The Guru

śrī dāsabodha adhyāya 8

(Dasbodh Dashak 8 in English (IAST))

Samartha Ramdas

Also known as Dasbodh · Dasbodh adhyay 8 · Shri Dasbodh

Dasbodh Dashak 8. The Dasbodh of Samartha Ramdas, spoken in the caves at Shivthar Ghal and set down by his disciple Kalyan Swami. Cast as a dialogue between guru and disciple across twenty dashaks, each of ten samasas, it moves from the discipline of listening through discrimination between the real and the unreal to the nature of the Self — practical throughout, and addressed to people living in the world. This dashak is named in its colophon for सुन्यत्वनिर्शन.

#of 683
māyodbhavācā
samāsa pahilā : devadarśana || śrīrāma ||
samāsa dusarā : sūkṣmaāśaṃkānirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa tisarā : sūkṣmaāśaṃkānirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa cavathā : sūkṣmapaṃcabhūteṃnirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa pāṃcavā : sthūl̤apaṃcamahābhūteṃsvarūpākāśabhedonāma || śrīrāma ||
samāsa sahāvā : duścītanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa sātavā : mokṣalakṣaṇa || śrīrāma ||
samāsa āṭhavā : ātmadarśana || śrīrāma ||
samāsa navavā : siddhalakṣaṇa || śrīrāma ||
samāsa dahāvā : śūnyatvanirasana || śrīrāma ||
samāsa pahilā : devadarśana || śrīrāma ||
śrotīṃ vhāveṃ sāvadha | vimal̤a jñāna bāl̤abodha |
guruśiṣyāṃcā saṃvāda | ati sugama pariyesā || 1 ||
nānā śāstreṃ dhāṃḍol̤itāṃ | āyuṣya purenā sarvathā |
aṃtarī saṃśayācī vethā | vāḍhoṃci lāge || 2 ||
nānā tirtheṃ thorathoreṃ | sṛṣṭimadhyeṃ apāreṃ |
sugameṃ durgameṃ duṣkareṃ | puṇyadāyakeṃ || 3 ||
aisīṃ tīrtheṃ sarvahi karī | aisā koṇa re saṃsārī |
phiroṃ jātāṃ janmavarī | āyuṣya purenā || 4 ||
nānā tapeṃ nānā dāneṃ | nānā yoga nānā sādhaneṃ |
heṃ sarvahi devākāraṇeṃ | karijeta āhe || 5 ||
pāvāvayā devādhidevā | bahuvidha śrama karāvā |
teṇeṃ deva ṭhāīṃ pāḍāvā | heṃ sarvamata || 6 ||
pāvāvayā bhagavaṃtāteṃ | nānā paṃtha nānā mateṃ |
tayā devāceṃ svarūpa teṃ | kaise āheṃ || 7 ||
bahuta deva sṛṣṭīvarī | tyāṃcī gananā koṇa karī |
yeka deva koṇeparī | ṭhāīṃ paḍenā || 8 ||
bahuvidha upāsanā | jyācī jetheṃ pure kāmanā |
to tetheṃci rāhilā manā | sadṛḍha karūni || 9 ||
bahu deva bahu bhakta | ichyā jāle āsakta |
bahu ṛṣī bahu mata | vegal̤āleṃ || 10 ||
bahu nivaḍitāṃ nivaḍenā | yeka niścaya ghaḍenā |
śāstreṃ bhāṃḍatī paḍenā | niścaya ṭhāīṃ || 11 ||
bahuta śāstrīṃ bahuta bheda | matāṃmatāṃsa virodha |
aisā karitāṃ vevāda | bahuta gele || 12 ||
sahastrāmadheṃ koṇī yeka | pāhe devācā viveka |
parī tyā devāceṃ kautuka | ṭhāīṃ na paḍe || 13 ||
thāīṃ na paḍe kaiseṃ mhaṇatāṃ | tetheṃ lāgalī ahaṃtā |
deva rāhilā paratā | ahaṃtāguṇeṃ || 14 ||
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | nānā yoga jyākāraṇeṃ |
to deva koṇyā guṇeṃ | ṭhāīṃ paḍe || 15 ||
deva koṇāsī mhaṇāveṃ | kaiseṃ tayāsī jāṇāveṃ |
teṃci bolaṇeṃ svabhāveṃ | bolijela || 16 ||
jeṇeṃ kele carācara | kele sṛṣṭyādi vyāpāra |
sarvakartā niraṃtara | nāma jyāceṃ || 17 ||
teṇeṃ kelyā meghamāl̤ā | caṃdrabiṃbīṃ amṛtakal̤ā |
teja didhaleṃ ravimaṃḍal̤ā | jayā deveṃ || 18 ||
jyācī maryādā sāgarā | jeṇeṃ sthāpileṃ phaṇivarā |
jayāceni guṇeṃ tārā | aṃtarikṣa || 19 ||
cyārī khāṇī cyārī vāṇī | cauryāsi lakṣa jīvayonī |
jeṇeṃ nirmile loka tinī | tayā nāva deva || 20 ||
brahmā viṣṇu āṇī hara | he jayāce avatāra |
toci deva hā nirdhāra | niścayeṃsīṃ || 21 ||
devhārācā uṭhoni deva | karūṃ neṇe sarva jīva |
tayāceni brahmakaṭāva | nirmilā na vace || 22 ||
ṭhāīṃ ṭhāīṃ deva asatī | tehiṃ kelī nāhīṃ kṣitī |
caṃdra sūrya tārā jīmūtī | tayāṃceni navhe || 23 ||
sarvakartā toci deva | pāhoṃ jātāṃ nirāveva |
jyācī kal̤ā līl̤ā lāghava | neṇatī brahmādika || 24 ||
