સમાસ પહિલા : બહુદેવસ્થાનનામ ॥ ॥ શ્રીરામસમર્થ ॥
સમાસ દુસરા : સર્વજ્ઞસંગનિરૂપણ ॥ ॥ શ્રીરામસમર્થ ॥
સમાસ તિસરા : નિસ્પૃહશિકવણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ ચૌથા : દેહદુર્લભનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પાંચવા : કરંટપરીક્ષાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ સહાવા : ઉત્તમપુરુષનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ સાતવા : જનસ્વભાવનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ આઠવા : અંતર્દેવનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ નવવા : નિદ્રાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ દહાવા : શ્રોતાઅવલક્ષણનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પહિલા : બહુદેવસ્થાનનામ ॥ ॥ શ્રીરામસમર્થ ॥
તુજ નમૂં ગજવદના । તુઝા મહિમા કળેના ।
વિદ્યા બુદ્ધિ દેસી જના । લાહાનથોરાંસી ॥ ૧ ॥
વિદ્યા બુદ્ધિ દેસી જના । લાહાનથોરાંસી ॥ ૧ ॥
તુજ નમૂં સરસ્વતી । ચ્યારી વાચા તુઝેન સ્ફૂર્તી ।
તુઝેં નિજરૂપ જાણતી । ઐસે થોડે ॥ ૨ ॥
તુઝેં નિજરૂપ જાણતી । ઐસે થોડે ॥ ૨ ॥
ધન્ય ધન્ય ચતુરાનના । તાં કેલી સૃષ્ટીરચના ।
વેદ શાસ્ત્રેં ભેદ નાના । પ્રગટ કેલે ॥ ૩ ॥
વેદ શાસ્ત્રેં ભેદ નાના । પ્રગટ કેલે ॥ ૩ ॥
ધન્ય વિષ્ણુ પાળણ કરિસી । યેકાંશેં સકળ જીવાંસી ।
વાઢવિસી વર્તવિસી । જાણજાણોં ॥ ૪ ॥
વાઢવિસી વર્તવિસી । જાણજાણોં ॥ ૪ ॥
ધન્ય ધન્ય ભૂળાશંકર । જયાચ્યા દેણ્યાસ નાહીં પાર ।
રામનામ નિરંતર । જપત આહે ॥ ૫ ॥
રામનામ નિરંતર । જપત આહે ॥ ૫ ॥
ધન્ય ધન્ય ઇંદ્રદેવ । સકળ દેવાંચાહિ દેવ ।
ઇંદ્રલોકીંચેં વૈભવ । કાયે મ્હણૌનિ સાંગાવેં ॥ ૬ ॥
ઇંદ્રલોકીંચેં વૈભવ । કાયે મ્હણૌનિ સાંગાવેં ॥ ૬ ॥
ધન્ય ધન્ય યેમધર્મ । સકળ જાણતી ધર્માધર્મ ।
પ્રાણીમાત્રાચેં વર્મ । ઠાઈં પાડિતી ॥ ૭ ॥
પ્રાણીમાત્રાચેં વર્મ । ઠાઈં પાડિતી ॥ ૭ ॥
વેંકટેંસીં મહિમા કિતી । ભલે ઉભ્યાં અન્ન ખાતી ।
વડે ધિરડીં સ્વાદ ઘેતી । આતળસ આપાલાંચા ॥ ૮ ॥
વડે ધિરડીં સ્વાદ ઘેતી । આતળસ આપાલાંચા ॥ ૮ ॥
ધન્ય તૂં વો બનશંકરી । ઉદંડ શાખાંચિયા હારી ।
વિવરવિવરોં ભોજન કરી । ઐસા કૈંચા ॥ ૯ ॥
વિવરવિવરોં ભોજન કરી । ઐસા કૈંચા ॥ ૯ ॥
ધન્ય ભીમ ગોલાંગુળા । કોરવડ્યાંચ્યા ઉદંડ માળા ।
દહિ વડે ખાતાં સકળાં । સમાધાન હોયે ॥ ૧૦ ॥
દહિ વડે ખાતાં સકળાં । સમાધાન હોયે ॥ ૧૦ ॥
ધન્ય તૂં ખંડેરાયા । ભંડારેં હોયે પિંવળી કાયા ।
કાંદેભરીત રોટગે ખાયા । સિદ્ધ હોતી ॥ ૧૧ ॥
કાંદેભરીત રોટગે ખાયા । સિદ્ધ હોતી ॥ ૧૧ ॥
ધન્ય તુળજાભોવાની । ભક્તાં પ્રસન્ન હોતે જનીં ।
ગુણવૈભવાસ ગણી । ઐસા કૈંચા ॥ ૧૨ ॥
ગુણવૈભવાસ ગણી । ઐસા કૈંચા ॥ ૧૨ ॥
ધન્ય ધન્ય પાંડુરંગ । અખંડ કથેચા હોતો ધિંગ ।
તાનમાનેં રાગરંગ । નાના પ્રકારીં ॥ ૧૩ ॥
તાનમાનેં રાગરંગ । નાના પ્રકારીં ॥ ૧૩ ॥
ધન્ય તૂં ગા ક્ષત્રપાળા । ઉદંડ જના લાવિલા ચાળા ।
ભાવેં ભક્તિ કરિતાં ફળા । વેળ નાહીં ॥ ૧૪ ॥
ભાવેં ભક્તિ કરિતાં ફળા । વેળ નાહીં ॥ ૧૪ ॥
રામકૃષ્ણાદિક અવતાર । ત્યાંચા મહિમા અપાર ।
ઉપાસનેસ બહુત નર । તત્પર જાલે ॥ ૧૫ ॥
ઉપાસનેસ બહુત નર । તત્પર જાલે ॥ ૧૫ ॥
સકળ દેવાંચે મૂળ । તો હા અંતરાત્માચિ કેવળ ।
ભૂમંડળીં ભોગ સકળ । ત્યાસીચ ઘડે ॥ ૧૬ ॥
ભૂમંડળીં ભોગ સકળ । ત્યાસીચ ઘડે ॥ ૧૬ ॥
નાના દેવ હોઊન બૈસલા । નાના શક્તિરૂપેં જાલા ।
ભોક્તા સકળ વૈભવાલા । તોચિ યેક ॥ ૧૭ ॥
ભોક્તા સકળ વૈભવાલા । તોચિ યેક ॥ ૧૭ ॥
યાચા પાહાવા વિચાર । ઉદંડ લાંબલા જોજાર ।
હોતી જાતી દેવ નર । કિતી મ્હણોનિ ॥ ૧૮ ॥
હોતી જાતી દેવ નર । કિતી મ્હણોનિ ॥ ૧૮ ॥
કીર્તિ આણિ અપકીર્તિ । ઉદંડ નિંદા ઉદંડ સ્તુતી ।
સર્વત્રાંચી ભોગપ્રાપ્તી । અંતરાત્મ્યાસીચ ઘડે ॥ ૧૯ ॥
સર્વત્રાંચી ભોગપ્રાપ્તી । અંતરાત્મ્યાસીચ ઘડે ॥ ૧૯ ॥
કોણ દેહીં કાયે કરિતો । કોણ દેહીં કાયે ભોગિતો ।
ભોગી ત્યાગી વીતરાગી તો । યેકચિ આત્મા ॥ ૨૦ ॥
ભોગી ત્યાગી વીતરાગી તો । યેકચિ આત્મા ॥ ૨૦ ॥
પ્રાણી સાભિમાનેં ભુલલે । દેહ્યાકડે પાહાત ગેલે ।
મુખ્ય અંતરાત્મ્યાસ ચુકલેં । અંતરીં અસોની ॥ ૨૧ ॥
મુખ્ય અંતરાત્મ્યાસ ચુકલેં । અંતરીં અસોની ॥ ૨૧ ॥
આરે યા આત્મયાચી ચળવળ પાહે । ઐસા ભૂમંડળીં કોણ આહે ।
અગાધ પુણ્યેં અનુસંધાન રાહે । કાંહીંયેક ॥ ૨૨ ॥
અગાધ પુણ્યેં અનુસંધાન રાહે । કાંહીંયેક ॥ ૨૨ ॥
ત્યા અનુસંધાનાસરિસેં । જળોની જાઈજે કિલ્મિષેં ।
અંતરનિષ્ઠ જ્ઞાની ઐસે । વિવરોન પાહાતી ॥ ૨૩ ॥
અંતરનિષ્ઠ જ્ઞાની ઐસે । વિવરોન પાહાતી ॥ ૨૩ ॥
અંતરનિષ્ઠ તિતુકે તરલે । અંતરભ્રષ્ટ તિતુકે બુડાલે ।
બાહ્યાત્કારેં ભરંગળલે । લોકાચારેં ॥ ૨૪ ॥
બાહ્યાત્કારેં ભરંગળલે । લોકાચારેં ॥ ૨૪ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે બહુદેવસ્થાનનિરૂપણનામ સમાસ પહિલા ॥
સમાસ દુસરા : સર્વજ્ઞસંગનિરૂપણ ॥ ॥ શ્રીરામસમર્થ ॥
નેણપણેં જાલેં તેં જાલેં । જાલેં તેં હોઊન ગેલેં ।
જાણતેપણેં વર્તલેં । પાહિજે નેમસ્ત ॥ ૧ ॥
જાણતેપણેં વર્તલેં । પાહિજે નેમસ્ત ॥ ૧ ॥
જાણત્યાચી સંગતી ધરાવી । જાણત્યાચી સેવા કરાવી ।
જાણત્યાચી સદ્બુદ્ધિ ઘ્યાવી । હળુહળુ ॥ ૨ ॥
જાણત્યાચી સદ્બુદ્ધિ ઘ્યાવી । હળુહળુ ॥ ૨ ॥
જાણત્યાપાસીં લેહોં સિકાવેં । જાણત્યાપાસીં વાચૂં સિકાવેં ।
જાણત્યાપાસીં પુસાવેં । સકળ કાંહીં ॥ ૩ ॥
જાણત્યાપાસીં પુસાવેં । સકળ કાંહીં ॥ ૩ ॥
જાણત્યાસ કરાવા ઉપકાર । જાણત્યાસ ઝિજવાવેં શરીર ।
જાણત્યાચા પાહાવા વિચાર । કૈસા આહે ॥ ૪ ॥
જાણત્યાચા પાહાવા વિચાર । કૈસા આહે ॥ ૪ ॥
જાણત્યાચે સંગતીનેં ભજાવેં । જાણત્યાચે સંગતીનેં ઝિજાવેં ।
જાણત્યાચે સંગતીનેં રિઝાવેં । વિવરવિવરોં ॥ ૫ ॥
જાણત્યાચે સંગતીનેં રિઝાવેં । વિવરવિવરોં ॥ ૫ ॥
જાણત્યાચે ગાવેં ગાણેં । જાણત્યાપાસીં વાજવણેં ।
નાના આળાપ સિકણેં । જાણત્યાપાસીં ॥ ૬ ॥
નાના આળાપ સિકણેં । જાણત્યાપાસીં ॥ ૬ ॥
જાણત્યાચે કાસેસી લાગાવેં । જાણત્યાચેં ઔષધ ઘ્યાવીં ।
જાણતાં સાંગેલ તેં કરાવેં । પથ્ય આધીં ॥ ૭ ॥
જાણતાં સાંગેલ તેં કરાવેં । પથ્ય આધીં ॥ ૭ ॥
જાણત્યાપાસીં પરીક્ષા સિકણેં । જાણત્યાપાસીં તાલિમ કરણેં ।
જાણત્યાપાસીં પોહણેં । અભ્યાસાવેં ॥ ૮ ॥
જાણત્યાપાસીં પોહણેં । અભ્યાસાવેં ॥ ૮ ॥
જાણતા બોલેલે તૈસેં બોલાવેં । જાણતા સાંગેલ તૈસેં ચાલાવેં ।
જાણત્યાચેં ધ્યાન ઘ્યાવેં । નાના પ્રકરીં ॥ ૯ ॥
