃ lāhānathora | sakal̤āṃsa vanhīcā ādhāra |
agnimukheṃ parameśvara | saṃtuṣṭa hoye || 22 ||
aisā agnīcā mahimā | bolije titukī uṇī upamā |
uttarottara agādha mahimā | agnīpuruṣācā || 23 ||
jīta asatāṃ sukhī karī | melyāṃ preta bhasma karī |
sarvabhakṣaku tyācī thorī | kāye mhaṇonī sāṃgāvī || 24 ||
sakal̤a sṛṣṭīcā saṃvhāra | pral̤aya karī vaiśvānara |
vaiśvānareṃ padārthamātra | kāṃhīṃca urenā || 25 ||
nānā homa udaṃḍa karitī | gharogharīṃ vaiśadeva cālatī |
nānā kṣetrīṃ dīpa jal̤atī | devāpāsīṃ || 26 ||
dīpārādhaneṃ nilāṃjaneṃ | deva vovāl̤ije janeṃ |
khareṃ khoṭeṃ nivaḍaṇeṃ | divya hotāṃ || 27 ||
aṣṭadhā prakurtī loka tinhī | sakal̤a vyāpūna rāhilā vanhī |
agādha mahimā vadanīṃ | kitī mhaṇonī bolāvā || 28 ||
cyārī śrṛṃgeṃ tripadīṃ jāta | donī śireṃ sapta hāta |
aisā bolilā śāstrārtha | pracitīviṇa || 29 ||
aisā vanhī uṣṇamūrtī | to mī boliloṃ yethāmatī |
nyūnyapūrṇa kṣamā śrotīṃ | keleṃ pāhije || 30 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde agninirūpaṇanāma samāsa pāṃcavā ||
samāsa sahāvā : vāyustavana || śrīrāmasamartha ||
dhanya dhanya hā vāyudeva | yācā vicitra svabhāva |
vāyokaritāṃ sakal̤a jīva | vartatī janīṃ || 1 ||
vāyokaritāṃ śvāsośvāsa | nānā vidyāṃcā abhyāsa |
vāyokaritāṃ śarīrāsa | cal̤aṇa ghaḍe || 2 ||
cal̤aṇa val̤aṇa prāsāraṇa | nirodhana āṇī ākocana |
prāṇa apāna vyāna udāna | samāna vāyu || 3 ||
nāga kūrma karkaśa vāyo | devadatta dhanaṃjayo|
aise he vāyoce svabhāvo | udaṃḍa asatī || 4 ||
vāyo brahmāṃḍīṃ pragaṭalā | brahmāṃḍadevatāṃsa puravalā |
tethunī piṃḍī pragaṭalā | nānā guṇeṃ || 5 ||
svargalokīṃ sakal̤a deva | taiseci puruṣārthī dānava |
mṛtyalokīṃce mānava | vikhyāta rāje || 6 ||
naradehīṃ nānā bhede | anaṃta bhedācīṃ śvāpadeṃ |
vanacareṃ jal̤acareṃ ānaṃdeṃ | krīḍā karitī|| 7||
tyā samastāṃmadheṃ vāyu khel̤e | khecarakul̤a avagheṃ cal̤e |
uṭhatī vanhīce ubāl̤e | vāyokaritāṃ || 8||
vāyo meghāceṃ bharaṇa bharī| saveṃca piṭūna parateṃ sārī |
vāyo aisā kārabarī | dusarā nāhīṃ || 9 ||
parī te ātmayācī sattā | varte śarīrīṃ tatvatā |
parī vyāpakapaṇeṃ yā samarthā | tul̤aṇā nāhīṃ || 10 ||
girīhūna dāṭa phaujā | megha uṭhile lokakājā |
garjagarjoṃ taḍaka vijā | vāyobal̤eṃ || 11 ||
caṃdrasūrya nakṣatramāl̤ā | grahamaṃḍal̤eṃ meghamāl̤ā |
yeṃ brahmāṃḍīṃ nānā kal̤ā | vāyokaritāṃ || 12 ||
yekavaṭaleṃ teṃ nivaḍenā | kālavaleṃ teṃ vegal̤eṃ hoyenā |
taiseṃ he beṃcāḍa nānā | kevī kal̤e || 13 ||