yetheṃ āśaṃkā uṭhilī | te puḍhilīye samāsīṃ phīṭalī |
ātāṃ vṛttī sāvadha kelī | pāhije śrotīṃ || 25 ||
paisa avakāśa ākāśa | kāṃhīṃca nāhīṃ jeṃ bhakāsa |
taye nirmal̤īṃ vāyosa | janma jālā || 26 ||
vāyopāsūna jālā vanhī | vanhīpāsunī jāleṃ pāṇī |
aisī jayācī karaṇī | aghaṭita ghaḍalī || 27 ||
udakāpāsūna sṛṣṭi jālī | staṃbheviṇa ubhāralī |
aisī vicitra kal̤ā kelī | tyā nāva deva || 28 ||
deveṃ nirmilī he kṣitī | tīce poṭīṃ pāṣāṇa hotī |
tayāsaci deva mhaṇatī | vivekahīna || 29 ||
jo sṛṣṭinirmāṇakartā | to ye sṛṣṭīpurvīṃ hotā |
maga he tayācī sattā | nirmāṇa jālī || 30 ||
kullāl̤a pātrāpurvīṃ āhe | pātreṃ kāṃhīṃ kullāl̤a navhe |
taisā deva pūrvīṃca āhe | pāṣāṇa navhe sarvathā || 31 ||
mṛttikeceṃ śainya keleṃ | karte vegal̤e rāhile |
kāryakāraṇa yeka keleṃ | tarī hoṇāra nāhīṃ || 32 ||
tathāpi hoīla paṃcabhūtika | nirguṇa navhe kāṃhīṃ yeka |
kāryākāraṇācā viveka | bhūtāṃparatā nāhīṃ || 33 ||
avaghī sṛṣṭi jo kartā | to te sṛṣṭīhūni partā |
tetheṃ saṃśayācī vārtā | kāḍhūṃci naye || 34 ||
khāṃsūtrīṃcī bāhulī | jeṇeṃ puruṣeṃ nācavilī |
toci bāhulī he bolī | ghaḍe kevī || 35 ||
chayāmaṃḍapīcī senā | sṛṣṭisārikhīca racanā |
sūtreṃ cāl̤ī parī to nānā | vekti navhe || 36 ||
taisā sṛṣṭikartā deva | parī to navhe sṛṣṭibhāva |
jeṇeṃ kele nānā jīva | to jīva kaisenī || 37 ||
jeṃ jeṃ jayā karaṇeṃ paḍe | teṃ teṃ to heṃ kaiseṃ ghaḍe |
mhaṇoni vāyāṃci bāpuḍe | saṃdehīṃ paḍatī || 38 ||
sṛṣṭi aiseṃci svabhāveṃ | gopura nirmileṃ baraveṃ |
parī to gopura kartā navhe | niścayesīṃ || 39 ||
taiseṃ jaga nirmileṃ jeṇeṃ | to vegal̤ā pūrṇapaṇeṃ |
yeka mhaṇatī mūrkhapaṇeṃ | jaga toci jagadīśa || 40 ||
evaṃ jagadīśa to vegal̤ā | jaga nirmāṇa tyācī kal̤ā |
to sarvāṃmadheṃ parī nirāl̤ā | asona sarvīṃ || 41 ||
mhaṇoni bhūtāṃcā kardamu | yāsī alipta ātmārāmu |
avidyāguṇeṃ māyābhramu | satyaci vāṭe ||42 ||
māyopādhī jagaḍaṃbara | āhe sarvahi sācāra |
aisā hā viparīta vicāra | koṭheṃci nāhīṃ || 43 ||
mhaṇoni jaga mithyā sāca ātmā | sarvāṃpara jo paramātmā |
aṃtarbāhya aṃtarātmā | vyāpūni ase || 44 ||
tayāsa mhaṇāveṃ deva | yera heṃ avagheṃci vāva |
aisā āhe aṃtarbhāva | vedāṃtīcā || 45 ||
padārthavastu nāsivaṃta | heṃ toṃ anubhavāsa yeta |
yākāraṇeṃ bhagavaṃta | padārthāvegal̤ā || 46 ||
deva vimal̤a āṇī acal̤a | śāstreṃ bolatī sakal̤a |
tayā niścal̤āsa caṃcal̤a | mhaṇoṃ naye sarvathā || 47 ||
deva ālā deva gelā | deva upajalā deva melā |
aiseṃ bolatāṃ duritālā | kāya uṇeṃ || 48 ||
janma maraṇācī vārtā | devāsa lāgenā sarvathā |
deva amara jyācī sattā | tyāsī mṛtyu kaisenī || 49 ||
upajaṇeṃ āṇī maraṇeṃ | yeṇeṃ jāṇeṃ duḥkha bhogaṇeṃ |
heṃ tyā devāceṃ karaṇeṃ | to kāraṇa vegal̤ā || 50 ||
aṃtaḥkaraṇa paṃcaprāṇa | bahutatvīṃ piṃḍajñāna |
yāṃ sarvāṃsa āhe cal̤aṇa | mhaṇoni deva navhetī || 51 ||
yevaṃ kalpanerahita | tayā nāva bhagavaṃta |
devapaṇācī māta | tetheṃ nāhīṃ || 52 ||
tava śiṣyeṃ ākṣepileṃ | tarī kaiseṃ brahmāṃḍa keleṃ |
kartepaṇa kāraṇa paḍileṃ | kāryāmadheṃ || 53 ||
draṣṭepaṇeṃ draṣṭā dṛśyīṃ | jaisā paḍe anāyāṃsīṃ |
kartepaṇe nirguṇāsī | guṇa taise || 54 ||
brahmāṃḍakartā kavaṇa | kaisī tyācī vol̤akhaṇa |
deva saguṇa kiṃ nirguṇa | maha niropāvā || 55 ||
yeka mhaṇatī tyā brahmāteṃ | ichyāmātreṃ sṛṣṭikarte |
sṛṣṭikarte tyāparteṃ | koṇa āhe || 56 ||
ātāṃ aso he bahu bolī | sakal̤a māyā koṭhūna jālī |
te he ātāṃ niropilī | pāhije svāmī || 57 ||
aiseṃ aikoni vacana | vaktā mhaṇe sāvadhāna |
puḍhile samāsīṃ nirūpaṇa | sāṃgijela || 58 ||
brahmīṃ māyā kaisī jālī | puḍheṃ ase niropilī |
śrotīṃ vṛtti sāvadha kelī | pāhije ātāṃ ||59 ||
puḍheṃ heṃci nirūpaṇa | viśada keleṃ śravaṇa |
jeṇeṃ hoya samādhāna | sādhakāṃceṃ || 60 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde devadarśananāma samāsa pahilā || 1 ||