જાણત્યાચેં ધ્યાન ઘ્યાવેં । નાના પ્રકરીં ॥ ૯ ॥
જાણત્યાચ્યા કથા સિકાવ્યા । જાણત્યાચ્યા યુક્તિ સમજાવ્યા ।
જાણત્યાચ્યા ગોષ્ટી વિવરાવ્યા । સકળ કાંહીં ॥ ૧૦ ॥
જાણત્યાચ્યા ગોષ્ટી વિવરાવ્યા । સકળ કાંહીં ॥ ૧૦ ॥
જાણત્યાચે પેંચ જાણાવે । જાણત્યાચે પીળ ઉકલાવે ।
જાણતા રાખેલ તૈસે રાખાવે । લોક રાજી ॥ ૧૧ ॥
જાણતા રાખેલ તૈસે રાખાવે । લોક રાજી ॥ ૧૧ ॥
જાણત્યાચે જાણાવે પ્રસંગ । જાણત્યાચે ઘ્યાવે રંગ ।
જાણત્યાચે સ્ફૂર્તીચે તરંગ । અભ્યાસાવે ॥ ૧૨ ॥
જાણત્યાચે સ્ફૂર્તીચે તરંગ । અભ્યાસાવે ॥ ૧૨ ॥
જાણત્યાચા સાક્ષેપ ઘ્યાવા । જાણત્યાચા તર્ક જાણાવા ।
જાણત્યાચા ઉલ્લેખ સમજાવા । ન બોલતાંચિ ॥ ૧૩ ॥
જાણત્યાચા ઉલ્લેખ સમજાવા । ન બોલતાંચિ ॥ ૧૩ ॥
જાણત્યાચેં ધૂર્તપણ । જાણત્યાચેં રાજકારણ ।
જાણત્યાચેં નિરૂપણ । ઐકત જાવેં ॥ ૧૪ ॥
જાણત્યાચેં નિરૂપણ । ઐકત જાવેં ॥ ૧૪ ॥
જાણ્ત્યાચી કવિત્વેં સિકાવીં । ગદ્યેં પદ્યેં વોળખાવી ।
માધુર્યવચનેં સમજાવીં । અંતર્યામીં ॥ ૧૫ ॥
માધુર્યવચનેં સમજાવીં । અંતર્યામીં ॥ ૧૫ ॥
જાણત્યાચેં પાહાવે પ્રબંદ । જાણત્યાચે વચનભેદ ।
જાણત્યાચે નાના સંવાદ । બરે શોધાવે ॥ ૧૬ ॥
જાણત્યાચે નાના સંવાદ । બરે શોધાવે ॥ ૧૬ ॥
જાણત્યાચી તીક્ષણતા । જાણત્યાચી સહિષ્ણતા ।
જાણત્યાચી ઉદારત । સમજોન ઘ્યાવી ॥ ૧૭ ॥
જાણત્યાચી ઉદારત । સમજોન ઘ્યાવી ॥ ૧૭ ॥
જાણત્યાચી નાના કલ્પના । જાણત્યાચી દીર્ઘ સૂચના ।
જાણત્યાચી વિવંચના । સમજોન ઘ્યાવી ॥ ૧૮ ॥
જાણત્યાચી વિવંચના । સમજોન ઘ્યાવી ॥ ૧૮ ॥
જાણત્યાચા કાળ સાર્થક । જાણત્યાચા અધ્યાત્મવિવેક ।
જાણત્યાચે ગુણ અનેક । આવઘેચ ઘ્યાવે ॥ ૧૯ ॥
જાણત્યાચે ગુણ અનેક । આવઘેચ ઘ્યાવે ॥ ૧૯ ॥
જાણત્યાચા ભક્તિમાર્ગ । જાણત્યાચા વૈરાગ્યયોગ ।
જાણત્યાચા અવઘા પ્રસંગ । સમજોન ઘ્યાવા ॥ ૨૦ ॥
જાણત્યાચા અવઘા પ્રસંગ । સમજોન ઘ્યાવા ॥ ૨૦ ॥
જાણત્યાચેં પાહાવેં જ્ઞાન । જાણત્યાચેં સિકાવેં ધ્યાન ।
જાણત્યાચેં સૂક્ષ્મ ચિન્હ । સમજોન ઘાવેં ॥ ૨૧ ॥
જાણત્યાચેં સૂક્ષ્મ ચિન્હ । સમજોન ઘાવેં ॥ ૨૧ ॥
જાણત્યાચેં અલિપ્તપણ । જાણત્યાચેં વિદેહલક્ષણ ।
જાણત્યાચેં બ્રહ્મવિવરણ । સમજોન ઘ્યાવેં ॥ ૨૨ ॥
જાણત્યાચેં બ્રહ્મવિવરણ । સમજોન ઘ્યાવેં ॥ ૨૨ ॥
જાણત યેક અંતરાત્મા । ત્યાચા કાયે સાંગાવા મહિમા ।
વિદ્યાકળાગુણસીમા । કોણેં કરાવી ॥ ૨૩ ॥
વિદ્યાકળાગુણસીમા । કોણેં કરાવી ॥ ૨૩ ॥
પરમેશ્વરાંચે ગુણાનુવાદ । અખંડ કરાવા સંવાદ ।
તેણેંકરિતાં આનંદ । ઉદંડ હોતો ॥ ૨૪ ॥
તેણેંકરિતાં આનંદ । ઉદંડ હોતો ॥ ૨૪ ॥
પરમેશ્વરેં નિર્મિલેં તેં । અખંડ દૃષ્ટીસ પડતેં ।
વિવરવિવરોં સમજાવેં તેં । વિવેકી જનીં ॥ ૨૫ ॥
વિવરવિવરોં સમજાવેં તેં । વિવેકી જનીં ॥ ૨૫ ॥
જિતુકેં કાંહીં નિર્માણ જાલેં । તિતુકેં જગદેશ્વરેં નિર્મિલેં ।
નિર્માણ વેગળેં કેલેં । પાહિજે આધીં ॥ ૨૬ ॥
નિર્માણ વેગળેં કેલેં । પાહિજે આધીં ॥ ૨૬ ॥
તો નિર્માણ કરતો જના । પરી પાહોં જાતાં દિસેના ।
વિવેકબળેં અનુમાના । આણીત જાવા ॥ ૨૭ ॥
વિવેકબળેં અનુમાના । આણીત જાવા ॥ ૨૭ ॥
ત્યાચેં અખંડ લાગતાં ધ્યાન । કૃપાળુપણેં દેતો આશન ।
સર્વકાળ સંભાષણ । તદાંશેંચિ કરાવેં ॥ ૨૮ ॥
સર્વકાળ સંભાષણ । તદાંશેંચિ કરાવેં ॥ ૨૮ ॥
ધ્યાન ધરીના તો અભક્ત । ધ્યાન ધરીલ તો ભક્ત ।
સંસારાપાસુની મુક્ત । ભક્તાંસ કરી ॥ ૨૯ ॥
સંસારાપાસુની મુક્ત । ભક્તાંસ કરી ॥ ૨૯ ॥
ઉપાસનેચે સેવટીં । દેવાં ભક્તાં અખંડ ભેટી ।
અવુભવી જાણેલ ગોષ્ટી । પ્રત્યયાચી ॥ ૩૦ ॥
અવુભવી જાણેલ ગોષ્ટી । પ્રત્યયાચી ॥ ૩૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સર્વજ્ઞ્સંગનિરૂપણનામ સમાસ દુસરા ॥
સમાસ તિસરા : નિસ્પૃહશિકવણ ॥ શ્રીરામ ॥
દુલ્લભ શરીરીં દુલ્લભ આયુષ્ય । યાચા કરૂં નયે નાસ ।
દાસ મ્હણે સાવકાસ । વિવેક કરાવા ॥ ૧ ॥
દાસ મ્હણે સાવકાસ । વિવેક કરાવા ॥ ૧ ॥
ન પાહાતાં ઉત્તમ વિવેક । અવઘા હોતો અવિવેક ।
અવિવેકેં પ્રાણી રંક । ઐસા દિસે ॥ ૨ ॥
અવિવેકેં પ્રાણી રંક । ઐસા દિસે ॥ ૨ ॥
હેં આપલેં આપણ કેલેં । આળસેં ઉદાસ નાગવિલેં ।
વાઈટ સંગતીનેં બુડવિલેં । દેખત દેખતાં ॥ ૩ ॥
વાઈટ સંગતીનેં બુડવિલેં । દેખત દેખતાં ॥ ૩ ॥
મૂર્ખપણાચા અભ્યાસ જાલા । બાષ્કળપણેં ઘાતલા ઘાલા ।
કામ ચાંડાળા ઉઠિલા । તરુણપણીં ॥ ૪ ॥
કામ ચાંડાળા ઉઠિલા । તરુણપણીં ॥ ૪ ॥
મૂર્ખ આળસી આણિ તરુણા । સર્વાંવિષીં દૈન્યવાણા ।
કાંહીં મિળેના કોણા । કાયે મ્હણાવેં ॥ ૫ ॥
કાંહીં મિળેના કોણા । કાયે મ્હણાવેં ॥ ૫ ॥
જેં જેં પાહિજે તેં તેં નાહીં । અન્નવસ્ત્ર તેંહિ નાહીં ।
ઉત્તમ ગુણ કાંહીંચ નાહીં । અંતર્યામીં ॥ ૬ ॥
ઉત્તમ ગુણ કાંહીંચ નાહીં । અંતર્યામીં ॥ ૬ ॥
બોલતાં યેના બૈસતાં યેના । પ્રસંગ કાંહીંચ કળેના ।
શરીર મન હેં વળેના । અભ્યાસાકડે ॥ ૭ ॥
શરીર મન હેં વળેના । અભ્યાસાકડે ॥ ૭ ॥
લિહિણેં નાહીં વાચણેં નાહીં । પુસણેં નાહીં સાંગણેં નાહીં ।
નેમસ્તપણાચા અભ્યાસ નાહીં । બાષ્કળપણેં ॥ ૮ ॥
નેમસ્તપણાચા અભ્યાસ નાહીં । બાષ્કળપણેં ॥ ૮ ॥
આપણાંસ કાંહીંચ યેના । આણી સિકવિલેંહિ માનેના ।
આપણ વેડા આણિ સજ્જના । બોલ ઠેવી ॥ ૯ ॥
આપણ વેડા આણિ સજ્જના । બોલ ઠેવી ॥ ૯ ॥
અંતરી યેક બાહેરી યેક । ઐસા જયાચા વિવેક ।
પરલોકાચેં સાર્થક । કૈસેં ઘડે ॥ ૧૦ ॥
પરલોકાચેં સાર્થક । કૈસેં ઘડે ॥ ૧૦ ॥
આપલા સંસાર નાસલા । મનામધેં પ્રસ્તાવલા ।
તરી મગ અભ્યાસ કેલા । પાહિજે વિવેકાચા ॥ ૧૧ ॥
તરી મગ અભ્યાસ કેલા । પાહિજે વિવેકાચા ॥ ૧૧ ॥
યેકાગ્ર કરૂંનિયા મન । બળેંચિ ધરાવેં સાધન ।
યેત્નીં આળસાચેં દર્શન । હોઊંચ નયે ॥ ૧૨ ॥
યેત્નીં આળસાચેં દર્શન । હોઊંચ નયે ॥ ૧૨ ॥
અવગુણ અવઘેચિ સાંડાવે । ઉત્તમ ગુણ અભ્યાસાવે ।
પ્રબંદ પાઠ કરીત જાવેં । જાડ અર્થ ॥ ૧૩ ॥
પ્રબંદ પાઠ કરીત જાવેં । જાડ અર્થ ॥ ૧૩ ॥
પદપ્રબંદ શ્લોકપ્રબંદ । નાના ધાટી મુદ્રા છંદ ।
પ્રસંગજ્ઞાનેંચિ આનંદ । હોત આહે ॥ ૧૪ ॥
પ્રસંગજ્ઞાનેંચિ આનંદ । હોત આહે ॥ ૧૪ ॥
કોણે પ્રસંગીં કાયે મ્હણાવેં । ઐસેં સમજોન જાણાવેં ।
ઉગેંચિ વાઉગેં સિણાવેં । કાસયાસી ॥ ૧૫ ॥
ઉગેંચિ વાઉગેં સિણાવેં । કાસયાસી ॥ ૧૫ ॥
દુસર્યાચેં અંતર જાણાવેં । આદર દેખોન મ્હણાવેં ।
જેં આઠવેલ તેં ગાવેં । હેં મૂર્ખપણ ॥ ૧૬ ॥
જેં આઠવેલ તેં ગાવેં । હેં મૂર્ખપણ ॥ ૧૬ ॥
જયાચી જૈસી ઉપાસના । તેંચિ ગાવેં ચુકાવેના ।
રાગજ્ઞાના તાળજ્ઞાના । અભ્યાસાવેં ॥ ૧૭ ॥