vāyo suṭe sarārāṃ | asaṃbhāvya paḍatīgārā |
taise jīva he nīrā- | sarise paḍatī || 14 ||
vāyurūpeṃ kamal̤akal̤ā | toci ādhāra jal̤ā |
tayā jal̤ācyā ādhāreṃ bhūgol̤ā | śeṣeṃ dharileṃ ||15 ||
śeṣāsa pavanācā āhāra | āhāreṃ phuge śarīra |
tarī maga ghetalā bhāra | bhūmaṃḍal̤ācā ||16||
māhāṃkūrmāceṃ śarīra bhaleṃ | neṇoṃ brahmāṃḍa pālatheṃ ghātaleṃ |
yevaḍheṃ śarīra teṃ rāhileṃ | vāyocenī || 17||
vārāheṃ āpuleṃ daṃtīṃ | pṛthvī dharilī hotī |
tayācī yevaḍhī śaktī | vāyubal̤eṃ || 18 ||
brahma viṣṇu maheśvara | cauthā āpaṇa jagadeśvara |
vāyosvarūpa vicāra | vivekī jāṇatī || 19 ||
tetisa koṭī suravara | aṭhyāsī sahasra ṛṣeśvara |
sidha yogī bhāreṃbhāra | vāyokaritāṃ || 20 ||
nava koṭī kātyāyaṇī | chepana koṭī cyāmuṃḍiṇī |
auṭa koṭī bhūtakhāṇī | vāyorūpeṃ || 21||
bhūteṃ devateṃ nānā śaktī | vāyorūpa tyāṃcyā vektī |
nānā jīva neṇo kitī | bhūmaṃḍal̤īṃ || 22 ||
piṃḍīṃ brahmāṃḍīṃ puravalā | bāhera kaṃcukāsa gelā |
sakal̤āṃ ṭhāīṃ puravalā | samartha vāyu || 23 ||
aisā hā samartha pavana | hanumaṃta jayācā naṃdana |
raghunāthasmaraṇīṃ tanamana | hanumaṃtāceṃ || 24 ||
hanumaṃta vāyocā prasīdha | pityāputrāṃsa nāhīṃ bheda |
mhaṇoni doghehi abheda | puruṣārthaviṣīṃ || 25 ||
hanumaṃtāsa bolije prāṇanātha | yeṇeṃ guṇeṃ hā samartha |
prāṇeṃviṇa sakal̤a vertha | hota jāteṃ || 26 ||
māgeṃ mṛtya ālā hanumaṃtā | tevhāṃ vāyo rodhalā hotā |
sakal̤a devāṃsa āvastā | prāṇāṃta māṃḍaleṃ || 27 ||
deva sakal̤a mil̤ona | keleṃ vāyuceṃ stavana |
vāyo prasanna hoūna | mokal̤eṃ keleṃ || 28 ||
mhaṇoni pratapī thora | hanumaṃta īśvarī avatāra |
yacā puruṣārtha suravara | pāhātaci rāhile || 29 ||
deva kārāgṛhīṃ hote | hanumaṃteṃ dekhileṃ avaciteṃ |
saṃvhāra karūnī laṃkebhoṃvateṃ | viṭaṃbūna pāḍileṃ || 30 ||
usiṇeṃ ghetaleṃ devāṃceṃ | mūl̤a śodhileṃ rākṣasāṃceṃ |
moṭheṃ kautuka puchyaketāceṃ | āścarya vāṭe || 31 ||
rāvaṇa hotā siṃhyāsanāvarī | tetheṃ jāūna ṭhoṃsare mārī |
laṃkemadheṃ nirodha karī | udaka kaiceṃ || 32 ||
devāsa ādhāra vāṭalā | moṭhā puruṣārtha dekhilā |
manāmadheṃ raghunāthālā | karuṇā karitī || 33 ||
daitya āvaghe saṃvhārile | deva tatkāl̤a soḍile |
prāṇīmātra sukhī jāle | trayalokyavāsī || 34 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde vāyostavananirūpaṇanāma samāsa sahāvā ||
samāsa sātavā : mahadbhūtanirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
pṛthvīceṃ mūl̤a jīvana | jīvanāceṃ mūl̤a agna |