samāsa dusarā : sūkṣmaāśaṃkānirūpaṇa || śrīrāma ||
māgāṃ śrotīṃ ākṣepileṃ | teṃ pāhije niropileṃ |
nirāvevīṃ kaiseṃ jāleṃ | carācara || 1 ||
yāceṃ aiseṃ prativacana | brahma jeṃ kāṃ sanātana |
tetheṃ māyā mithyābhāna | vivartarūpa bhāve || 2 ||
ādi yeka parabrahma | nityamukta akriya parama |
tetheṃ avyākṛta sūkṣma | jālī mūl̤amāyā || 3 ||
|| śloka ||
ādyamekaṃ parabrahma nityamuktamavikriyam | tasya māyā samāveśo jīvamavyākṛtātmakam || āśaṃkā ||
yeka brahmā nirākāra | mukta akriye nirvikāra | tetheṃ māyā voḍaṃbara | koṭhūna ālī || 4 ||
brahma akhaṃḍa nirguṇa | tetheṃ ichā dharī koṇa |
nirguṇīṃ saguṇeṃviṇa | ichā nāhīṃ || 5 ||
mul̤īṃ asecinā saguṇa | mhaṇauni nāmeṃ nirguṇa |
tetheṃ jāleṃ saguṇa | koṇeparī || 6 ||
nirguṇaci guṇā āleṃ | aiseṃ jarī anuvādaleṃ |
lāgoṃ pāhe yeṇeṃ boleṃ | mūrkhapaṇa || 7 ||
yeka mhaṇatī nirāveva | karūna akartā to deva |
tyācī līl̤ā bāpuḍe jīva | kāye jāṇatī || 8 ||
yeka mhaṇatī to paramātmā | koṇa jāṇe tyācā mahimā |
prāṇī bāpuḍā jīvātmā | kāye jāṇe || 9 ||
ugāca mahimā sāṃgatī | śāstrārtha avaghā lopitī |
bal̤eṃci nirguṇāsa mhaṇatī | karūni akartā || 10 ||
mul̤īṃ nāhīṃ kartavyatā | koṇa karūna akartā |
kartā akartā he vārtā | samūl̤a mithyā || 11 ||
jeṃ ṭhāīṃceṃ nirguṇa | tetheṃ kaiceṃ kartepaṇa |
tarī he ichā dharī koṇa | sṛṣṭiracāvyācī || 12 ||
ichā parameśvarācī | aisī yuktī bahutekāṃcī |
parī tyā nirguṇāsa ichā kaiṃcī | heṃ kal̤enā || 13 ||
tarī he itukeṃ koṇeṃ keleṃ | kiṃvā āpaṇaci jāleṃ |
deveṃviṇa ubhāraleṃ | koṇeparī || 14 ||
deveṃviṇa jāleṃ sarva | maga devāsa kaiṃcā ṭhāva |
yetheṃ devācā abhāva | disona ālā || 15 ||
deva mhaṇe sṛṣṭikartā | tarī yevaṃ pāhe saguṇatā |
nirguṇapaṇācī vārtā | devācī buḍālī || 16 ||
deva ṭhāīṃcā nirguṇa | tarī sṛṣṭikartā koṇa |
kartepaṇāceṃ saguṇa | nāsivaṃta || 17 ||
yetheṃ paḍile vicāra | kaiseṃ jāleṃ sacarācara |
māyā mhaṇoṃ svataṃtara tarī heṃhi viparīta dise || 18 ||
māyā koṇīṃ nāhīṃ kelī | he āpaṇaci vistāralī |
aiseṃ bolatāṃ buḍālī | devācī vārtā || 19 ||
deva nirguṇa svatasiddha | tyāsī māyesi kāye samaṃdha |
aiseṃ bolatāṃ viruddha | disona āleṃ || 20 ||
sakal̤a kāṃhīṃ kartavyatā | ālī māyecyāci māthāṃ |
tarī bhaktāṃsa uddharitā | deva nāhīṃ kīṃ || 21 ||
deveṃviṇa nustī māyā | koṇa neīla vilayā |
āmhāṃ bhaktāṃ sāṃbhāl̤āyā | koṇīca nāhīṃ || 22 ||
mhaṇoni māyā svataṃtara | aisā na ghaḍe kīṃ vicāra |
māyesa nirmitā sarveśvara | to yekaci āhe || 23 ||
tarī to kaisā āhe īśvara | māyecā kaisā vicāra |
tarī heṃ ātāṃ savistara | bolileṃ pāhije || 24 ||
śrotāṃ vhāveṃ sāvadhāna | yekāgra karūniyāṃ mana |
ātāṃ kathānusaṃdhāna | sāvadha aikā || 25 ||
yeke āśaṃkecā bhāva | janīṃ vegal̤āle anubhava |
tehi bolijetī sarva | yethānukrameṃ || 26 ||
yeka mhaṇatī deveṃ kelī | mhaṇoni he vistāralī |
devāsa ichyā nastī jālī | tarī he māyā kaiṃcī || 27 ||
yeka mhaṇatī deva nirguṇa | tetheṃ ichā karī koṇa |
māyā mithyā he āpaṇa | jālīca nāhī || 28 ||
yeka mhaṇatī pratyakṣa dise | tayesī nāhīṃ mhaṇatāṃ kaiseṃ |
māyā he anādi ase | śaktī īśvarācī || 29 ||
yeka mhaṇatī sāca ase | tarī he jñāneṃ kaisī nirase |
sācāsārikhīca dise | parī he mithyā || 30 ||
yeka mhaṇatī mithyā svabhāveṃ | tarī sādhana kāsayā karāveṃ |
bhaktisādhana bolileṃ deveṃ | māyātyāgākāraṇeṃ || 31 ||
yeka mhaṇatī mithyā disateṃ | bhayeṃ ajñānasanyepāteṃ |
sādhana auṣadhahī gheījeteṃ | parī teṃ dṛśya mithyā || 32 ||
anaṃta sādhaneṃ bolilīṃ | nānā mateṃ bhāṃbāvalīṃ |
tarī māyā na vace tyāgilī | mithyā kaisī mhaṇāvī || 33 ||
mithyā bole yogavāṇī | mithyā vedaśāstrīṃ purāṇīṃ |
mithyā nānā nirūpaṇīṃ | bolilī māyā || 34 ||
māyā mithyā mhaṇatāṃ gelī | he vārtā nāhīṃ aikilī |
mithyā mhaṇatāṃca lāgalī | samāgameṃ || 35 ||