રાગજ્ઞાના તાળજ્ઞાના । અભ્યાસાવેં ॥ ૧૭ ॥
સાહિત સંગીત પ્રસંગ માનેં । કરાવીં કથેંચીં ઘમશાનેં ।
અર્થાંતર શ્રવણમનનેં । કાઢીત જાવેં ॥ ૧૮ ॥
અર્થાંતર શ્રવણમનનેં । કાઢીત જાવેં ॥ ૧૮ ॥
પાઠ ઉદંડચિ અસાવેં । સર્વકાળ ઉજળીત જાવેં ।
સાંગિતલેં ગોષ્ટીચેં અસાવેં । સ્મરણ અંતરીં ॥ ૧૯ ॥
સાંગિતલેં ગોષ્ટીચેં અસાવેં । સ્મરણ અંતરીં ॥ ૧૯ ॥
અખંડ યેકાંત સેવાવા । ગ્રન્થમાત્ર ધાંડોળાવા ।
પ્રચિત યેઈલ તો ઘ્યાવા । અર્થ મનીં ॥ ૨૦ ॥
પ્રચિત યેઈલ તો ઘ્યાવા । અર્થ મનીં ॥ ૨૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે નિસ્પૃહશિકવણનિરૂપણનામ સમાસ તિસરા ॥
સમાસ ચૌથા : દેહદુર્લભનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
દેહ્યાકરિતાં ગણેશપૂજન । દેહ્યાકરિતાં શારદાવંદન ।
દેહ્યાકરિતાં ગુરુ સજ્જન । સંત શ્રોતે ॥ ૧ ॥
દેહ્યાકરિતાં ગુરુ સજ્જન । સંત શ્રોતે ॥ ૧ ॥
દેહ્યાકરિતાં કવિત્વેં ચાલતી । દેહ્યાકરિતાં અધેનેં કરિતી ।
દેહ્યાકરિતાં અભ્યાસિતી । નાના વિદ્યા ॥ ૨ ॥
દેહ્યાકરિતાં અભ્યાસિતી । નાના વિદ્યા ॥ ૨ ॥
દેહ્યાકરિતાં ગ્રંથલેખન । નાના લિપીવોળખણ ।
નાના પદાર્થશોધન । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૩ ॥
નાના પદાર્થશોધન । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૩ ॥
દેહ્યાકરિતાં માહાંજ્ઞાની । સિદ્ધ સધુ ઋષી મુની ।
દેહ્યાકરિતાં તીર્થાટણીં । ફિરતી પ્રાણી ॥ ૪ ॥
દેહ્યાકરિતાં તીર્થાટણીં । ફિરતી પ્રાણી ॥ ૪ ॥
દેહ્યાકરિતાં શ્રવણ ઘડે । દેહ્યાકરિતાં મનનીં પવાડે ।
દેહ્યાકરિતાં દેહીં આતુડે । મુખ્ય પરમાત્મા ॥ ૫ ॥
દેહ્યાકરિતાં દેહીં આતુડે । મુખ્ય પરમાત્મા ॥ ૫ ॥
દેહ્યાકરિતાં કર્મમાર્ગ । દેહ્યાકરિતાં ઉપાસનામાર્ગ ।
દેહ્યાકરિતાં જ્ઞાનમાર્ગ । ભૂમંડળીં ॥ ૬ ॥
દેહ્યાકરિતાં જ્ઞાનમાર્ગ । ભૂમંડળીં ॥ ૬ ॥
યોગી વીતરાગી તાપસી । દેહ્યાકરિતાં નાના સાયાસી ॥
દેહ્યાકરિતાં આત્મયાસી । પ્રગટણેં ઘડે ॥ ૭ ॥
યેહલોક આણિ પરલોક । દેહ્યાકરિતાં સકળ સાર્થક ।
દેહેંવિણ નિરાર્થક । સકળ કાંહીં ॥ ૮ ॥
દેહેંવિણ નિરાર્થક । સકળ કાંહીં ॥ ૮ ॥
પુરશ્ચરણેં અનુષ્ઠાનેં । ગોરાંજનેં ધૂમ્રપાનેં ।
સીતોષ્ણ પંચાગ્ની સાધણેં । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૯ ॥
સીતોષ્ણ પંચાગ્ની સાધણેં । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૯ ॥
દેહ્યાકરિતાં પુણ્યસીળ । દેહ્યાકરિતાં પાપી કેવળ ।
દેહ્યાકરિતાં અનર્ગળ । સુચિસ્મંત ॥ ૧૦ ॥
દેહ્યાકરિતાં અનર્ગળ । સુચિસ્મંત ॥ ૧૦ ॥
દેહ્યાકરિતાં અવતારી । દેહ્યાકરિતાં વેષધારી ।
નાના બંડેં પાષાંડેં કરી । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૧૧ ॥
નાના બંડેં પાષાંડેં કરી । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૧૧ ॥
દેહ્યાકરિતાં વિષયભોગ । દેહ્યાકરિતાં સકળ ત્યાગ ।
હોતી જાતી નાના રોગ । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૧૨ ॥
હોતી જાતી નાના રોગ । દેહ્યાકરિતાં ॥ ૧૨ ॥
દેહ્યાકરિતાં નવવિધા ભક્તી । દેહ્યાકરિતાં ચતુર્વિધા મુક્તી ।
દેહ્યાકરિતાં નાના યુક્તી । નાના મતેં ॥ ૧૩ ॥
દેહ્યાકરિતાં નાના યુક્તી । નાના મતેં ॥ ૧૩ ॥
દેહ્યાકરિતાં દાનધર્મ । દેહ્યાકરિતાં નાના વર્મ ।
દેહ્યાકરિતાં પૂર્વકર્મ । મ્હણતી જનીં ॥ ૧૪ ॥
દેહ્યાકરિતાં પૂર્વકર્મ । મ્હણતી જનીં ॥ ૧૪ ॥
દેહ્યાકરિતાં નાના સ્વાર્થ । દેહ્યાકરિતાં નાના અર્થ ।
દેહ્યાકરિતાં હોઈજે વેર્થ । આણી ધન્ય ॥ ૧૫ ॥
દેહ્યાકરિતાં હોઈજે વેર્થ । આણી ધન્ય ॥ ૧૫ ॥
દેહ્યાકરિતાં નાના કળા । દેહ્યાકરિતાં ઉણા આગળા ।
દેહ્યાકરિતાં જિવ્હાળા । ભક્તિમાર્ગાચા ॥ ૧૬ ॥
દેહ્યાકરિતાં જિવ્હાળા । ભક્તિમાર્ગાચા ॥ ૧૬ ॥
નાના સન્માર્ગસાધનેં । દેહ્યાકરિતાં તુટતી બંધનેં ।
દેહ્યાકરિતાં નિવેદનેં । મોક્ષ લાભે ॥ ૧૭ ॥
દેહ્યાકરિતાં નિવેદનેં । મોક્ષ લાભે ॥ ૧૭ ॥
દેહે સકળામધેં ઉત્તમુ । દેહીં રાહિલા આત્મારામુ ।
સકળાં ઘટીં પુરુષોત્તમુ । વિવેકી જાણતી ॥ ૧૮ ॥
સકળાં ઘટીં પુરુષોત્તમુ । વિવેકી જાણતી ॥ ૧૮ ॥
દેહ્યાકરિતાં નાના કીર્તી । અથવા નાના અપકીર્તી ।
દેહ્યાકરિતાં હોતી જાતી । અવતારમાળિકા ॥ ૧૯ ॥
દેહ્યાકરિતાં હોતી જાતી । અવતારમાળિકા ॥ ૧૯ ॥
દેહ્યાકરિતાં નાના ભ્રમ । દેહ્યાકરિતાં નાના સંભ્રમ ।
દેહ્યાચેન ઉત્તમોત્તમ । ભોગિતી પદેં ॥ ૨૦ ॥
દેહ્યાચેન ઉત્તમોત્તમ । ભોગિતી પદેં ॥ ૨૦ ॥
દેહ્યાકરિતાં સકળ કાંહીં । દેહ્યાવિણ કાંહીં નાહીં ।
આત્મા વિરે ઠાઈં ઠાઈં । નવ્હતાચ જૈસા ॥ ૨૧ ॥
આત્મા વિરે ઠાઈં ઠાઈં । નવ્હતાચ જૈસા ॥ ૨૧ ॥
દેહે પરલોકીંચેં તારૂં । નાના ગુણાંચા ગુણાગરુ ।
નાના રત્નાંચા વિચારુ । દેહ્યાચેની ॥ ૨૨ ॥
નાના રત્નાંચા વિચારુ । દેહ્યાચેની ॥ ૨૨ ॥
દેહ્યાચેન ગાયેનકળા । દેહ્યાચેન સંગીતકળા ।
દેહ્યાચેન અંતર્કળા । ઠાઈં પડે ॥ ૨૩ ॥
દેહ્યાચેન અંતર્કળા । ઠાઈં પડે ॥ ૨૩ ॥
દેહે બ્રહ્માંડાચેં ફળ । દેહે દુલ્લભચિ કેવળ ।
પરી યા દેહ્યાસ નિવળ । ઉમજવાવેં ॥ ૨૪ ॥
પરી યા દેહ્યાસ નિવળ । ઉમજવાવેં ॥ ૨૪ ॥
દેહ્યાકરિતાં લહનથોર । કરિતી આપુલાલે વ્યાપાર ।
ત્યાહિમધેં લાહાનથોર । કિતીયેક ॥ ૨૫ ॥
ત્યાહિમધેં લાહાનથોર । કિતીયેક ॥ ૨૫ ॥
જે જે દેહે ધરુની આલે । તે તે કાંહીં કરૂન ગેલે ।
હરિભજનેં પાવન જાલે । કિતીયેક ॥ ૨૬ ॥
હરિભજનેં પાવન જાલે । કિતીયેક ॥ ૨૬ ॥
અષ્ટધા પ્રકૃતીચેં મૂળ । સંકલ્પરૂપચિ કેવળ ।
નાના સંકલ્પેં દેહેફળ । ઘેઊન આલેં ॥ ૨૭ ॥
નાના સંકલ્પેં દેહેફળ । ઘેઊન આલેં ॥ ૨૭ ॥
હરિસંકલ્પ મુળીં હોતા । તોચિ ફળીં પાહાવા આતાં ।
નાના દેહ્યાંતરીં તત્વતા । શોધિતાં કળે ॥ ૨૮ ॥
નાના દેહ્યાંતરીં તત્વતા । શોધિતાં કળે ॥ ૨૮ ॥
વેલાચે મુળીં બીજ । ઉદકરૂપ વેલી સમજ ।
પુઢેં ફળામધેં બીજ । મુળીંચ્યા અંશેં ॥ ૨૯ ॥
પુઢેં ફળામધેં બીજ । મુળીંચ્યા અંશેં ॥ ૨૯ ॥
મુળાકરિતાં ફળ યેતેં । ફળાકરિતાં મૂળ હોતેં ।
યેણેંકરિતાં હોત જાતેં । ભૂમંડળ ॥ ૩૦ ॥
યેણેંકરિતાં હોત જાતેં । ભૂમંડળ ॥ ૩૦ ॥
અસો કાંહીં યેક કરણેં । કૈસેં ઘડે દેહ્યાવિણેં ।
દેહે સર્થકીં લાવણેં । મ્હણિજે બરેં ॥ ૩૧ ॥
દેહે સર્થકીં લાવણેં । મ્હણિજે બરેં ॥ ૩૧ ॥
આત્મ્યાકરિતાં દેહે જાલા । દેહ્યાકરિતાં આત્મા તગલા ।
ઉભયયોગેં ઉદંડ ચાલિલા । કાર્યભાગ ॥ ૩૨ ॥
ઉભયયોગેં ઉદંડ ચાલિલા । કાર્યભાગ ॥ ૩૨ ॥
ચોરૂન ગુપ્તરૂપેં કરાવેં । તેં આત્મયાસી પડે ઠાવેં ।