agnīceṃ mūl̤a pavana | māgāṃ niropileṃ || 1 ||
ātāṃ aikā pavanāceṃ mūl̤a | to hā aṃtarātmāci keval̤a |
atyaṃtaci caṃcal̤a | sakal̤āṃmadheṃ || 2 ||
to yeto jāto disenā | sthira hoūna baisenā |
jyāceṃ rūpa anumānenā | vedaśrutīsī || 3 ||
mul̤īṃ mul̤īṃceṃ sphurṇa | teṃci aṃtarātmyāceṃ lakṣaṇa |
jagadeśvarāpāsūna triguṇa | puḍheṃ jāleṃ || 4 ||
triguṇāpāsūna jālīṃ bhūteṃ| pāvalīṃ paṣṭa daśeteṃ |
tyā bhūtāṃceṃ svarūpa teṃ | vivekeṃ vol̤akhāveṃ || 5 ||
tyāmadheṃ mukhya ākāśa | cau bhūtāṃmadheṃ viśeṣa |
yācyā prakāśeṃ prakāśa | sakal̤a kāṃhīṃ || 6 ||
yeka viṣṇu mahadbhūta | aisā bhūtāṃcā saṃketa |
paraṃtu yācī pracīta | pāhilī pāhije || 7 ||
vistāreṃ bolilīṃ bhūteṃ | tyā bhūtāmadheṃ vyāpaka teṃ |
vivarona pāhātāṃ yeteṃ | pratyayāsī || 8 ||
ātmayācyā capal̤apaṇāpuḍheṃ | vāyo teṃ kitī bāpuḍeṃ |
ātmyāceṃ capal̤apaṇa rokaḍeṃ | samajona pāhāveṃ || 9 ||
ātmyāvegal̤eṃ kāma cālenā | ātmā disenā nā āḍal̤enā |
guptarūpeṃ vicāra nānā | pāhona soḍī || 10 ||
piṃḍa brahmāṃḍa vyāpūna dharileṃ | nānā śarīrīṃ vil̤āsaleṃ |
vivekī janāsī bhāsaleṃ | jagadāṃtarī || 11 ||
ātmyāviṇa dehe cālatī | heṃ toṃ na ghaḍe kalpāṃtīṃ |
aṣṭadhā prakṛrtīcyā vektī | rūpāsī ālyā || 12 ||
mūl̤āpāsūna sevaṭavarī | sakal̤a kāṃhīṃ ātmāca karī |
ātmyāpailīkaḍe nirvikārī | parabrahma teṃ || 13 ||
ātmā śarīrīṃ vartato | iṃdriyeṃgrāma ceṣṭavito |
nānā sukhaduḥkheṃ bhogito | dehyātmayogeṃ || 14 ||
saptakaṃcuka heṃ brahmāṃḍa | tyāmadheṃ saptakaṃcuka piṃḍa |
tyā piṃḍāmadheṃ ātmā jāḍa | vivekeṃ vol̤akhā || 15 ||
śabda aikona samajato | samajona pratyottara deto |
kaṭhīṇa mṛda sītoṣṇa jāṇato | tvacemadheṃ || 16 ||
netrīṃ bharonī padārtha pāhāṇeṃ | nānā padārtha parīkṣaṇeṃ |
uṃca nīca samajaṇeṃ | manāmadheṃ || 17||
krūradṛṣṭī saumyadṛṣṭī | kapaṭadṛṣṭī kṛpādṛṣṭī |
nānā prakārīṃcyā dṛṣṭī | bheda jāṇe|| 18 ||
jivhemadheṃ nānā svāda | nivaḍūna jāṇe bhedābheda |
jeṃ jeṃ jāṇeṃ teṃ teṃ viśada | karunī bole || 19||
uttama annāce parimal̤a | nānā sugaṃdha parimal̤a |
nānā phal̤āṃce parimal̤a | ghrāṇaiṃdriyeṃ jāṇe || 20 ||
jivheneṃ svāda gheṇeṃ bolaṇeṃ | pāṇīīiṃdriyeṃ gheṇeṃ deṇeṃ |
pādaiṃdriyeṃ yeṇeṃ jāṇeṃ | sarvakāl̤a ||21 ||
śisnaiṃdriyeṃ suratabhoga | gudaiṃdriyeṃ mal̤otsarga |
maneṃkarūnī sakal̤a sāṃga | kalpūna pāhe || 22||
aiseṃ vyāpāra paroparī | tribhuvanīṃ yekalāci karī |
tyācī varṇāvayā thorī | dusarā nāhīṃ || 23 ||
tyāviṇa dusarā kaicā | je mahimā sāṃgāvā tayācā |