jayāce aṃtarīṃ jñāna | nāhīṃ vol̤akhile sajjana |
tayāsa mithyābhimāna | satyaci vāṭe || 36 ||
jeṇeṃ jaisā niścaye kelā | tayāsī taisāci phal̤alā |
pāhe toci dise biṃbalā | taisī māyā || 37 ||
yeka mhaṇatī māyā kaiṃcī | āhe te sarva brahmaci |
thijalyā vighuralyā ghṛtācī | aikyatā na moḍe || 38 ||
thijaleṃ āṇī vighuraleṃ | heṃ svarūpīṃ nāhīṃ bolileṃ |
sāhitya bhaṃgaleṃ yeṇeṃ boleṃ | mhaṇatī yeka || 39 ||
yeka mhaṇatī sarva brahma | heṃ na kal̤e jayāsa varma |
tayāceṃ aṃtarīṃcā bhrama | gelāca nāhīṃ || 40 ||
yeka mhaṇatī yekaci deva | tetheṃ kaiṃceṃ āṇileṃ sarva |
sarva brahma heṃ apūrva | āścirya vāṭe || 41 ||
yeka mhaṇatī yekaci khareṃ | ānuhi nāhīṃ dusareṃ |
sarva brahma yeṇeṃ prakāreṃ | sahajaci jāleṃ || 42 ||
sarva mithyā yekasareṃ | uraleṃ teṃci brahma khareṃ |
aisīṃ vākyeṃ śāstrādhāreṃ | bolatī yeka || 43 ||
āl̤aṃkāra āṇī suvarṇa | tetheṃ nāhīṃ bhinnapaṇa |
āṭāāṭī vertha sīṇa | mhaṇatī yeka || 44 ||
hīna upamā yekadesī | kaisī sāhela vastūsī |
varṇavektī avyaktāsī | sāmyatā na ghaḍe || 45 ||
suvarṇīṃ dṛṣṭī ghālitāṃ | mul̤īca āhe vektatā |
āl̤aṃkāra soneṃ pāhatāṃ soneṃci ase || 46 ||
mul̤īṃ soneṃci heṃ vekta | jaḍa yekadesī pīta |
pūrṇāsa apūrṇācā dṛṣṭāṃta | kevīṃ ghaḍe || 47 ||
dṛṣṭāṃta titukā yekadesī | deṇeṃ ghaḍe kal̤āyāsī |
siṃdhu āṇī laharīsī | bhinnatva kaiṃceṃ || 48 ||
uttama madhema kaniṣṭha | yekā dṛṣṭāṃteṃ kal̤e paṣṭa |
yekā dṛṣṭāṃteṃ naṣṭa | saṃdeha vāḍhe || 49 ||
kaiṃcā siṃdhu kaiṃcī laharī | acal̤āsa cal̤ācī sarī |
sācā aisī voḍaṃbarī | mānūṃca naye || 50 ||
voḍaṃbarī he kalpanā | nānā bhāsa dākhavī janā |
yeravī he jāṇā | brahmaci ase || 51 ||
aisā vāda yekamekāṃ | lāgatāṃ rāhilī āśaṃkā |
teci ātāṃ puḍheṃ aikā | sāvadha hoūnī || 52 ||
māyā mithyā kal̤oṃ ālī | parī te brahmīṃ kaisī jālī |
mhaṇāvī te nirguṇeṃ kelī | tarī te mul̤īṃca mithyā || 53 ||
mithyā śabdīṃ kāṃhīṃca nāhīṃ | tetheṃ keleṃ koṇeṃ kāī |
karaṇeṃ nirguṇācā ṭhāīṃ | heṃhi aghaṭita || 54 ||
kartā ṭhāṃīcā arūpa | keleṃ teṃhi mithyārūpa |
tathāpī pheḍūṃ ākṣepa | śrotayāṃcā || 55 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sūkṣmaāśaṃkānirūpaṇa samāsa dusarā || 2 ||
samāsa tisarā : sūkṣmaāśaṃkānirūpaṇa || śrīrāma ||
are je jāleṃci nāhīṃ | tyācī vārtā pusasī kāī |
tathāpi sāṃgoṃ jeṇeṃ kāṃhīṃ | saṃśaya nure || 1 ||
dorīkaritāṃ bhujaṃga | jal̤ākaritāṃ taraṃga |
mārtaṃḍākaritāṃ cāṃga | mṛgajal̤a vāhe || 2 ||
kalpenikaritāṃ svapna dise | siṃpīkaritāṃ rupeṃ bhāse |
jal̤ākaritāṃ gāra vase | nimiṣya yeka || 3 ||
mātīkaritāṃ bhiṃtī jālī | sindhukaritāṃ laharī ālī |
til̤ākaritāṃ putal̤ī | disoṃ lāge || 4 ||
sonyākaritāṃ al̤aṃkāra | taṃtukaritāṃ jāleṃ cīra |
kāsavākaritāṃ vistāra | hātāpāyāṃcā || 5 ||
tūpa hoteṃ tarī thijaleṃ | tarīkaritāṃ mīṭha jāleṃ |
biṃbākaritāṃ biṃbaleṃ | pratibiṃba || 6 ||
pṛthvīkaritāṃ jāleṃ jhāḍa | jhāḍākaritāṃ chyāyā vāḍa |
dhātukaritāṃ pavāḍa | uṃca nīca varṇācā || 7 ||
ātāṃ aso hā dṛṣṭāṃta | advaitāsa kaiṃceṃ dvaita |
dvaiteṃviṇa advaita | bolatāṃca na ye || 8 ||
bhāsākaritāṃ bhāsa bhāse | dṛśyākaritāṃ adṛśya dise |
adṛśyāsa upamā nase | mhaṇoni niropama || 9 ||
kalpenevirahita heta | dṛśyāvegal̤ā dṛṣṭāṃta |
dvaitāvegal̤eṃ dvaita | kaiseṃ jāleṃ || 10 ||
vicitra bhagavaṃtācī karaṇī | varṇavenā sahastraphaṇī |
teṇeṃ kelī ubhavaṇī | anaṃta brahmāṃḍācī || 11 ||
paramātmā parameśvaru | sarvakartā jo īśvarū |
tayāpāsūni vistāru | sakal̤a jālā || 12 ||
aisīṃ anaṃta nāmeṃ dharī | anaṃta śaktī nirmāṇa karī |
toci jāṇāvā caturīṃ | mūl̤apuruṣa || 13 ||
tyā mūl̤apuruṣācī vol̤akhaṇa | te mūl̤amāyāci āpaṇa |
sakal̤a kāṃhīṃ kartepaṇa | tetheṃci āleṃ || 14 ||
|| śloka ||
kāryakāraṇa kartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate || he ughaḍa bolatāṃ na ye |