કર્તુત્વ યાચેન સ્વભાવેં । સકળ કાંહીં ॥ ૩૩ ॥
કર્તુત્વ યાચેન સ્વભાવેં । સકળ કાંહીં ॥ ૩૩ ॥
દેહ્યામધેં આત્મા અસતો । દેહે પૂજિતાં આત્મા તોષતો ।
દેહે પીડિતાં આત્મા ક્ષોભતો । પ્રત્યક્ષ આતાં ॥ ૩૪ ॥
દેહે પીડિતાં આત્મા ક્ષોભતો । પ્રત્યક્ષ આતાં ॥ ૩૪ ॥
દેહ્યાવેગ્ળી પૂજા પાવેના । દેહ્યાવિણ પૂજા ફાવેના ।
જનીં જનાર્દન મ્હણોની જના । સંતુષ્ટ કરાવેં ॥ ૩૫ ॥
જનીં જનાર્દન મ્હણોની જના । સંતુષ્ટ કરાવેં ॥ ૩૫ ॥
ઉદંડ પ્રગટલા વિચાર । ધર્મસ્થાપના તદનંતર ।
તેથેંચ પૂજેસ અધિકાર । પુણ્યશરીરીં ॥ ૩૬ ॥
તેથેંચ પૂજેસ અધિકાર । પુણ્યશરીરીં ॥ ૩૬ ॥
સગટ ભજન કરૂં યેતેં । તરી મૂર્ખપણ આંગીં લાગતેં ।
ગાઢવાસી પૂજિતાં કળતેં । કાયે ત્યાલા ॥ ૩૭ ॥
ગાઢવાસી પૂજિતાં કળતેં । કાયે ત્યાલા ॥ ૩૭ ॥
પૂજ્ય પૂજેસી અધિકાર । ઉગેચિ તોષવાવે ઇતર ।
દુખઊં નયે કોણાચેં અંતર । મ્હણિજે બરેં ॥ ૩૮ ॥
દુખઊં નયે કોણાચેં અંતર । મ્હણિજે બરેં ॥ ૩૮ ॥
સકળ જગદાંતરીંચા દેવ । ક્ષોભતા રાહાવ્યા કોઠેં ઠાવ ।
જનાવેગળા જનાસ ઉપાવ । આણીક નાહીં ॥ ૩૯ ॥
જનાવેગળા જનાસ ઉપાવ । આણીક નાહીં ॥ ૩૯ ॥
પરમેશ્વરાચે અનંત ગુણ । મનુષ્યેં કાયે સાંગાવી ખૂણ ।
પરંતુ અધ્યાત્મગ્રંથશ્રવણ । હોતાં ઉમજે ॥ ૪૦ ॥
પરંતુ અધ્યાત્મગ્રંથશ્રવણ । હોતાં ઉમજે ॥ ૪૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે દેહદુર્લભનિરૂપણનામ સમાસ ચૌથા ॥
સમાસ પાંચવા : કરંટપરીક્ષાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
ધાન્ય ઉદંડ મોજિલેં । પરી ત્યા માપેં નાહીં ભક્ષિલેં ।
વિવરલ્યવિણ તૈસેં જાલેં । પ્રાણીમાત્રાસી ॥ ૧ ॥
વિવરલ્યવિણ તૈસેં જાલેં । પ્રાણીમાત્રાસી ॥ ૧ ॥
પાઠ મ્હણતાં આવરેના । પુસતાં કાંહીંચ કળેના ।
અનુભવ પાહાતાં અનુમાના- । મધેં પડેં ॥ ૨ ॥
અનુભવ પાહાતાં અનુમાના- । મધેં પડેં ॥ ૨ ॥
શબ્દરત્નેં પરીક્ષાવીં । પ્રત્યયાચીં પાહોન ઘ્યાવીં ।
યેર તે અવઘીં સાંડાવીં । યેકીકડે ॥ ૩ ॥
યેર તે અવઘીં સાંડાવીં । યેકીકડે ॥ ૩ ॥
નાવરૂપ આવઘેં સાંડાવેં । મગ અનુભવાસ માંડાવેં ।
સાર અસાર યેકચિ કરાવેં । હેં મૂર્ખપણ ॥ ૪ ॥
સાર અસાર યેકચિ કરાવેં । હેં મૂર્ખપણ ॥ ૪ ॥
લેખકેં કુળ સમજવાવેં । કિંવા ઉગેંચ વાચાવેં ।
યેણેં દૃષ્ટાંતેં સમજાવેં । કોણીંતરી ॥ ૫ ॥
યેણેં દૃષ્ટાંતેં સમજાવેં । કોણીંતરી ॥ ૫ ॥
જેથેં નાહીં સમજાવીસ । તેથેં આવઘી કુસમુસ ।
પુસોં જાતાં વસવસ । વક્તા કરી ॥ ૬ ॥
પુસોં જાતાં વસવસ । વક્તા કરી ॥ ૬ ॥
નાન શબ્દ યેકવટિલે । પ્રચીતીવીણ ઉપાવ કેલે ।
પરી તે અવઘેચિ વેર્થ ગેલે । ફડપ્રસંગીં ॥ ૭ ॥
પરી તે અવઘેચિ વેર્થ ગેલે । ફડપ્રસંગીં ॥ ૭ ॥
પસેવરી વૈરણ ઘાતલેં । તાંતડીનેં જાતેં વોડિલેં ।
તેણેં પીઠ બારીક આલેં । હેં તો ઘડેના ॥ ૮ ॥
તેણેં પીઠ બારીક આલેં । હેં તો ઘડેના ॥ ૮ ॥
ઘાંસામાગેં ઘાંસ ઘાતલા । આવકાશ નાહીં ચાવાયાલા ।
અવઘા બોકણા ભરિલા । પુઢેં કૈસેં ॥ ૯ ॥
અવઘા બોકણા ભરિલા । પુઢેં કૈસેં ॥ ૯ ॥
ઐકા ફડનિસીચેં લક્ષણ । વિરંગ જાઊં નેદી ક્ષણ ।
સમસ્તાંચેં અંતઃકર્ણ । સાંભાળીત જાવેં ॥ ૧૦ ॥
સમસ્તાંચેં અંતઃકર્ણ । સાંભાળીત જાવેં ॥ ૧૦ ॥
સૂક્ષ્મ નામેં સુખેં ઘ્યાવીં । તિતુકીં રૂપેં વોળખાવીં ।
વોળખોન સમજવાવીં । શ્રોતયાંસી ॥ ૧૧ ॥
વોળખોન સમજવાવીં । શ્રોતયાંસી ॥ ૧૧ ॥
સમશા પુરતાં સુખી હોતી । શ્રોતે અવઘે આનંદતી ।
અવઘે ક્ષણક્ષણા વંદિતી । ગોસાવિયાંસી ॥ ૧૨ ॥
અવઘે ક્ષણક્ષણા વંદિતી । ગોસાવિયાંસી ॥ ૧૨ ॥
સમશા પુરતાં વંદિતી । સમશા ન પુરતાં નિંદિતી ।
ગોસાંવી ચિણચિણ કરિતી । કોણ્યા હિશેબેં ॥ ૧૩ ॥
ગોસાંવી ચિણચિણ કરિતી । કોણ્યા હિશેબેં ॥ ૧૩ ॥
શુધ સોનેં પાહોન ઘ્યાવેં । કસીં લાઉની તાવાવેં ।
શ્રવણમનનેં જાણાવેં । પ્રત્યયાસી ॥ ૧૪ ॥
શ્રવણમનનેં જાણાવેં । પ્રત્યયાસી ॥ ૧૪ ॥
વૈદ્યાચી પ્રચિત યેના । વેથા પરતી હોયેના ।
આણી રાગેજાવેં જના । કોણ્યા હિશેબેં ॥ ૧૫ ॥
આણી રાગેજાવેં જના । કોણ્યા હિશેબેં ॥ ૧૫ ॥
ખોટેં કોઠેંચિ ચાલેના । ખોટેં કોણાસ માનેના ।
યાકારણેં અનુમાના । ખરેં આણાવેં ॥ ૧૬ ॥
યાકારણેં અનુમાના । ખરેં આણાવેં ॥ ૧૬ ॥
લિહિણેં ન યેતાં વ્યાપાર કેલા । કાંહીં યેક દિવસ ચાલિલા ।
પુસતા સુરનીસ ભેટલા । તેવ્હાં ખોટેં ॥ ૧૭ ॥
પુસતા સુરનીસ ભેટલા । તેવ્હાં ખોટેં ॥ ૧૭ ॥
સર્વ આવઘેં હિશેબીં ઠાવેં । પ્રત્યય સાક્ષીનેં બોલાવેં ।
મગ સુરનીસેં કાયે કરાવેં । સાંગાના ના ॥ ૧૮ ॥
મગ સુરનીસેં કાયે કરાવેં । સાંગાના ના ॥ ૧૮ ॥
સ્વયે આપણચિ ગુંતે । સમજાવીસ કૈસે હોતે ।
નેણતાં કોણીયેક તે । આપદોં લાગતી ॥ ૧૯ ॥
નેણતાં કોણીયેક તે । આપદોં લાગતી ॥ ૧૯ ॥
બળેંવિણ યુદ્ધાસ ગેલા । તો સર્વસ્વેં નાગવલા ।
શબ્દ ઠેવાવા કોણાલા । કોણ કૈસા ॥ ૨૦ ॥
શબ્દ ઠેવાવા કોણાલા । કોણ કૈસા ॥ ૨૦ ॥
જે પ્રચીતીસ આલેં ખરેં । તેંચિ ઘ્યાવેં અત્યાદરેં ।
અનુભવેંવિણ જેં ઉત્તરેં । તેં ફલકટેં જાણાવીં ॥ ૨૧ ॥
અનુભવેંવિણ જેં ઉત્તરેં । તેં ફલકટેં જાણાવીં ॥ ૨૧ ॥
સિકઊં જાતાં રાગ ચઢે । પરંતુ પુઢેં આદળ ઘડે ।
ખોટા નિશ્ચય તાત્કાળ ઉડે । લોકામધેં ॥ ૨૨ ॥
ખોટા નિશ્ચય તાત્કાળ ઉડે । લોકામધેં ॥ ૨૨ ॥
ખરેં સાંડુની ખોટેં ઘેણેં । ભકાધેસ કાયે ઉણેં ।
ત્રિભુવનીં નારાયણે । ન્યાય કેલા ॥ ૨૩ ॥
ત્રિભુવનીં નારાયણે । ન્યાય કેલા ॥ ૨૩ ॥
તો ન્યાય સાંડિતાં સેવટીં । અવઘેં જગચિ લાગે પાઠીં ।
જનીં ભંડભાંડોં હિંપુટીં । કિતી વ્હાવેં ॥ ૨૪ ॥
જનીં ભંડભાંડોં હિંપુટીં । કિતી વ્હાવેં ॥ ૨૪ ॥
અન્યાયેં બહુતાંસ પુરવલેં । હેં દેખિલેં ના ઐકિલેં ।
વેડેં ઉગેંચિ ભરીં ભરલેં । અસત્યાચે ॥ ૨૫ ॥
વેડેં ઉગેંચિ ભરીં ભરલેં । અસત્યાચે ॥ ૨૫ ॥
અસત્ય મ્હણિજે તેંચિ પાપ । સત્ય જાણાવેં સ્વરૂપ ।
દોહીંમધેં સાક્ષપ । કોણાચા કરાવા ॥ ૨૬ ॥
દોહીંમધેં સાક્ષપ । કોણાચા કરાવા ॥ ૨૬ ॥
માયેમધેં બોલણેં ચાલણેં સાચેં । માયા નસ્તાં બોલણેં કૈંચેં ।
યાકારણેં નિશબ્દાચેં । મૂળ શોધાવેં ॥ ૨૭ ॥
યાકારણેં નિશબ્દાચેં । મૂળ શોધાવેં ॥ ૨૭ ॥
વચ્યાંશ જાણોનિ સાંડાવા । લક્ષ્યાંશ વિવરોન ઘ્યાવા ।
યાકારણેં નિશબ્દ મુળાચા ગોવા । આઢળેના ॥ ૨૮ ॥
યાકારણેં નિશબ્દ મુળાચા ગોવા । આઢળેના ॥ ૨૮ ॥
અષ્ટધા પ્રકૃતી પૂર્વપક્ષ । સાંડૂન અલક્ષીં લાવાવેં લક્ષ ।
મનનસીળ પરમ દક્ષ । તોચિ જાણે ॥ ૨૯ ॥
મનનસીળ પરમ દક્ષ । તોચિ જાણે ॥ ૨૯ ॥
નાના ભૂસ આણિ કણ । યેકચિ મ્હણણેં અપ્રમાણ ।