vyāpa āṭopa ātmayācā | na bhūto na bhaviṣyati || 24 ||
caudā vidyā causaṣṭī kal̤ā | dhūrtapaṇācyā nānā kal̤ā |
veda śāstra purāṇa jivhāl̤ā | teṇeṃviṇa kaicā || 25 ||
yehalokīṃcā ācāra | paralokīṃ sārāsāravicāra |
ubhaya lokīṃcā nirdhāra | ātmāca karī || 26 ||
nānā mateṃ nānā bheda | nānā saṃvāda vevāda |
nānā niścaya bhedābheda | ātmāca karī || 27 ||
mukhyatatva vistāraleṃ | teṇeṃ tayāsa rūpa āṇileṃ |
yeṇeṃkaritāṃ sārthaka jāleṃ | sakal̤a kāṃhīṃ || 28 ||
lihiṇeṃ vācaṇeṃ pāṭhāṃtara karaṇeṃ | pusaṇeṃ sāṃgaṇeṃ artha karaṇeṃ |
gāṇeṃ bājavaṇeṃ nācaṇeṃ | ātmyācakaritāṃ || 29 ||
nānā sukheṃ ānaṃdato | nānā duḥkheṃ kaṣṭī hoto |
dehe dharito āṇī soḍito | nānāprakāreṃ || 30 ||
yekalāci nānā dehe dharī | yekalāci naṭe paroparī |
naṭa nāṭyakal̤ā kusarī | tyāviṇa nāhīṃ || 31 ||
yekalāci jālā bahurūpī | bahurūpī bahusākṣapī |
bahurūpeṃ bahupratāpī | āṇī laṃḍī || 32 ||
yekalāci vistāralā kaisā | pāhe bahuvidha tamāsā |
daṃpatyeṃviṇa kaisā | vistāralā || 33 ||
striyāṃsa pāhije puruṣa | puruṣāsī pāhije strīveṣa |
aisā āvaḍīcā saṃtoṣa | paraspareṃ || 34 ||
sthūl̤āceṃ mūl̤a teṃ liṃga | liṃgāmadheṃ heṃ prasaṃga |
yeṇeṃ prakāreṃ jaga | pratyakṣa cāle || 35 ||
puruṣāṃcā jīva striyāṃcī jīvī | aisī hote uṭhāṭhevī |
parī yā sūkṣmācī govī | samajalī pāhije || 36 ||
sthūl̤āṃkaritāṃ vāṭe bheda | sūkṣamīṃ āvagheṃci abheda |
aiseṃ bolaṇeṃ nirudha | pratyayā āleṃ || 37 ||
bāyakoneṃ bāyakosa bhogileṃ | aiseṃ nāhīṃ kīṃ ghaḍaleṃ |
bāyakosa aṃtarī lāgaleṃ | dhyāna puruṣāceṃ ||38 ||
strīsī puruṣa puruṣāsa vadhu | aisā āhe hā samaṃdhu |
yākāraṇeṃ sūkṣma saṃvādu | sukṣmīṃ ca āhe || 39 ||
puruṣaichemadheṃ prakṛtī | prakṛtīmadheṃ puruṣavektī |
prakṛtīpuruṣa bolatī | yeṇeṃ nyāyeṃ || 40 ||
piṃḍāvarūna brahmāṃḍa pāhāveṃ | pracītīneṃ pracītīsa ghyāveṃ |
umajenā tarī umajāveṃ | vivarāvivaroṃ || 41 ||
dvaitaichā hote mul̤īṃ | tarī te ālī bhūmaṃḍal̤īṃ |
bhūmaṃḍal̤īṃ āṇī mul̤īṃ | ruju pāhāveṃ || 42 ||
yetheṃ moṭhā jālā sākṣepa | phiṭalā śrotayāṃcā ākṣepa |
je prakṛtīpuruṣāceṃ rūpa | nivaḍona geleṃ || 43 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde mahadbhūtanirūpaṇanāma samāsa sātavā
|| samāsa āṭhavā : ātmārāmanirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
namūṃ gaṇapatī maṃgal̤amūrtī | jayāceni matisphūrtī |
loka bhajanī stavana karitī | ātmayāceṃ || 1 ||
namūṃ vaikharī vāgeśvarī | abhyāṃtarīṃ prakāśa karī |