moḍoṃ pāhāto upāye | yeravīṃ heṃ pāhatāṃ kāya | sāca āhe || 15 ||
devāpāsūna sakal̤a jāleṃ | heṃ sarvāṃsa mānaleṃ |
parī tyā devāsa vol̤akhileṃ | pāhije kīṃ || 16 ||
siddhāṃce jeṃ nirūpaṇa | jeṃ sādhakāṃsa na mane jāṇa |
pakva nāhīṃ aṃtaḥkarṇa | mhaṇoniyāṃ || 17 ||
avidyāguṇeṃ bolije jīva | māyāguṇeṃ bolije śiva |
mūl̤amāyā guṇeṃ deva | bolijeto || 18 ||
mhaṇauni kāraṇa mūl̤amāyā | anaṃta śaktī dharāvayā |
tethīcā artha jāṇāvayā | anubhavī pāhije || 19 ||
mūl̤amāyā toci mūl̤apuruṣa | toci sarvāṃcā īśa |
anaṃtanāmī jagadīśa | tayāsīci bolije || 20 ||
avaghī māyā vistāralī | parī he niśeṣa nāthilī |
aisiyā vacanācī kholī | virul̤ā jāṇe || 21 ||
aiseṃ anurvācya bolije | parī heṃ svānubhaveṃ jāṇije |
saṃtasaṃgeviṇa numaje | kāṃhī kelyāṃ || 22 ||
māyā toci mūl̤apuruṣa | sādhakāṃ na mane heṃ niśeṣa |
parī anaṃtanāmī jagadīśa | koṇāsa mhaṇāveṃ || 23 ||
nāmarūpa māye lāgaleṃ | tarī heṃ bolaṇeṃ nīṭaci jāleṃ |
yetheṃ śrotīṃ anumānileṃ | kāsayāsī || 24 ||
ātāṃ aso he sakal̤a bolī | māgīla āśaṃkā rāhilī |
nirākārīṃ kaisī jālī | mūl̤amāyā || 25 ||
dṛṣṭībaṃdhana mithyā sakal̤a | parī to kaisā jālā khel̤a |
heṃci ātāṃ avagheṃ nival̤a | karūna dāūṃ || 26 ||
ākāśa asatāṃ niścal̤a | madheṃ vāyo jālā caṃcal̤a |
taisī jāṇāvī keval̤a | mūl̤amāyā || 27 ||
rūpa vāyoceṃ jāleṃ | teṇeṃ ākāśa bhaṃgaleṃ |
aiseṃ heṃ satya mānaleṃ | navace kiṃ kadā || 28 ||
taisī mūl̤amāyā jālī | āṇī nirguṇatā saṃcalī |
yeṇeṃ dṛṣṭāṃteṃ tuṭalī | māgīla āśaṃkā || 29 ||
vāyu navhatā purātana | taisī mūl̤amāyā jāṇa |
sāca mhaṇatāṃ punhā līna | hotase || 30 ||
vāyo rūpeṃ kaisā āhe | taisī mūl̤amāyā pāheṃ |
bhāse parī teṃ na lāhe | rūpa tayeceṃ || 31 ||
vāyo satya mhaṇo jātāṃ | parī to na ye dākhavitāṃ |
tayākaḍe pāhoṃ jātāṃ | dhul̤īca dise || 32 ||
taisī mūl̤amāyā bhāse | bhāsī parī te na dise |
puḍheṃ vistāralī ase | māyā avidyā || 33 ||
jaiseṃ vāyoceni yogeṃ | dṛśya uḍe gaganamārgeṃ |
mūl̤amāyecyā saṃyogeṃ | taiseṃ jaga || 34 ||
gaganīṃ ābhāl̤a nāthileṃ | akasmāta udbhavaleṃ |
māyeceni guṇeṃ jāleṃ | taiseṃ jaga || 35 ||
nāthileṃci gagana navhateṃ | akasmāta āleṃ tetheṃ |
taiseṃ dṛśya jāleṃ yetheṃ | taisiyāparī || 36 ||
parī tyā ābhāl̤ākaritāṃ | gaganācī gelī niścal̤atā |
vāṭe parī te tatvatā | taisīca āhe || 37 ||
taiseṃ māyekaritāṃ nirguṇa | vāṭe jāleṃ saguṇa |
parī teṃ pāhatāṃ saṃpūrṇa | jaiseṃ taiseṃ || 38 ||
ābhāl̤a āle āṇi geleṃ | tarī gagana teṃ saṃcaleṃ |
taiseṃ guṇā nāhīṃ āleṃ | nirguṇa brahma || 39 ||
nabha māthā lāgaleṃ dise | parī teṃ jaiseṃ taiseṃ ase |
taiseṃ jāṇāveṃ viśvāseṃ | nirguṇa brahma || 40 ||
ūrdha pāhātāṃ ākāśa | nil̤imā dise sāvakāsa |
pari to jāṇije mithyābhāsa | bhāsalāse || 41 ||
ākāśa pālatheṃ ghātaleṃ | cahūṃkaḍe āṭopaleṃ |
vāṭe viśvāsa koṃḍile | parī teṃ mokal̤eci ase || 42 ||
parvatīṃ nil̤ā raṃga dise | parī to tayā lāgalā nase |
alipta jāṇāve taiseṃ | nirguṇa brahma || 43 ||
ratha dhāvatāṃ pṛthvī caṃcal̤a | vāṭe parī te ase niścal̤a |
taiseṃ parabrahma keval̤a | nirguṇa jāṇāveṃ || 44 ||
ābhāl̤ākaritāṃ mayaṃka | vāṭe dhāvato niśaṃka |
parī teṃ avagheṃ māīka | ābhāl̤a cal̤e || 45 ||
jhal̤e athavā agnijvāl̤a | teṇeṃ kaṃpita dise aṃtrāl̤a |
vāṭe parī teṃ niścal̤a | jaiseṃ taiseṃ || 46 ||
taiseṃ svarūpa heṃ saṃcaleṃ | asatāṃ vāṭe guṇā āleṃ |
aiseṃ kalpanesi gamaleṃ | parī te mithyā || 47 ||
dṛṣṭibaṃdhanācā khel̤a | taisī māyā he caṃcal̤a |
vastu śāśvata niścal̤a | jaisī taisī || 48 ||
aisī vastu nirāveva | māyā dākhavī aveva |
īcā aisā svabhāva | nāthilīca he || 49 ||
māyā pāhātāṃ mul̤īṃ nase | parī he sācā aisī bhāse |
udbhave āṇi nirase | ābhāl̤a jaiseṃ || 50 ||
aisī māyā udbhavalī | vastu nirguṇa saṃcalī |
ahaṃ aisī sphurti jālī | teci māyā || 51 ||