રસ ચોવડિયા કોણ । શાહાણા સેવી ॥ ૩૦ ॥
રસ ચોવડિયા કોણ । શાહાણા સેવી ॥ ૩૦ ॥
પિંડીં નિત્યાનિત્ય વિવેક । બ્રહ્માંડીં સારાસાર અનેક ।
સકળ શોધૂનિયાં યેક । સાર ઘ્યાવેં ॥ ૩૧ ॥
સકળ શોધૂનિયાં યેક । સાર ઘ્યાવેં ॥ ૩૧ ॥
માયેકરિતાં કોણીયેક । અન્વય આણિ વીતરેક ।
તે માયા નસ્તાં વિવેક । કૈસા કરાવા ॥ ૩૨ ॥
તે માયા નસ્તાં વિવેક । કૈસા કરાવા ॥ ૩૨ ॥
તત્વેં તત્વ શોધાવેં । માહાંવાકીં પ્રવેશાવેં ।
આત્મનિવેદનેં પાવાવેં । સમાધાન ॥ ૩૩ ॥
આત્મનિવેદનેં પાવાવેં । સમાધાન ॥ ૩૩ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે કરંટપરીક્ષાનિરૂપણનામ સમાસ પાંચવા ॥
સમાસ સહાવા : ઉત્તમપુરુષનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
નાના વસ્ત્રેં નાના ભૂષણેં । યેણેં શરીર શ્રૃંઘારણેં ।
વિવેકેં વિચારેં રાજકરણેં । અંતર શ્રૃંઘારિજે ॥ ૧૧ ।
શરીર સુંદર સતેજ । વસ્ત્રેં ભૂષણેં કેલે સજ્જ ।
અંતરીં નસ્તાં ચ્યાતુર્યબીજ । કદાપિ શોભા ન પવે ॥ ૨ ॥
વિવેકેં વિચારેં રાજકરણેં । અંતર શ્રૃંઘારિજે ॥ ૧૧ ।
શરીર સુંદર સતેજ । વસ્ત્રેં ભૂષણેં કેલે સજ્જ ।
અંતરીં નસ્તાં ચ્યાતુર્યબીજ । કદાપિ શોભા ન પવે ॥ ૨ ॥
તુંડ હેંકાડ કઠોર વચની । અખંડ તોલે સાભિમાની ।
ન્યાય નીતિ અંતઃકર્ણીં । ઘેણાર નાહીં ॥ ૩ ॥
ન્યાય નીતિ અંતઃકર્ણીં । ઘેણાર નાહીં ॥ ૩ ॥
તર઼્હે સીઘ્રકોપી સદા । કદાપિ ન ધરી મર્યાદા ।
રાજકારણ સંવાદા । મિળોંચિ નેણેં ॥ ૪ ॥
રાજકારણ સંવાદા । મિળોંચિ નેણેં ॥ ૪ ॥
ઐસેં લૌંદ બેઇમાની । કદાપિ સત્ય નાહીં વચનીં ।
પાપી અપસ્માર જનીં । રાક્ષેસ જાણાવેં ॥ ૫ ॥
પાપી અપસ્માર જનીં । રાક્ષેસ જાણાવેં ॥ ૫ ॥
સમયાસારિખા સમયો યેના । નેમ સહસા ચલેના ।
નેમ ધરિતાં રાજકારણા । અંતર પડે ॥ ૬ ॥
નેમ ધરિતાં રાજકારણા । અંતર પડે ॥ ૬ ॥
અતિ સર્વત્ર વર્જાવેં । પ્રસંગ પાહોન ચાલાવેં ।
હટનિગ્રહીં ન પડાવેં । વિવેકીં પુરુષેં ॥ ૭ ॥
હટનિગ્રહીં ન પડાવેં । વિવેકીં પુરુષેં ॥ ૭ ॥
બહુતચિ કરિતાં હટ । તેથેં યેઊન પડેલ તટ ।
કોણીયેકાચા સેવટ । જાલા પાહિજે ॥ ૮ ॥
કોણીયેકાચા સેવટ । જાલા પાહિજે ॥ ૮ ॥
બરેં ઈશ્વર આહે સાભિમાની । વિશેષ તુળજાભોવાની ।
પરંતુ વિચાર પાહોની । કાર્યે કરણેં ॥ ૯ ॥
પરંતુ વિચાર પાહોની । કાર્યે કરણેં ॥ ૯ ॥
અખંડચિ સાવધાના । બહુત કાયે કરાવી સૂચના ।
પરંતુ કાંહીં યેક અનુમાના । આણિલેં પાહિજે ॥ ૧૦ ॥
પરંતુ કાંહીં યેક અનુમાના । આણિલેં પાહિજે ॥ ૧૦ ॥
સમર્થાપાસીં બહુત જન । રાહિલા પાહિજે સાભિમાન ।
નિશ્ચળ કરૂનિયાં મન । લોક અસતી ॥ ૧૧ ॥
નિશ્ચળ કરૂનિયાં મન । લોક અસતી ॥ ૧૧ ॥
મ્લેચ દુર્જન ઉદંડ । બહુતાં દિસાચેં માજલેં બંડ ।
યાકાર્ણેં અખંડ । સાવધાન અસાવેં ॥ ૧૨ ॥
યાકાર્ણેં અખંડ । સાવધાન અસાવેં ॥ ૧૨ ॥
સકળકર્તા તો ઈશ્વરુ । તેણેં કેલા અંગિકારું ।
તયા પુરુષાચા વિચારુ । વિરુઅળા જાણે ॥ ૧૩ ॥
તયા પુરુષાચા વિચારુ । વિરુઅળા જાણે ॥ ૧૩ ॥
ન્યાય નીતિ વિવેક વિચાર । નાના પ્રસંગપ્રકાર ।
પરીક્ષિણેં પરાંતર । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૪ ॥
પરીક્ષિણેં પરાંતર । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૪ ॥
માહાયેત્ન સાવધપણેં । સમઈં ધારિષ્ટ ધરણેં ।
અદ્ભૂતચિ કાર્ય કરણેં । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૫ ॥
અદ્ભૂતચિ કાર્ય કરણેં । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૫ ॥
યેશ કીર્તિ પ્રતાપ મહિમા । ઉત્તમ ગુણાસી નાહીં સીમા ।
નાહીં દુસતી ઉપમા । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૬ ॥
નાહીં દુસતી ઉપમા । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૬ ॥
દેવ બ્રહ્મણ આચાર વિચાર । કિતેક જનાસી આધાર ।
સદા ઘડે પરોપકાર । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૭ ॥
સદા ઘડે પરોપકાર । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૭ ॥
યેહલોક પરલોક પાહાણેં । અખંડ સાવધપણેં રાહાણેં ।
બહુત જનાચેં સાહાણેં । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૮ ॥
બહુત જનાચેં સાહાણેં । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૮ ॥
દેવાચા કૈપક્ષ ઘેણે । બ્રહ્માણાચી ચિંતા વાહાણેં ।
બહુ જનાસી પાળણેં । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૯ ॥
બહુ જનાસી પાળણેં । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૧૯ ॥
ધર્મસ્થાપનેચે નર । તે ઈશ્વરાચે અવતાર ।
જાલે આહેત પુઢેં હોણાર । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૨૦ ॥
જાલે આહેત પુઢેં હોણાર । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૨૦ ॥
ઉત્તમ ગુણાચા ગ્રાહિક । તર્ક તીક્ષણ વિવેક ।
ધર્મવાસના પુણ્યશ્લોક । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૨૧ ॥
ધર્મવાસના પુણ્યશ્લોક । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૨૧ ॥
સકળ ગુણાંમધેં સાર । તજવિજા વિવેક વિચાર ।
જેણેં પાવિજે પૈલપાર । અરત્રપરત્રીંચા ॥ ૨૨ ॥
જેણેં પાવિજે પૈલપાર । અરત્રપરત્રીંચા ॥ ૨૨ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે ઉત્તમપુરુષનિરૂપણનામ સમાસ સહાવા ॥
સમાસ સાતવા : જનસ્વભાવનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
જનાચા લાલચી સ્વભાવ । આરંભીં મ્હણતી દેવ ।
મ્હનિજે મલા કાંહીં દેવ । ઐસી વાસના ॥ ૧ ॥
મ્હનિજે મલા કાંહીં દેવ । ઐસી વાસના ॥ ૧ ॥
કાંહીંચ ભક્તી કેલી નસ્તાં । આણી ઇછિતી પ્રસન્નતા ।
જૈસેં કાંહીંચ સેવા ન કરિતા। સ્વામીસ માગતી ॥ ૨ ॥
જૈસેં કાંહીંચ સેવા ન કરિતા। સ્વામીસ માગતી ॥ ૨ ॥
કષ્ટેંવિણ ફળ નાહીં । કષ્ટેંવિણ રાજ્ય નાહીં ।
કેલ્યાવિણ હોત નાહીં । સાધ્ય જનીં ॥ ૩ ॥
કેલ્યાવિણ હોત નાહીં । સાધ્ય જનીં ॥ ૩ ॥
આળસેં કામ નસતેં । હેં તોં પ્રત્યયાસ યેતેં ।
કષ્ટાકડે ચુકાવિતેં । હીન જન ॥ ૪ ॥
કષ્ટાકડે ચુકાવિતેં । હીન જન ॥ ૪ ॥
આધીં કષ્ટાચેં દુઃખ સોસિતિ । તે પુઢેં સુખાચેં ફળ ભોગિતી ।
આધીં આળસેં સુખાવતી । ત્યાસી પુઢેં દુઃખ ॥ ૫ ॥
આધીં આળસેં સુખાવતી । ત્યાસી પુઢેં દુઃખ ॥ ૫ ॥
યેહલોક અથવા પરલોક । દોહિંકડે સારિખાચ વિવેક ।
દીર્ઘ સૂચનેચેં કૌતુક । કળલેં પાહિજે ॥ ૬ ॥
દીર્ઘ સૂચનેચેં કૌતુક । કળલેં પાહિજે ॥ ૬ ॥
મેળવિતી તિતુકેં ભક્ષિતી । તે કઠીણ કાળીં મરોન જાતી ।