nānā bharovarī vivarī | nānā vidyā || 2 ||
sakal̤a janāṃmadheṃ nāma | rāmanāma uttamottama |
śrama jāunī viśrāma | caṃdramaul̤ī pāvalā || 3 ||
nāmācā mahimā thora | rūpa kaiseṃ uttarottara |
parātpara parameśvara | trayalokyadhartā || 4 ||
ātmārāma cahuṃkaḍe | loka vāvaḍe jikaḍe tikaḍe |
dehe paḍe mṛtya ghaḍe | ātmayāviṇa || 5 ||
jīvātmā śivātmā paramātmā | jagadātmā viśvātmā guptātmā |
ātmā aṃtaratmā sūkṣmātmā | devadānavamānavīṃ || 6 ||
sakal̤a mārga cālatī bolatī | avatārapaṃgatīcī gatī |
ātmyākaritāṃ hota jātī | brahmādika || 7 ||
nādarūpa jotīrūpa | sākṣarūpa sattārūpa |
caitanyarūpa sasvarūpa | draṣṭārūpa jāṇije || 8 ||
narottamu virottamu | puruṣottamu raghottamu |
sarvottamu uttamottamu | trayalokyavāsī || 9 ||
nānā khatapaṭa āṇī caṭapaṭa | nānā laṭapaṭa āṇi jhaṭapaṭa |
ātmā nasatāṃ sarva sapāṭa | cahuṃkaḍe || 10 ||
ātmyāviṇa veḍeṃ kuḍeṃ | atmyāviṇa maḍeṃ bāpuḍeṃ |
ātmyāviṇa thaḍeṃ rokaḍeṃ | śarīrāceṃ || 11 ||
ātmajñānī samaje manīṃ | pāhe janī ātmayālāgunī |
bhuvanī athavā tribhuvanīṃ | atmyāviṇeṃ vosa || 12 ||
parama suṃdara āṇi catura | jāṇe sakal̤a sārāsāra |
ātmyāviṇa aṃdhakāra | ubhaya lokīṃ || 13 ||
sarvāṃgīṃ sidha sāvadha | nānā bheda nānā vedha |
nānā kheda āṇī ānaṃda | teṇeṃcikaritāṃ || 14 ||
raṃka athavā brahmādika | yekaci cālavī aneka |
pāhāvā nityānityaviveka | koṇhiyekeṃ || 15 ||
jyāce gharī padmiṇī nārī | ātmā taṃvarī āvaḍī dharī |
ātmā geliyāṃ śarīrīṃ | teja kaiceṃ || 16 ||
ātmā disenā nā bhāsenā | bāhyākāreṃ anumānenā |
nānā manācyā kalpanā | ātmayācenī || 17 ||
ātmā śarīrīṃ vāstavya karī | avagheṃ brahmāṃḍa vivarī bharī |
vāsanā bhāvanā paroparīṃ | kitī mhaṇonī sāṃgāvyā || 18 ||
manācyā anaṃta vṛttī | anaṃta kalpanā dharitī |
anaṃta prāṇī sāṃgo kitī | aṃtara tyāṃceṃ || 19 ||
anaṃta rājakāraṇeṃ dharaṇeṃ | kubudhī subudhī vivaraṇeṃ |
kal̤oṃ nedaṇeṃ cukāvaṇeṃ | prāṇīmātrāsī || 20 ||
yekāsa yeka japatī ṭapatī | yekāsa yeka khapatī lapatī |
śatrupaṇācī sthitī gatī | cahuṃkaḍe || 21 ||
pṛthvīmadheṃ paroparīṃ | yekāsa yeka siṃtarī |
kitteka bhakta paroparīṃ | paropakāra karitī || 22 ||
yeka ātmā anaṃta bheda | deheparatveṃ ghetī svāda |
ātmā ṭhāīṃcā abheda | bheda hi dharī || 23 ||
puruṣāsa strī pāhije | strīsa puruṣa pāhije |
navarīsa navarī pāhije | heṃ toṃ ghaḍenā || 24 ||
puruṣācā jīva strīyāṃcī jīvī | aisī nāhīṃ uṭhāṭhevī |
viṣayasukhācī govī | tetheṃ bheda āhe || 25 ||