guṇamāyece pavāḍe | nirguṇīṃ heṃ kāṃhīṃca na ghaḍe |
parī heṃ ghaḍe āṇī moḍe | sasvarūpīṃ || 52 ||
jaisī dṛṣṭī taral̤alī | teṇeṃ senāca bhāsalī |
pāhātāṃ ākāśīṃca jālī | parī te mithyā || 53 ||
mithyā māyecā khel̤a | udbhava bolilā sakal̤a |
nānātatvāṃcā pālhāl̤a | sāṃḍūniyāṃ || 54 ||
tatveṃ mul̤īṃca āhetī | voṃkāra vāyocī gatī |
tethīcā artha jāṇatī | dakṣa jñānī || 55 ||
mūl̤amāyece cal̤aṇa | teṃci vāyoceṃ lakṣaṇa |
sūkṣma tatveṃ teṃci jāṇa | jaḍatvā pāvalīṃ || 56 ||
aisīṃ paṃcamāhāṃbhūteṃ | pūrvīṃ hotī avekteṃ |
puḍheṃ jālīṃ vekteṃ | sṛṣṭiracanesī || 57 ||
mūl̤amāyeceṃ lakṣaṇa | teṃci paṃcabhūtika jāṇa |
tyācī pāheṃ vol̤akhaṇa | sūkṣmadṛṣṭīṃ || 58 ||
ākāśa vāyoviṇa | ichyāśabda karī koṇa |
ichāśaktī teci jāṇa | tejasvarūpa || 59 ||
mṛdapaṇa teci jal̤a | jaḍatva pṛthvī keval̤a |
aisī mūl̤amāyā sakal̤a | paṃcabhūtika jāṇāvī || 60 ||
yeka yeka bhūtāṃpoṭīṃ | paṃcabhūtāṃcī rāhāṭī |
sarva kal̤e sūkṣmadṛṣṭī | ghālūna pāhātāṃ || 61 ||
puḍheṃ jaḍatvāsa ālīṃ | tarī asatīṃ kālavalīṃ |
aisī māyā vistāralī | paṃcabhūtika || 62 ||
mūl̤amāyā pāhātāṃ mul̤īṃ | athavā avidyā bhūmaṃḍal̤īṃ |
svargya mṛtya pātāl̤īṃ | pāṃcaci bhūteṃ || 63 ||
|| śloka ||
svarge mṛtyau pātāle vā yatkiṃcitsacarācaraṃ |
sarvapaṃcabhūtakaṃ rāma ṣaṣṭheṃ kiṃcinna dṛśyate ||
satya svarūpa ādiaṃtīṃ | madhyeṃ paṃcabhūteṃ vartatī |
paṃcabhūtika jāṇije śrotīṃ | mūl̤amāyā || 64 ||
yetheṃ uṭhilī āśaṃkā | sāvadha hoūna aikā |
paṃcabhūteṃ jālīṃ yekā | tamoguṇāpāsunī || 65 ||
mūl̤amāyā guṇāparatī | tetheṃ bhūteṃ kaiṃci hotīṃ |
aisī āśaṃkā he śrotīṃ | ghetalī ase || 66 ||
aiseṃ śrotīṃ ākṣepileṃ | saṃśayāsa ubheṃ keleṃ |
yāceṃ uttara didhaleṃ | puḍhile samāsīṃ || 67 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sūkṣmaāśaṃkānāma samāsa tisarā || 3 ||
samāsa cavathā : sūkṣmapaṃcabhūteṃnirūpaṇa || śrīrāma ||
māgīla āśaṃkeceṃ mūl̤a | ātāṃ hoīla prāṃjal̤a |
vṛtti karāvī nival̤a | nimiṣya yeka || 1 ||
brahmīṃ mūl̤amāyā jālī | ticyā poṭā māyā ālī |
maga te guṇā prasavalī | mhaṇauni guṇakṣobhiṇī || 2 ||
puḍheṃ tijapāsāva koṇa | satvarajatamoguṇa |
tamoguṇāpāsūna nirmāṇa | jālī paṃcabhūteṃ || 3 ||
aisīṃ bhūteṃ udbhavalīṃ | puḍheṃ tatveṃ vistāralīṃ |
evaṃ tamoguṇāpāsūna jālīṃ | paṃcamāhāṃbhūteṃ || 4 ||
mūl̤amāyā guṇāparatī | tetheṃ bhūteṃ kaiṃcīṃ hotīṃ |
aisī āśaṃkā he śrotīṃ | ghetalī māgāṃ || 5 ||
āṇika yeka yeke bhūtīṃ | paṃcabhūteṃ asatī |
te hi ātāṃ kaisī sthitī | prāṃjal̤a karūṃ || 6 ||
sūkṣmadṛṣṭīceṃ kautuka | mūl̤amāyā paṃcabhūtika |
śrotīṃ vimal̤a viveka | kelā pāhije || 7 ||
ādhīṃ bhūteṃ tīṃ jāṇāvīṃ | rūpeṃ kaisīṃ vol̤akhāvī |
maga teṃ śodhūna pāhāvīṃ | sūkṣmadṛṣṭīṃ || 8 ||
vol̤akhī nāhī aṃtarī | te vol̤akhāvī koṇeparī |
mhaṇoni bhūtāṃcī vol̤akhī caturīṃ | nāveka parisāvī || 9 ||
jeṃ jeṃ jaḍa āṇī kaṭhiṇa | teṃ teṃ pṛthvīceṃ lakṣaṇa |
mṛda āṇī volepaṇa | titukeṃ āpa || 10 ||
jeṃ jeṃ uṣṇa āṇī sateja | teṃ teṃ jāṇāveṃ paiṃ teja |
ātāṃ vāyohi sahaja | niropijela || 11 ||
caitanya āṇī caṃcal̤a | to hā vāyoci keval̤a |
sūnya ākāśa niścal̤a | ākāśa jāṇāveṃ || 12 ||
aisīṃ paṃcamāhāṃbhūteṃ | vol̤akhī dharāvī saṃketeṃ |
ātāṃ yekīṃ pāṃca bhūteṃ | sāvadha aikā || 13 ||
jeṃ triguṇāhūni para | tyācā sūkṣma vicāra |
yālāgīṃ ati tatpara | hoūna aikā || 14 ||
sūkṣma ākāśīṃ kaisī pṛthvī | teci ādhīṃ niropāvī |
yetheṃ dhāraṇā dharāvī | śrotejanīṃ || 15 ||
ākāśa mhaṇaje avakāśa sūnya | sūnya mhaṇije teṃ ajñāna |
ajñāna mhaṇije jaḍatva jāṇa | teci pṛthvī || 16 ||
ākāśa svayeṃ āhe mṛda | teṃci āpa svatasiddha |
ātāṃ teja teṃhi viśada | karūna dāūṃ || 17 ||
ajñāneṃ bhāsalā bhāsa | toci tejācā prakāśa |
ātāṃ vāyo sāvakāśa | sākalya sāṃgoṃ || 18 ||
vāyu ākāśa nāhīṃ bheda | ākāśāitukā ase stabdha |