દીર્ઘ સૂચનેનેં વર્તતી । તેચિ ભલે ॥ ૭ ॥
દીર્ઘ સૂચનેનેં વર્તતી । તેચિ ભલે ॥ ૭ ॥
યેહલોકીંચા સંચિતાર્થ । પરલોકીંચા પરમાર્થ ।
સંચિતેંવિણ વેર્થ । જીત મેલેં ॥ ૮ ॥
સંચિતેંવિણ વેર્થ । જીત મેલેં ॥ ૮ ॥
યેકદાં મેલ્યાનેં સુટેના । પુન્હા જન્મોજન્મીં યાતના ।
આપણાસ મારી વાંચવિના । તો આત્મહત્યારા ॥ ૯ ॥
આપણાસ મારી વાંચવિના । તો આત્મહત્યારા ॥ ૯ ॥
પ્રતિજન્મીં આત્મઘાત । કોણેં કરાવેં ગણીત ।
યાકારણેં જન્મમૃત્ય । કેવી ચુકે ॥ ૧૦ ॥
યાકારણેં જન્મમૃત્ય । કેવી ચુકે ॥ ૧૦ ॥
દેવ સકળ કાંહીં કરિતો । ઐસેં પ્રાણીમાત્ર બોલતો ।
ત્યાચે ભેટીચા લાભ તો । અકસ્માત જાલા ॥ ૧૧ ॥
ત્યાચે ભેટીચા લાભ તો । અકસ્માત જાલા ॥ ૧૧ ॥
વિવેકાચ લાભ ઘડે । જેણેં પરમાત્મા ઠાઈં પડે ।
વિવેક પાહાતાં સાંપડે । વિવેકીં જનીં ॥ ૧૨ ॥
વિવેક પાહાતાં સાંપડે । વિવેકીં જનીં ॥ ૧૨ ॥
દેવ પાહાતાં આહે યેક । પરંતુ કરિતો અનેક ।
ત્યા અનેકાસ યેક । મ્હણોં નયે કીં ॥ ૧૩ ॥
ત્યા અનેકાસ યેક । મ્હણોં નયે કીં ॥ ૧૩ ॥
દેવાચેં કર્તુત્વ આણિ દેવ । કળલા પાહિજે અભિપ્રાવ ।
કળલ્યાવિણ કિતેક જીવ । ઉગેચ બોલતી ॥ ૧૪ ॥
કળલ્યાવિણ કિતેક જીવ । ઉગેચ બોલતી ॥ ૧૪ ॥
ઉગેચ બોલતી મૂર્ખપણેં । શાહાણપણ વાઢાયાકારણેં ।
ત્રુપ્તિલાગીં ઉપાવ કરણેં । ઐસેં જાલેં ॥ ૧૫ ॥
ત્રુપ્તિલાગીં ઉપાવ કરણેં । ઐસેં જાલેં ॥ ૧૫ ॥
જેહીં ઉદંડ કષ્ટ કેલે । તે ભાગ્ય ભોગૂન ઠેલે ।
યેર તે બોલતચિ રાહિલે । કરંટે જન ॥ ૧૬ ॥
યેર તે બોલતચિ રાહિલે । કરંટે જન ॥ ૧૬ ॥
કરંટ્યાચેં કરંટ લક્ષણ । સમજોન જાતી વિચક્ષણ ।
ભરલ્યાચેં ઉત્તમ લક્ષણ । કરંટ્યાસ કળેના ॥ ૧૭ ॥
ભરલ્યાચેં ઉત્તમ લક્ષણ । કરંટ્યાસ કળેના ॥ ૧૭ ॥
ત્યાચી પૈસાવલી કુબુદ્ધી । તેથેં કૈંચી અસેલ શુદ્ધી ।
કુબુદ્ધી તેચિ સુબુદ્ધી । ઐસી વાટે ॥ ૧૮ ॥
કુબુદ્ધી તેચિ સુબુદ્ધી । ઐસી વાટે ॥ ૧૮ ॥
મનુષ્ય શુદ્ધીસ સાંડાવેં । ત્યાચેં કાયે ખરેં માનાવેં ।
જેથેં વિચારાચ્યા નાવેં । સુન્યાકાર ॥ ૧૯ ॥
જેથેં વિચારાચ્યા નાવેં । સુન્યાકાર ॥ ૧૯ ॥
વિચારેં યેહલોક પરલોક । વિચારેં હોતસે સાર્થક ।
વિચારેં નિત્યાનિત્ય વિવેક । પાહિલા પાહિજે ॥ ૨૦ ॥
વિચારેં નિત્યાનિત્ય વિવેક । પાહિલા પાહિજે ॥ ૨૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે જનસ્વભાવનિરૂપણનામ સમાસ સાતવા ॥
સમાસ આઠવા : અંતર્દેવનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
બ્રહ્મ નિરાકાર નિશ્ચળ । આત્મ્યાસ વિકાર ચંચળ ।
તયાસ મ્હણતી સકળ । દેવ ઐસેં ॥ ૧ ॥
તયાસ મ્હણતી સકળ । દેવ ઐસેં ॥ ૧ ॥
દેવાચા ઠાવચિ લાગેના । યેક દેવ નેમસ્ત કળેના ।
બહુત દેવીં અનુમાનેના । યેક દેવ ॥ ૨ ॥
બહુત દેવીં અનુમાનેના । યેક દેવ ॥ ૨ ॥
મ્હણોની વિચાર અસાવા । વિચારેં દેવ શોધાવા ।
બહુત દેવાંચા ગોવા । પડોંચિ નયે ॥ ૩ ॥
બહુત દેવાંચા ગોવા । પડોંચિ નયે ॥ ૩ ॥
દેવ ક્ષત્રીં પાહિલા । ત્યાસારિખા ધાતૂચા કેલા ।
પૃથ્વીમધેં દંડક ચાલિલા । યેણેં રીતીં ॥ ૪ ॥
પૃથ્વીમધેં દંડક ચાલિલા । યેણેં રીતીં ॥ ૪ ॥
નાના પ્રતિમાદેવાંચેં મૂળ । તો હા ક્ષત્રદેવચિ કેવળ ।
નાના ક્ષત્રેં ભૂમંડળ । શોધૂન પાહાવેં ॥ ૫ ॥
નાના ક્ષત્રેં ભૂમંડળ । શોધૂન પાહાવેં ॥ ૫ ॥
ક્ષત્રદેવ પાષાણાચા । વિચાર પાહાતાં તયાચા ।
તંત લાગલા મુળાચા । અવતારાકડે ॥ ૬ ॥
તંત લાગલા મુળાચા । અવતારાકડે ॥ ૬ ॥
અવતારી દેવ સંપલે । દેહે ધરુની વર્તોન ગેલે ।
ત્યાહૂન થોર અનુમાનલે । બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ ॥ ૭ ॥
ત્યાહૂન થોર અનુમાનલે । બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ ॥ ૭ ॥
ત્યા તિહી દેવાંસ જ્યાચી સત્તા । તો અંતરાત્માચિ પાહાતાં ।
કર્તા ભોક્તા તત્વતા । પ્રતક્ષ આહે ॥ ૮ ॥
કર્તા ભોક્તા તત્વતા । પ્રતક્ષ આહે ॥ ૮ ॥
યુગાનયુગેં તિન્હી લોક । યેકચિ ચાલવી અનેક ।
હા નિશ્ચયાચા વિવેક । વેદશાસ્ત્રીં પાહાવા ॥ ૯ ॥
હા નિશ્ચયાચા વિવેક । વેદશાસ્ત્રીં પાહાવા ॥ ૯ ॥
આત્મા વર્તવિતો શરીર । તોચિ દેવ ઉત્તરોત્તર ।
જાણીવરૂપેં કળિવર । વિવેકેં વર્તવી ॥ ૧૦ ॥
જાણીવરૂપેં કળિવર । વિવેકેં વર્તવી ॥ ૧૦ ॥
તો અંતર્દેવ ચુકતી । ધાંવા ઘેઊન તીર્થા જાતી ।
પ્રાણી બાપુડે કષ્ટતી । દેવાસ નેણતાં ॥ ૧૧ ॥
પ્રાણી બાપુડે કષ્ટતી । દેવાસ નેણતાં ॥ ૧૧ ॥
મગ વિચારિતી અંતઃકર્ણીં । જેથેં તેથેં ધોંડા પાણી ।
ઉગેંચિ વણવણ હિંડોનિ । કાયે હોતેં ॥ ૧૨ ॥
ઉગેંચિ વણવણ હિંડોનિ । કાયે હોતેં ॥ ૧૨ ॥
ઐસા જ્યાસી વિચાર કળલા । તેણેં સત્સંગ ધરિલા ।
સત્સંગેં દેવ સાંપડલા । બહુત જનાસી ॥ ૧૩ ॥
સત્સંગેં દેવ સાંપડલા । બહુત જનાસી ॥ ૧૩ ॥
ઐસીં હે વિવેકાચીં કામેં । વિવેકી જાણતીલ નેમેં ।
અવિવેકી ભુલલે ભ્રમેં । ત્યાંસ હેં કળેના ॥ ૧૪ ॥
અવિવેકી ભુલલે ભ્રમેં । ત્યાંસ હેં કળેના ॥ ૧૪ ॥
અંતરવેધી અંતર જાણે । બાહેરમુદ્રા કાંહીંચ નેણેં ।
મ્હણોન વિવેકી શાહણે । અંતર શોધિતી ॥ ૧૫ ॥
મ્હણોન વિવેકી શાહણે । અંતર શોધિતી ॥ ૧૫ ॥
વિવેકેંવિણ જો ભાવ । તો ભાવચિ અભાવ ।
મુર્ખસ્ય પ્રતિમા દેવ । ઐસેં વચન ॥ ૧૬ ॥
મુર્ખસ્ય પ્રતિમા દેવ । ઐસેં વચન ॥ ૧૬ ॥
પાહાત સમજત સેવટા ગેલા । તોચિ વિવેકી ભલા ।
તત્વેં સાંડુની પાવલા । નિરંજનીં ॥ ૧૭ ॥
તત્વેં સાંડુની પાવલા । નિરંજનીં ॥ ૧૭ ॥
આરે જેં આકારાસી યેતેં । તેં અવઘેંચ નાસોન જતેં ।
મગ ગલ્બલ્યાવેગળેં તેં । પરબ્રહ્મ જાણાવેં ॥ ૧૮ ॥
મગ ગલ્બલ્યાવેગળેં તેં । પરબ્રહ્મ જાણાવેં ॥ ૧૮ ॥
ચંચળ દેવ નિશ્ચળ બ્રહ્મ । પરબ્રહ્મીં નાહીં ભ્રમ ।
પ્રત્યયજ્ઞાનેં નિભ્રમ । હોઈજેતેં ॥ ૧૯ ॥
પ્રત્યયજ્ઞાનેં નિભ્રમ । હોઈજેતેં ॥ ૧૯ ॥
પ્રચીતીવિણ જેં કેલેં । તેં તેં અવઘેં વેર્થ ગેલેં ।
પ્રાણી કષ્ટકષ્ટોંચિ મેલેં । કર્મકચાટેં ॥ ૨૦ ॥
પ્રાણી કષ્ટકષ્ટોંચિ મેલેં । કર્મકચાટેં ॥ ૨૦ ॥
કર્માવેગળેં ન વ્હાવેં । તરી દેવાસ કાસયા ભજાવેં ।
વિવેકી જાણતી સ્વભાવેં । મૂર્ખ નેણે ॥ ૨૧ ॥
વિવેકી જાણતી સ્વભાવેં । મૂર્ખ નેણે ॥ ૨૧ ॥
કાંહીં અનુમાનલેં વિચારેં । દેવ આહે જગદાંતરેં ।
સગુણાકરિતાં નિર્ધારેં । નિર્ગુણ પાવિજે ॥ ૨૨ ॥
સગુણાકરિતાં નિર્ધારેં । નિર્ગુણ પાવિજે ॥ ૨૨ ॥
સગુણ પાહાતાં મુળાસ ગેલા । સહજચિ નિર્ગુણ પાવલા ।
સંગત્યાગેં મોકળા જાલા । વસ્તુરૂપ ॥ ૨૩ ॥
સંગત્યાગેં મોકળા જાલા । વસ્તુરૂપ ॥ ૨૩ ॥
પરમેશ્વરીં અનુસંધાન । લાવિતાં હોઈજે પાવન ।
મુખ્ય જ્ઞાનેંચિ વિજ્ઞાન । પાવિજેતેં ॥ ૨૪ ॥