jyā prāṇyāsa jo āhāra | tetheṃci hotī tatpara |
paśūce āhārīṃ nara | anādareṃ vartatī || 26 ||
āhārabheda dehebheda | gupta pragaṭa udaṃḍa bheda |
taisāci jāṇāvā ānaṃda | vegal̤ālā || 27 ||
siṃdhu bhūgarbhīṃcīṃ nīreṃ | tyā nīrāmadhīla śarīreṃ |
āvarṇodakācīṃ jal̤acareṃ | atyaṃta moṭhī || 28 ||
sūkṣma dṛṣṭīṃ āṇitāṃ manā | śarīrācā aṃta lāgenā |
mā to aṃtarātmā anumānā | kaisā yeto || 29 ||
dehyātmayoga śodhūna pāhilā | teṇeṃ kāṃhīṃ anumānalā |
sthūl̤asūkṣmācā galabalā | gathāgovī || 30 ||
gathāgovī ugavāvyākāraṇeṃ | kelīṃ nānā nirūpaṇeṃ |
aṃtarātmā kṛpāl̤upaṇeṃ | bahutāṃ mukheṃ bolilā || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde ātmārāmanirūpaṇanāma samāsa āṭhavā ||
samāsa navavā : nānā upāsanānirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
pṛthvīmadheṃ loka nānā | tyāsa nānā upāsanā |
bhāvārtheṃ pravartale bhajanā | ṭhāīṃ ṭhāīṃ || 1 ||
apulyā devāsa bhajatī | nānā stutī stavaneṃ karitī |
je je nirguṇa mhaṇitī | upāsanesī || 2 ||
yācā kaisā āhe bhāva | maja sāṃgije abhiprāva |
are hā stutīcā svabhāva | aisā āhe || 3 ||
nirguṇa mhaṇije bahuguṇa | bahuguṇī aṃtarātmā jāṇa |
sakal̤a tyāce aṃśa heṃ pramāṇa | pracita pāhā || 4 ||
sakal̤a janāsī mānāveṃ teṃ | yekā aṃtarātmyāsa pāvateṃ |
adhikāraparatveṃ teṃ | mānya kīje || 5 ||
śrotā mhaṇe hā anumāna | mul̤īṃ ghālāveṃ jīvana |
teṃ pāve pānopāna | he sadhyā pracitī || 6 ||
vaktā mhaṇe tul̤asīvarī | udaka ghālāveṃ pātrabharī |
parī na thire nimiṣabharī | bhūmīsa bhede || 7 ||
thorā vṛkṣāsa kaiseṃ karāveṃ | seṃḍyā pātra kaiseṃ nyāveṃ |
yācā abhiprāva deveṃ | maja niropāvā || 8 ||
prajanyāceṃ udaka paḍateṃ | teṃ toṃ mul̤ākaḍe yeteṃ |
hāta ci pāvenā tetheṃ | kāye karitī || 9 ||
sakal̤āsa mūl̤a sāṃpaḍe | aiseṃ puṇya kaiceṃ ghaḍe |
sādhujanāceṃ pavāḍe | vivekīṃ mana || 10 ||
tathāpī vṛkṣāṃceni paḍipāḍeṃ | jīvana ghālitāṃ koṭheṃ paḍe |
ye goṣṭīceṃ sāṃkaḍeṃ | kāṃhīṃca nāhīṃ || 11 ||
māgīla āśaṃkeceṃ nirśana | hotāṃ jāleṃ samādhāna |
ātāṃ guṇāsa nirguṇa | kaiseṃ mhaṇatī || 12 ||
caṃcal̤apaṇeṃ vikāraleṃ | saguṇa aiseṃ bolileṃ |
yera teṃ nirguṇa uraleṃ | guṇātīta || 13 ||
vaktā mhaṇe hā vicāra | śodhūna pāhāveṃ sārāsāra |
aṃtarīṃ rāhātāṃ nirdhāra | nāṃva nāhīṃ || 14 ||
vivekeṃci to mukhya rājā | āṇi sevakāceṃ nāṃva rājā |
yācā vicāra samajā | vevāda khoṭā || 15 ||
kalpāṃtapral̤aīṃ jeṃ uraleṃ | teṃ nirguṇa aiseṃ bolileṃ |
yera teṃ avagheṃci jāleṃ | māyemadheṃ || 16 ||