tathāpī ākāśīṃ jo nirodha | toci vāyo || 19 ||
ākāśīṃ ākāśa misal̤aleṃ | heṃ toṃ nalage kiṃ bolileṃ |
yeṇeṃ prakāreṃ niropileṃ | ākāś paṃcabhūta || 20 ||
vāyomadhyeṃ paṃcabhūteṃ | teṃhi aikā yekacitteṃ |
bolijetī te samasteṃ | yethānvayeṃ || 21 ||
hal̤u phūla tarī jaḍa | hal̤u vārā tarī nibiḍa |
vāyo lāgatāṃ kaḍāḍa | moḍatī jhāḍeṃ || 22 ||
toleṃviṇa jhāḍa moḍe | aiseṃ heṃ kahiṃca na ghaḍe |
tola toci taye jaḍe | pṛthvīcā aṃśa || 23 ||
yetheṃ śrote āśaṃkā ghetī | tetheṃ kaicīṃ jhāḍeṃ hotīṃ |
jhāḍeṃ navhatīṃ tarī śaktī | kaṭhiṇarūpa āhe || 24 ||
vanhīsphulīṃga lāhāna | kāṃhīṃ taṟhī ase uṣṇa |
taiseṃ sukṣmīṃ jaḍapaṇa | sūkṣmarūpeṃ || 25 ||
mṛdapaṇa teṃci āpa | bhāsa tejāceṃ svarūpa |
vāyo tetheṃ caṃcal̤arūpa | sahajaci āhe || 26 ||
sakal̤āṃsa mil̤ona ākāśa | sahajaci āhe avakāśa |
paṃcabhūtāṃce aṃśa | vāyomadheṃ niropile || 27 ||
ātāṃ tejāceṃ lakṣaṇa | bhāsaleṃpaṇa teṃ kaṭhīṇa |
tejīṃ aisī vol̤akhaṇa | pṛthvīyecī || 28 ||
bhāsalā bhāsa vāṭe mṛda | tejīṃ āpa teci prasiddha |
tejīṃ teja svatasiddha | sāṃgaṇeṃci nalage || 29 ||
tejīṃ vāyo to caṃcal̤a | tejīṃ ākāśa niścal̤a |
tejīṃ paṃcabhūteṃ sakal̤a | niropilīṃ || 30 ||
ātāṃ āpāceṃ lakṣaṇa | āpa teṃci jeṃ mṛdapaṇa |
mṛdapaṇa teṃ kaṭhiṇa | teci pṛthvī || 31 ||
āpīṃ āpa sahajaci ase | teja mṛdapaṇeṃ bhāse |
vāyo stabdhapaṇeṃ dise | mṛdatvāāṃgī || 32 ||
ākāśa na lage sāṃgāveṃ | teṃ vyāpakaci svabhāveṃ |
āpīṃ paṃcabhūtāṃcīṃ nāṃveṃ | sūkṣma niropilīṃ || 33 ||
ātāṃ pṛthvīceṃ lakṣaṇa | kaṭhīṇa pṛthvī āpaṇa |
kaṭhiṇatvīṃ mṛdapaṇa | teṃci āpa || 34 ||
kaṭhiṇatvācā jo bhāsa | toci tejācā prakāśa |
kaṭhiṇatvīṃ nirodhāṃśa | toci vāyo || 35 ||
ākaśa sakal̤āṃsa vyāpaka | hā toṃ pragaṭaci viveka |
ākāśīṃca kāṃhīṃ yeka | bhāsa bhāse || 36 ||
ākāśa toḍitāṃ tuṭenā | ākāśa phoḍitāṃ phuṭenā |
ākāśa parateṃ hoyenā | til̤amātra || 37 ||
aso ātāṃ pṛthvīaṃta | dāvilā bhūtāṃcā saṃketa |
yeka bhūtīṃ paṃcabhūta | teṃhi niropileṃ || 38 ||
parī heṃ āhāca pāhātāṃ nātuḍe | bal̤eṃci poṭīṃ saṃdeha paḍe |
bhrāṃtirūpeṃ ahaṃtā caḍhe | akasmāta || 39 ||
sūkṣmadṛṣṭīneṃ pāhātāṃ | vāyoci vāṭe tatvatā |
sūkṣma vāyo śodhūṃ jātāṃ | paṃcabhūteṃ disatī || 40 ||
evaṃ paṃcabhūtika pavana | teci mūl̤amāyā jāṇa |
māyā āṇī sūkṣma triguṇa | tehi paṃcabhūtika || 41 ||
bhūteṃ guṇa mel̤avije | tyāsī aṣṭadhā bolije |
paṃcabhūtika jāṇije | aṣṭadhā prakṛti || 42 ||
śodhūna pāhilyāvīṇa | saṃdeha dharaṇeṃ mūrkhapaṇa |
yācī pāhāvī vol̤akhaṇa | sūkṣmadṛṣṭīṃ || 43 ||
guṇāpāsūni bhūteṃ | pāvalīṃ paṣṭa daśeteṃ |
jaḍatvā yeūna samasteṃ | tatveṃ jālīṃ || 44 ||
puḍheṃ tatvavivaṃcanā | piṃḍabrahmāṃḍa tatvaracanā |
bolilī ase te janā | pragaṭaci āhe || 45 ||
hā bhūtakardama bolilā | sūkṣma saṃketeṃ dāvilā |
brahmagol̤a ubhāralā | tatpūrvīṃ || 46 ||
yā brahmāṃḍāpailikaḍila goṣṭī | jaiṃ jālī navhatī sṛṣṭī |
mūl̤amāyā sūkṣmadṛṣṭīṃ | vol̤akhāvī || 47 ||
saptakaṃcuka pracaṃḍa | jāleṃ navhateṃ brahmāṃḍa |
māyeavidyeceṃ baṃḍa | ailikaḍe || 48 ||
brahmā viṣṇu maheśvara | hā ailikaḍila vicāra |
pṛthvī meru sapta sāgara | ailikaḍe || 49 ||
nānā loka nānā sthāneṃ | candra sūrya tārāṃgaṇeṃ |
sapta dvīpeṃ caudā bhuvaneṃ | ailikaḍe || 50 ||
śeṣa kūrma sapta pātāl̤a | yekavisa svargeṃ aṣṭa digpāl̤a |
tetisa koṭi deva sakal̤a | ailikaḍe || 51 ||
bārā āditya | akrā rudra | nava nāga sapta ṛṣeśvara |
nānā devāṃce avatāra | ailikaḍe || 52 ||
megha manu cakravatī | nānā jīvāṃcī utpati |
ātāṃ aso sāṃgoṃ kitī | vistāra hā || 53 ||
sakal̤a vistārāceṃ mūl̤a | te mūl̤a māyāca keval̤a |
māgāṃ niropilī sakal̤a | paṃcabhūtika || 54 ||
sūkṣmabhūteṃ je bolilīṃ | teci puḍheṃ jaḍatvā ālīṃ |
te sakal̤ahi bolilīṃ | puḍhile samāsīṃ || 55 ||
paṃcabhūteṃ pṛthakākāreṃ | puḍheṃ niropilīṃ vistāreṃ |