મુખ્ય જ્ઞાનેંચિ વિજ્ઞાન । પાવિજેતેં ॥ ૨૪ ॥
ઐસીં હે વિવેકાચીં વિવર્ણેં । પાહાવીં સુચિત અંતઃકર્ણેં ।
નિત્યાનિત્ય વિવેકશ્રવણેં । જગદોધાર ॥ ૨૫ ॥
નિત્યાનિત્ય વિવેકશ્રવણેં । જગદોધાર ॥ ૨૫ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે અંતર્દેવનિરૂપણનામ સમાસ આઠવા ॥
સમાસ નવવા : નિદ્રાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
વંદૂનિયાં આદિપુરુષ । બોલોં નિદ્રેચા વિળાસ ।
નિદ્રા આલિયાં સાવકાસ । જાણાર નાહીં ॥ ૧ ॥
નિદ્રા આલિયાં સાવકાસ । જાણાર નાહીં ॥ ૧ ॥
નિદ્રેનેં વ્યાપિલી કાયા । આળસ આંગ મોડે જાંભયા ।
તેણેંકરિતાં બૈસાવયા । ધીર નાહીં ॥ ૨ ॥
તેણેંકરિતાં બૈસાવયા । ધીર નાહીં ॥ ૨ ॥
કડકડાં જાંભયા યેતી । ચટચટાં ચટક્યા વાજતી ।
ડકડકાં ડુકલ્યા દેતી । સાવકાસ ॥ ૩ ॥
ડકડકાં ડુકલ્યા દેતી । સાવકાસ ॥ ૩ ॥
યેકાચે ડોળે ઝાંકતી । યેકાચે ડોળે લાગતી ।
યેક તે વચકોન પાહાતી । ચહુંકડે ॥ ૪ ॥
યેક તે વચકોન પાહાતી । ચહુંકડે ॥ ૪ ॥
યેક ઉલથોન પડિલે । તિહીં બ્રહ્મવિણે ફોડિલે ।
હુડકાચે ટુકડે જાલે । સુધી નાહીં ॥ ૫ ॥
હુડકાચે ટુકડે જાલે । સુધી નાહીં ॥ ૫ ॥
યેક ટેંકોન બૈસલે । તેથેંચિ ઘોરોં લાગલે ।
યેક ઉતાણે પસરલેં । સાવકાસ ॥ ૬ ॥
યેક ઉતાણે પસરલેં । સાવકાસ ॥ ૬ ॥
કોણી મુર્કુંડી ઘાલિતી । કોણી કાનવડેં નિજતી ।
કોણી ચક્રીં ફિરતી । ચહુંકડે ॥ ૭ ॥
કોણી ચક્રીં ફિરતી । ચહુંકડે ॥ ૭ ॥
યેક હાત હાલવિતી । યેક પાયે હાલવિતી ।
યેક દાંત ખાતી । કર્કરાટેં ॥ ૮ ॥
યેક દાંત ખાતી । કર્કરાટેં ॥ ૮ ॥
યેકાંચીં વસ્ત્રેં નિઘોનિ ગેલીં । તે નાગવીંચ લોળોં લાગલીં ।
યેકાચીં મુંડાસીં ગડબડલીં । ચહુંકડે ॥ ૯ ॥
યેકાચીં મુંડાસીં ગડબડલીં । ચહુંકડે ॥ ૯ ॥
યેક નિજેલીં અવ્યાવેસ્તેં । યેક દિસતી જૈસીં પ્રેતે ।
દાંત પસરુની જૈસીં ભૂતેં । વાઈટ દિસતી ॥ ૧૦ ॥
દાંત પસરુની જૈસીં ભૂતેં । વાઈટ દિસતી ॥ ૧૦ ॥
યેક વોસણતચિ ઉઠિલે । યેક અંધારીં ફિરોં લાગલે ।
યેક જાઊન નિજેલે । ઉકરડ્યાવરી ॥ ૧૧ ॥
યેક જાઊન નિજેલે । ઉકરડ્યાવરી ॥ ૧૧ ॥
યેક મડકીં ઉતરિતી । યેક ભોઈ ચાંચપતી ।
યેક ઉઠોન વાટા લાગતી । ભલતીકડે ॥ ૧૨ ॥
યેક ઉઠોન વાટા લાગતી । ભલતીકડે ॥ ૧૨ ॥
યેક પ્રાણી વોસણાતી । યેક ફુંદફુંદોં રડતી ।
યેક ખદખદાં હાસતી । સાવકાસ ॥ ૧૩ ॥
યેક ખદખદાં હાસતી । સાવકાસ ॥ ૧૩ ॥
યેક હાકા મારૂં લાગલે । યેક બો।મ્બલિત ઉઠિલે ।
યેક વચકોન રાહિલે । આપુલે ઠાઈં ॥ ૧૪ ॥
યેક વચકોન રાહિલે । આપુલે ઠાઈં ॥ ૧૪ ॥
યેક ક્ષણક્ષણા ખુરડતી । યેક ડોઈ ખાજવિતી ।
યેક કઢોં લાગતી । સાવકાસ ॥ ૧૫ ॥
યેક કઢોં લાગતી । સાવકાસ ॥ ૧૫ ॥
યેકાચ્યા લાળા ગળાલ્યા । યેકાચ્યા પિકા સાંડલ્યા ।
યેકીં લઘુશંકા કેલ્યા । સાવકાસ ॥ ૧૬ ॥
યેકીં લઘુશંકા કેલ્યા । સાવકાસ ॥ ૧૬ ॥
યેક રાઉત સોડિતી । યેક કર્પટ ઢેંકર દેતી ।
યેક ખાંકરુની થુંકિતી । ભલતીકડે ॥ ૧૭ ॥
યેક ખાંકરુની થુંકિતી । ભલતીકડે ॥ ૧૭ ॥
યેક હાગતી યેક વોકિતી । યેક ખોંકિતી યેક સિંકિતી ।
યેક તે પાણી માગતી । નિદસુર્યા સ્વરેં ॥ ૧૮ ॥
યેક તે પાણી માગતી । નિદસુર્યા સ્વરેં ॥ ૧૮ ॥
યેક દુસ્વપ્નેં નિર્બુજલે । યેક સુસ્વપ્નેં સંતોષલે ।
યેક તે ગાઢમુઢી પડિલે । સુષુપ્તિમધેં ॥ ૧૯ ॥
યેક તે ગાઢમુઢી પડિલે । સુષુપ્તિમધેં ॥ ૧૯ ॥
ઇકડે ઉજેડાયા જાલેં । કોણ્હીં પઢણેં આરંભિલેં ।
કોણીં પ્રાતસ્મરામિ માંડિલેં । હરિકિર્તન ॥ ૨૦ ॥
કોણીં પ્રાતસ્મરામિ માંડિલેં । હરિકિર્તન ॥ ૨૦ ॥
કોણીં આઠવિલ્યા ધ્યાનમૂર્તિ । કોણી યેકાંતીં જપ કરિતી ।
કોણી પાઠાંતર ઉજળિતી । નાના પ્રકારેં ॥ ૨૧ ॥
કોણી પાઠાંતર ઉજળિતી । નાના પ્રકારેં ॥ ૨૧ ॥
નાના વિદ્યા નાના કળા । આપલાલ્યા સિકતી સકળા ।
તાનમાનેં ગાયેનકળા । યેક ગાતી ॥ ૨૨ ॥
તાનમાનેં ગાયેનકળા । યેક ગાતી ॥ ૨૨ ॥
માગેં નિદ્રા સંપલી । પુઢેં જાગૃતી પ્રાપ્ત જાલી ।
વેવસાઈં બુદ્ધી આપુલી । પ્રેરિતે જાલે ॥ ૨૩ ॥
વેવસાઈં બુદ્ધી આપુલી । પ્રેરિતે જાલે ॥ ૨૩ ॥
જ્ઞાતા તત્વેં સાંડૂન પળાલા । તુર્યેપૈલિકડે ગેલા ।
આત્મનિવેદનેં જાલા । બ્રહ્મરૂપ ॥ ૨૪ ॥
આત્મનિવેદનેં જાલા । બ્રહ્મરૂપ ॥ ૨૪ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે નિદ્રાનિરૂપણનામ સમાસ નવવા ॥
સમાસ દહાવા : શ્રોતાઅવલક્ષણનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
કોણીયેકા કાર્યાચા સાક્ષપ । કાંહીં તર઼્હી ઘડે વિક્ષેપ ।
કાળ સાહે તેં આપેંઆપ । હોત જાતેં ॥ ૧ ॥
કાળ સાહે તેં આપેંઆપ । હોત જાતેં ॥ ૧ ॥
કાર્યભાગ હોત ચાલિલા । તેણેં પ્રાણી શોક જાલા ।
વિચારહિ સુચોં લાગલા । દિવસેંદેવસ ॥ ૨ ॥
વિચારહિ સુચોં લાગલા । દિવસેંદેવસ ॥ ૨ ॥
કોણીયેક પ્રાણી જન્માસી યેતો । કાંહીં તર઼્હી કાળ સાહે હોતો ।
દુઃખાઉપરી સુખ દેતો । દેવ કૃપાળુપણેં ॥ ૩ ॥
દુઃખાઉપરી સુખ દેતો । દેવ કૃપાળુપણેં ॥ ૩ ॥
અવઘાચિ કાળ જરી સજે । તરી અવઘેચિ હોતી રાજે ।
કાંહીં સજે કાંહીં ન સજે । ઐસેં આહે ॥ ૪ ॥
કાંહીં સજે કાંહીં ન સજે । ઐસેં આહે ॥ ૪ ॥
યેકલોક અથવા પરલોક । સાધતાં કોણીયેક વિવેક ।
અદ્ભૂત હોયે સ્વાભાવિક । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૫ ॥
અદ્ભૂત હોયે સ્વાભાવિક । દેણેં ઈશ્વરાચેં ॥ ૫ ॥
ઐકલ્યાવિણ કળલેં । શિકલ્યાવિણ શહાણપણ આલેં ।
દેખિલેં ના ઐકિલેં । ભૂમંડળીં ॥ ૬ ॥
દેખિલેં ના ઐકિલેં । ભૂમંડળીં ॥ ૬ ॥
સકળ કાંહીં ઐકતાં કળે । કળતાં કળતાં વૃત્તિ નિવળે ।
નેમસ્ત મનામધેં આકળે । સારાસાર ॥ ૭ ॥
નેમસ્ત મનામધેં આકળે । સારાસાર ॥ ૭ ॥
શ્રવણ મ્હણિજે ઐકાવેં । મનન મ્હણિજે મનીં ધરાવેં ।
યેણેં ઉપાયેં સ્વભાવેં । ત્રયલોક્ય ચાલે ॥ ૮ ॥
યેણેં ઉપાયેં સ્વભાવેં । ત્રયલોક્ય ચાલે ॥ ૮ ॥
શ્રવણાઆડ વિક્ષેપ યેતી । નાના જિનસ સાંગો કિતી ।
સાવધ અસતાં પ્રત્યય યેતી । સકળ કાંહીં ॥ ૯ ॥
સાવધ અસતાં પ્રત્યય યેતી । સકળ કાંહીં ॥ ૯ ॥
શ્રવણીં લોક બૈસલે । બોલતાં બોલતાં યેકાગ્ર જાલે ।
ત્યાઉપરી જે નૂતન આલે । તે યેકાગ્ર નવ્હેતી ॥ ૧૦ ॥
ત્યાઉપરી જે નૂતન આલે । તે યેકાગ્ર નવ્હેતી ॥ ૧૦ ॥
મનુષ્ય બાહેર હિંડોની આલેં । નાના પ્રકારીચેં ઐકિલેં ।
ઉદંડ ગલબલૂં લાગલેં । ઉગેં અસેના ॥ ૧૧ ॥
ઉદંડ ગલબલૂં લાગલેં । ઉગેં અસેના ॥ ૧૧ ॥
પ્રસંગ પાહોન ચાલતી । ઐસે લોક થોડે અસતી ।
શ્રવણીં નાના વિક્ષેપ હોતી । તે હે ઐકા ॥ ૧૨ ॥
શ્રવણીં નાના વિક્ષેપ હોતી । તે હે ઐકા ॥ ૧૨ ॥