senā śāhāra bājāra | nānā yātrā lāhānathora |
śabda uṭhatī apāra | kaise nivaḍāve || 17 ||
kāl̤āmadheṃ prajyanyakāl̤a | madhyarātrīṃ hotāṃ nival̤a |
nānā jīva bolatī sakal̤a | kaise nivaḍāve || 18 ||
nānā deśa bhāṣā mateṃ | bhūmaṃḍal̤īṃ asaṃkhyāteṃ |
bahu ṛṣī bahu mateṃ | kaisīṃ nivaḍāvīṃ || 19 ||
vṛṣṭī hotāṃ ca aṃkura | sṛṣṭīvarī nighatī apāra |
nānā taru lāhānathora | kaise nivaḍāve || 20 ||
khecareṃ bhūcareṃ jal̤acareṃ | nānā prakārīṃcīṃ śarīreṃ |
nāna raṃga citravicitreṃ | kaisī nivaḍāvīṃ || 21 ||
kaiseṃ dṛśya ākāraleṃ | nānāparīṃ vikāraleṃ |
udaṃḍaci paisāvaleṃ | kaiseṃ nivaḍāveṃ || 22 ||
pokal̤īmadheṃ gaṃdharvanagareṃ | nānā raṃga lāhanathoreṃ |
bahu vekti bahu prakāreṃ | kaisīṃ nivaḍāvīṃ || 23 ||
divasarajanīce prakāra | cāṃdiṇeṃ āṇī aṃdhakāra |
vicāra āṇī avicāra | kaisā nivaḍāvā || 24 ||
visara āṇī āṭhavaṇa | nemasta āṇī bāṣkal̤apaṇa |
pracita āṇī anumāna | yeṇeṃ ritīṃ || 25 ||
nyāya āṇī anyāya | hoya āṇī na hoye |
vivekeṃviṇa kāye | umajoṃ jāṇe || 26 ||
kāryakartā āṇī nikāmī | śūra āṇī kukarmī |
dharmī āṇī adharmī | kal̤alā pāhije || 27 ||
dhanāḍhya āṇi divāl̤akhora | sāva āṇi taśkara |
khareṃ khoṭeṃ hā vicāra | kal̤alā pāhije || 28 ||
variṣṭha āṇi kaniṣṭha | bhraṣṭa āṇī aṃtaraniṣṭha |
sārāsāra vicāra paṣṭa | kal̤alā pāhije || 29 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde nānā upāsanānirūpaṇanāma samāsa navavā ||
samāsa dahāvā : guṇabhūtanirūpaṇa || śrīrāmasamartha ||
paṃcabhūteṃ cāle jaga | paṃcabhūtāṃcī lagabaga |
paṃcabhūteṃ geliyāṃ maga | kāye āhe || 1 ||
śrotā vaktayāsa bole | bhūtāṃce mahime vāḍhavile |
āṇi triguṇa koṭheṃ gele | sāṃgā svāmī || 2 ||
aṃtarātmā pāṃcave bhūta | triguṇa tyāceṃ aṃgabhūta |
sāvadha karūniyāṃ citta | bareṃ pāheṃ || 3 ||
bhūta mhaṇije jitukeṃ jāleṃ | triguṇa jālyāṃta āle |
itukena mūl̤a khaṃḍaleṃ | āśaṃkeceṃ || 4 ||
bhūtāṃvegal̤eṃ kāṃhīṃ nāhīṃ | bhūtajāta heṃ sarva hi |
yekāvegal̤eṃ yeka kāṃhīṃ | ghaḍecinā || 5 ||
ātmyācenī jālā pavana | pavanācena pragaṭe agna |
agnīpāsūna jīvana | aiseṃ bolatī || 6 ||
jīvana āvagheṃ ḍabābileṃ | teṃ ravimaṃḍal̤eṃ āl̤aleṃ |
vanhīvāyocena jāleṃ | bhūmaṃḍal̤a || 7 ||
vanhī vāyo ravī nastāṃ | tarī hote udaṃḍa sītal̤atā |
te sītal̤atemadheṃ uṣṇatā | yeṇeṃ nyāyeṃ || 8 ||
āvagheṃ varmāsī varma keleṃ | tarīca yevaḍheṃ phāṃpāvaleṃ |
dehemātra titukeṃ jāleṃ | varmākaritāṃ || 9 ||
āvagheṃ sītal̤aci asateṃ | tarī prāṇīmātra maronī jāteṃ |