શ્રવણીં બૈસલે ઐકાયા । અડોં લાગલીસેં કાયા ।
યેતી કડકડાં જાંભયા । નિદ્રાભરેં ॥ ૧૩ ॥
યેતી કડકડાં જાંભયા । નિદ્રાભરેં ॥ ૧૩ ॥
બૈસલે સુચિત કરૂનિ મના । પરી તેં મનચિ ઐકેના ।
માગેં હોતેં ઐકિલેં નાના । તેંચિ ધરુની બૈસલેં ॥ ૧૪ ॥
માગેં હોતેં ઐકિલેં નાના । તેંચિ ધરુની બૈસલેં ॥ ૧૪ ॥
તત્પર કેલેં શરીર । પરી મનામધેં આણીક વિચાર ।
કલ્પના કલ્પી તો વિસ્તાર । કિતી મ્હણૌનિ સાંગાવા ॥ ૧૫ ॥
કલ્પના કલ્પી તો વિસ્તાર । કિતી મ્હણૌનિ સાંગાવા ॥ ૧૫ ॥
જેં જેં કાંહીં શ્રવણીં પડિલેં । તિતુકેં સમજોન વિવરલેં ।
તરીચ કાંહીં સાર્થક જાલેં । નિરૂપણીં ॥ ૧૬ ॥
તરીચ કાંહીં સાર્થક જાલેં । નિરૂપણીં ॥ ૧૬ ॥
મન દિસતેં માં ધરાવેં । જ્યાચેં ત્યાનેં આવરાવેં ।
આવરૂન વિવેકેં ધરવેં । અર્થાંતરીં ॥ ૧૭ ॥
આવરૂન વિવેકેં ધરવેં । અર્થાંતરીં ॥ ૧૭ ॥
નિરૂપણીં યેઊન બૈસલા । પરી તો ઉદંડ જેઊન આલા ।
બૈસતાંચ કાસાવિસ જાલા । ત્રુષાકાંત ॥ ૧૮ ॥
બૈસતાંચ કાસાવિસ જાલા । ત્રુષાકાંત ॥ ૧૮ ॥
આધીં ઉદક આણવિલેં । ઘળઘળાં ઉદંડ ઘેતલેં ।
તેણેં મળમળૂં લાગલેં । ઉઠોની ગેલા ॥ ૧૯ ॥
તેણેં મળમળૂં લાગલેં । ઉઠોની ગેલા ॥ ૧૯ ॥
કર્પટ ઢેંકર ઉચક્યા દેતી । વારા સરતાં મોઠી ફજિતી ।
ક્ષણક્ષણા ઉઠોની જાતી । લઘુશંકેસી ॥ ૨૦ ॥
ક્ષણક્ષણા ઉઠોની જાતી । લઘુશંકેસી ॥ ૨૦ ॥
દિશેનેં કાસાવિસ કેલા । આવઘેંચિ સાંડૂન ધાંવિલા ।
નિરૂપણપ્રસંગીં નિઘોન ગેલા । અખંડ ઐસા ॥ ૨૧ ॥
નિરૂપણપ્રસંગીં નિઘોન ગેલા । અખંડ ઐસા ॥ ૨૧ ॥
દૃષ્ટાંતી કાંહીં અપૂર્વ આલેં । અંતઃકર્ણ તેથેંચિ રાહિલેં ।
કોઠવરી કાયે વાચિલેં । કાંહીં કળેના ॥ ૨૨ ॥
કોઠવરી કાયે વાચિલેં । કાંહીં કળેના ॥ ૨૨ ॥
નિરૂપણીં યેઊન બૈસલા । તો વિંચુવેં ફણકાવિલા ।
કૈચેં નિરૂપણ જાલા । કાસાવિસ ॥ ૨૩ ॥
કૈચેં નિરૂપણ જાલા । કાસાવિસ ॥ ૨૩ ॥
પોટામધેં તિડિક ઉઠિલી । પાઠીમધેં કરક ભરલી ।
ચાલક ચિખલ્યા પુળી જાલી । બૈસવેના ॥ ૨૪ ॥
ચાલક ચિખલ્યા પુળી જાલી । બૈસવેના ॥ ૨૪ ॥
પિસોળા ચાઊન પળાલા । તેણેં પ્રાણી દુશ્ચીત જાલા ।
કોણેં નેટેં ગલ્બલા કેલા । તેથેંચિ ધાવેં ॥ ૨૫ ॥
કોણેં નેટેં ગલ્બલા કેલા । તેથેંચિ ધાવેં ॥ ૨૫ ॥
વિષૈ લોક શ્રવણીં યેતી । તે બાયેકાંકડેચ પાહાતી ।
ચોરટે લોક ચોરૂન જાતી । પાદરક્ષા ॥ ૨૬ ॥
ચોરટે લોક ચોરૂન જાતી । પાદરક્ષા ॥ ૨૬ ॥
હોયે નવ્હે વાદવેવાદ । તેણેં ઉદંડ જાલા ખેદ ।
સિવ્યા ગાળી અપ્રમાદ । હોતાં ચુકલા ॥ ૨૭ ॥
સિવ્યા ગાળી અપ્રમાદ । હોતાં ચુકલા ॥ ૨૭ ॥
કોણી નિરૂપણીં બૈસતી । સાવકસ ગોષ્ટી લાવિતી ।
હરિદાસ તે રેં રેં કરિતી । પોટાસાઠીં ॥ ૨૮ ॥
હરિદાસ તે રેં રેં કરિતી । પોટાસાઠીં ॥ ૨૮ ॥
બહુત જાણતે મિળાલે । યેકાપુઢેં યેક બોલે ।
લોકાંચે આશયે રાહિલે । કોણ જાણે ॥ ૨૯ ॥
લોકાંચે આશયે રાહિલે । કોણ જાણે ॥ ૨૯ ॥
માઝેં હોયે તુઝેં નવ્હે । ઐસી અખંડ જયાસ સવે ।
ન્યાયે નીતિ સાંડૂન ધાવે । અન્યાયાકડે ॥ ૩૦ ॥
ન્યાયે નીતિ સાંડૂન ધાવે । અન્યાયાકડે ॥ ૩૦ ॥
આપલ્ય થોરપણાસાઠીં । અચ્યાવાચ્યા તોંડ પિટી ।
ન્યાયે નાહીં તે સેવટીં । પરમ અન્યાઈ ॥ ૩૧ ॥
ન્યાયે નાહીં તે સેવટીં । પરમ અન્યાઈ ॥ ૩૧ ॥
યેકેકડે અભિમાન ઉઠે । દૂસરેકડે ઉદંડ પેટે ।
ઐસે શ્રોતે ખરે ખોટે । કોણ જાણે ॥ ૩૨ ॥
ઐસે શ્રોતે ખરે ખોટે । કોણ જાણે ॥ ૩૨ ॥
મ્હણોન જાણતે વિચક્ષણ । તેં આધીંચ ધરિતી નેણેપણ ।
મૂર્ખ ટોણપા આપણ । કાંહીંચ નાહીં ॥ ૩૩ ॥
મૂર્ખ ટોણપા આપણ । કાંહીંચ નાહીં ॥ ૩૩ ॥
આપણાહૂન દેવ થોર । ઐસા જયાસ કળલા વિચાર ।
સકળ કાંહીં જગદાંતર । તેહિં રાખાવેં ॥ ૩૪ ॥
સકળ કાંહીં જગદાંતર । તેહિં રાખાવેં ॥ ૩૪ ॥
સભેમધેં કળહો જાલા । શબ્દ યેતો જાણત્યાલા ।
અંતરેં રાખોં નાહીં સિકલા । કૈસા યોગી । ૩૫ ॥
અંતરેં રાખોં નાહીં સિકલા । કૈસા યોગી । ૩૫ ॥
વૈર કરિતાં વૈરચિ વાઢે । આપણાસ દુઃખ ભોગ્ણેં ઘડે ।
મ્હણોનિ શાહાણ્યાચે કુકડે । કળોં આલેં ॥ ૩૬ ॥
મ્હણોનિ શાહાણ્યાચે કુકડે । કળોં આલેં ॥ ૩૬ ॥
અખંડ આપણા સાંભળિતી । ક્ષુલ્લકપણ યેઊં નેદિતી ।
થોર લોકાંસ ક્ષ્મા શાંતિ । અગત્ય કરણેં ॥ ૩૭ ॥
થોર લોકાંસ ક્ષ્મા શાંતિ । અગત્ય કરણેં ॥ ૩૭ ॥
અવગુણાપાસીં બૈસલા ગુણી । આવગુણ કળતો તતક્ષણીં ।
વિવેકી પુરુષાચી કરણી । વિવેકેં હોતે ॥ ૩૮ ॥
વિવેકી પુરુષાચી કરણી । વિવેકેં હોતે ॥ ૩૮ ॥
ઉપાયે પરિયાયે દીર્ઘ પ્રેત્ન । વિવેકબળેં નાના યેત્ન ।
કરીલ તયાચેં મહિમાન । તોચિ જાણે ॥ ૩૯ ॥
કરીલ તયાચેં મહિમાન । તોચિ જાણે ॥ ૩૯ ॥
દુર્જનીં વેવદરૂન ઘેતલા । બાશ્કળ લોકીં ઘસરિલા ।
વિવેકાપાસૂન ચેવલા । વિવેકી કૈસા ॥ ૪૦ ॥
વિવેકાપાસૂન ચેવલા । વિવેકી કૈસા ॥ ૪૦ ॥
ન્યાયે પરિયાયે ઉપાયે । મૂર્ખાસ હેં કળે કાયે ।
મૂર્ખાકરિતાં ચિવડા હોયે । મજ્યાલસીચા ॥ ૪૧ ॥
મૂર્ખાકરિતાં ચિવડા હોયે । મજ્યાલસીચા ॥ ૪૧ ॥
મગ તે શાહાણે નીટ કરિતી । સ્વયેં સાહોન સાહવિતી ।
સ્વયેં કરૂન કરવિતી । લોકાંકરવીં ॥ ૪૨ ॥
સ્વયેં કરૂન કરવિતી । લોકાંકરવીં ॥ ૪૨ ॥
પૃથ્વીમધેં ઉદંડ જન । જનામધેં અસતી સજ્જન ।
જયાંકરિતાં સમાધાન । પ્રાણીમાત્રાસી ॥ ૪૩ ॥
જયાંકરિતાં સમાધાન । પ્રાણીમાત્રાસી ॥ ૪૩ ॥
તો મનોગતાંચીં આંગેં જાણે । માન પ્રસંગ સમયે જાણે ।
સંતપ્તાલાગીં નિવઊ જાણે । નાના પ્રકારેં ॥ ૪૪ ॥
સંતપ્તાલાગીં નિવઊ જાણે । નાના પ્રકારેં ॥ ૪૪ ॥
ઐસા તો જાણતા લોક । સમર્થ તયાચા વિવેક ।
ત્યચેં કરણેં કાંહિં યેક । જનાસ કળેના ॥ ૪૫ ॥
ત્યચેં કરણેં કાંહિં યેક । જનાસ કળેના ॥ ૪૫ ॥
બહુત જનસ ચલવી । નાના મંડળેં હાલવી ।
ઐસી હે સમર્થપદવી । વિવેકેં હોતે ॥ ૪૬ ॥
ઐસી હે સમર્થપદવી । વિવેકેં હોતે ॥ ૪૬ ॥
વિવેક એકાંતી કરાવા । જગદીશ ધારણેનેં ધરાવા ।
લોક આપલા આણી પરાવા । મ્હણોંચિ નયે ॥ ૪૭ ॥
લોક આપલા આણી પરાવા । મ્હણોંચિ નયે ॥ ૪૭ ॥
યેકાંતી વિવેક ઠાઈં પડે । યેકાંતીં યેત્ન સાંપડે ।
યેકાંતીં તર્ક વાવડે । બ્રહ્માંડગોળીં ॥ ૪૮ ॥
યેકાંતીં તર્ક વાવડે । બ્રહ્માંડગોળીં ॥ ૪૮ ॥
યેકાંતી સ્મરણ કરાવેં । ચુકલેં નિધાન પડે ઠાવેં ।
અંતરાત્મ્યાસરિસેં ફિરાવેં । કાંહીં તરી ॥ ૪૯ ॥
અંતરાત્મ્યાસરિસેં ફિરાવેં । કાંહીં તરી ॥ ૪૯ ॥
જયાસ યેકાંત માનલા । અવઘ્યા આધીં કળે ત્યાલા ।
ત્યાવેગળેં વડિલપણાલા । ઠવચિ નાહીં ॥ ૫૦ ॥
ત્યાવેગળેં વડિલપણાલા । ઠવચિ નાહીં ॥ ૫૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે શ્રોતાઅવલક્ષણનિરૂપણનામ સમાસ દહાવા ॥ ॥
દશક અઠરાવા સમાપ્ત ॥