āvaghyā uṣṇeṃci karapate | sakal̤a kāṃhīṃ || 10 ||
bhūmaṃḍal̤a āl̤ona goṭhaleṃ | teṃ ravikirṇeṃ vāl̤ona geleṃ |
maga sahaja ci deveṃ racileṃ | upāyāsī || 11 ||
mhaṇonī kelā prajyanyakāl̤a | thaṃḍa jāleṃ bhūmaṃḍal̤a |
puḍheṃuṣṇa kāṃhīṃ sītal̤a | sītakāl̤a jāṇāvā || 12 ||
sītakāl̤eṃ kaṣṭale loka | karpona geleṃ vṛkṣādika |
mhaṇona puḍheṃ kautuka | uṣṇakāl̤āceṃ || 13 ||
tyāhimadheṃ prātaḥkāl̤a | mādhyānakāl̤a sāyaṃkāl̤a |
sītakāl̤a uṣṇakāl̤a | nirmāṇa kele || 14 ||
aiseṃ yekāmāgeṃ yeka keleṃ | vileneṃ nemasta lāvileṃ |
yeṇeṃkaritāṃ jagale | prāṇīmātra || 15 ||
nānā raseṃ roga kaṭhiṇa | mhaṇonī auṣadhī kelyā nirmāṇa |
paraṃtu sṛṣṭīceṃ vivaraṇa | kal̤aleṃ pāhije || 16||
dehemūl̤a rakta reta | tyā āpāce hotī dāta |
aisīca bhūmaṃḍal̤īṃ pracita | nānā ratnāṃcī || 17 ||
sakal̤āṃsī mūl̤a jīvana bāṃdhā | jīvaneṃ cāle sakal̤a dhaṃdā |
jīvaneṃviṇa harigoviṃdā | prāṇī kaice || 18 ||
jīvanāceṃ muktāphal̤a | śukrāsārikheṃ suḍhāl̤a |
hire māṇike iṃdranīl̤a | te jal̤eṃ jāle || 19 ||
mahimā koṇācā sāṃgāvā | jālā kardamuci āghavā |
vegal̤avegal̤u nivaḍāvā | koṇyā prakāreṃ || 20 ||
paraṃtu bolileṃ kāṃhīṃyeka | manāsa kal̤āvayā viveka |
janāmadheṃ tārkika loka | samajatī āghaveṃ || 21 ||
āvagheṃ samajaleṃ heṃ ghaḍenā | śāstrāṃśāstrāṃsīṃ paḍenā |
anumāneṃ niścaya hoyenā | kāṃhīṃyeka || 22 ||
agādha guṇa bhagavaṃtāce | śeṣa varṇūṃ na śake vāceṃ |
vedavidhī tehi kāce | deveṃviṇa || 23 ||
ātmārāma sakal̤āṃ pāl̤ī | āvagheṃ trayalokya sāṃbhāl̤ī |
tayā yekeṃviṇa dhul̤ī | hoye sarvatrāṃcī || 24 ||
jetheṃ ātmārāma nāhīṃ | tetheṃ uroṃ na śake kāṃhīṃ |
trayalokīce prāṇī sarva hi | pretarūpī || 25 ||
ātmā nastāṃ yetī maraṇeṃ | ātmyāviṇa kaiceṃ jiṇeṃ |
barā viveka samajaṇeṃ | aṃtaryāmīṃ || 26 ||
samajaṇeṃ jeṃ vivekāceṃ | teṃhi ātmyāviṇa kaiceṃ |
koṇīyekeṃ jagadīśāceṃ | bhajana karāveṃ || 27 ||
upāsanā pragaṭa jālī | tarī he vicāraṇā kal̤alī |
yākāraṇeṃ pāhije kelī | vicāraṇā devācī || 28 ||
upāsanecā moṭhā āśrayo | upāsaneviṇa nirāśrayo |
udaṃḍa keleṃ tarī to jayo | prāpta nāhīṃ || 29 ||
samarthācī nāhīṃ pāṭhī | tayāsa bhalatāca kuṭī |
yākāraṇeṃ uṭhāuṭhī | bhajana karāveṃ || 30 ||
bhajana sādhana abhyāsa| yeṇeṃ pāvije paralokāsa |
dāsa mhaṇe hā viśvāsa | dharilā pāhije || 31 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde guṇabhūtanirūpaṇanāma samāsa dahāvā ||
|| daśaka sol̤āvā samāpta ||

Explore More