vol̤akhīkāraṇeṃ atyādareṃ | śrotīṃ śravaṇa karāvīṃ || 56 ||
paṃcabhūtika brahmagol̤a | jeṇeṃ kal̤e hā prāṃjal̤a |
dṛśya sāṃḍūna keval̤a | vastuca pāvije || 57 ||
māhādvāra volāṃḍāveṃ | maga devadarśana ghyāveṃ |
taiseṃ dṛśya he| sāṃḍāveṃ |jāṇoniyāṃ || 58 ||
mhaṇoni dṛśyācā poṭīṃ | āhe paṃcabhūtāṃcī dāṭī |
yekapaṇeṃ paḍilī miṭhī | dṛśya paṃcabhūtāṃ || 59 ||
evaṃ paṃcabhūtāṃceṃci dṛśya | sṛṣṭī racalī sāvakāsa |
śrotīṃ karūna avakāśa | śravaṇa karāveṃ || 60 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sūkṣmapaṃcabhūteṃnirūpaṇanāma samāsa cavathā || 4 ||
samāsa pāṃcavā : sthūl̤apaṃcamahābhūteṃsvarūpākāśabhedonāma || śrīrāma ||
keval̤a mūrkha teṃ neṇe | mhaṇauna ghaḍaleṃ sāṃgaṇe |
paṃcabhūtāṃcīṃ lakṣaṇeṃ | viśada karūni || 1 ||
paṃcabhūtāṃcā kardama jālā | ātāṃ na vace vegal̤ā kelā |
paraṃtu kāṃhīṃ yeka vegal̤ālā | karūna dāūṃ || 2 ||
parvata pāṣāṇa śil̤ā śikhareṃ | nānā varṇeṃ lahāna thoreṃ |
khaḍe guṃḍe bahuta prakāreṃ | jāṇije pṛthvī || 3 ||
nānā raṃgāṃcī mṛttikā | nānā sthal̤osthal̤īṃ je kāṃ |
vāl̤ukeṃ vāl̤u anekā | mil̤ona pṛthvī || 4 ||
pureṃ paṭṭaṇeṃ manohareṃ | nānā maṃdireṃ dāmodareṃ |
nānā devāl̤ayeṃ śikhareṃ | mil̤ona pṛthvī || 5 ||
sapta dvīpāvatī pṛthvī | kāye mhaṇoni sāṃgāvī |
nava khaṃḍe mil̤ona jāṇāvī | vasuṃdharā || 6 ||
nānā deva nānā nṛpatī | nānā bhāṣā nānā ritī |
lakṣa cauryāsī utpattī | mil̤ona pṛthvī || 7 ||
nānā udvaseṃ jeṃ vaneṃ | nānā taruvarāṃcīṃ baneṃ |
girīkaṃdareṃ nānā sthāneṃ | mil̤ona pṛthvī || 8 ||
nānā racanā kelī devīṃ | je je nirmilī mānavī |
sakal̤a mil̤ona pṛthvī | jāṇijeṃ śrotīṃ || 9 ||
nānā dhātu suvarṇādika | nānā ratneṃ je aneka |
nānā kāṣṭhavṛkṣādika | mil̤ona pṛthvī || 10 ||
ātāṃ aso heṃ bahuvasa | jaḍāṃśa āṇī kaṭhiṇāṃśa |
sakal̤a pṛthvī hā viśvāsa | mānilā pāhije || 11 ||
bolileṃ pṛthvīce rūpa | ātāṃ sāṃgijela āpa |
śrotīṃ vol̤akhāveṃ rūpa | sāvadha hoūnī || 12 ||
vāpī kūpa sarovara | nānā saritāṃceṃ jeṃ nīra |
megha āṇī sapta sāgara | mil̤ona āpa || 13 ||
|| ślokārdha – kṣārakṣīrasurāsarpirdadhi ikṣurjalaṃ tathā ||
kṣārasamudra disatāhe | sakal̤a jana dṛṣṭīsa pāhe |
jetheṃ lavaṇa hotāhe | toci kṣārasiṃdhu || 14 ||
yeka dudhācā sāgara | tyā nāva kṣīrasāgara |
deveṃ didhalā niraṃtara | upamanyāsī || 15 ||
yeka samudra madyācā | yeka jāṇāvā ghṛtācā |
yeka nikhal̤a dahyācā | samudra ase || 16 ||
yeka usācyā rasācā | yeka to śuddha jal̤ācā |
aisā sātāṃ samudrācā | veḍhā pṛthvīyesī || 17 ||
evaṃ bhūmaṃḍal̤īceṃ jal̤a | nānā sthal̤īṃceṃ sakal̤a |
mil̤ona avagheṃ keval̤a | āpa jāṇāveṃ || 18 ||
pṛthvīgarbhīṃ kitīyeka | pṛthvītal̤īṃ āvarṇodaka |
tihīṃ lokīṃceṃ udaka | mil̤ona āpa || 19 ||
nānā vallī bahuvasa | nānā taruvarāṃce rasa |
madhu pārā amṛta viṣa | mil̤ona āpa || 20 ||
nānā rasa snehādika | yāhi vegal̤e aneka |
jagāvegal̤e avaśyaka | āpa bolije || 21 ||
sāradra āṇī sītal̤a | jal̤āsārikheṃ pātal̤a |
śuklīta śoṇīta mūtra lāl̤a | āpa bolije || 22 ||
āpa saṃketeṃ jāṇāveṃ | pātal̤a boleṃ vol̤akhāveṃ |
mṛda sītal̤a svabhāveṃ | āpa bolije || 23 ||
jālā āpācā saṃketa | pātal̤a mṛda gul̤agul̤ita |
sveda śleṣmā aśru samasta | āpa jāṇāveṃ || 24 ||
teja aikā sāvadhapaṇeṃ | caṃdra sūrya tārāṃgaṇeṃ |
divya deha satejapaṇeṃ | teja bolije || 25 ||
vanhī meghīṃ vidyulyatā | vanhī sṛṣṭī saṃvhāritā |
vanhī sāgarā jāl̤itā | vaḍavānal̤u || 26 ||
vanhī śaṃkarāce netrīṃcā | vanhī kāl̤āce kṣudhecā |
vanhī parīgha bhūgol̤ācā | teja bolije || 27 ||
jeṃ jeṃ prakāśa rūpa | teṃ teṃ tejāceṃ svarūpa |
śoṣaka uṣṇādi āropa | teja jāṇāve || 28 ||
vāyo jāṇāvā caṃcal̤a | caitanya cetavī keval̤a |
bolaṇeṃ cālaṇeṃ sakal̤a | vāyumul̤eṃ || 29 ||
hāle ḍole titukā pavana | kāṃhīṃ na cale pavaneṃviṇa |
sṛṣṭī cāl̤āyā kāraṇa | mūl̤a to vāyo || 30 ||
cal̤aṇa val̤aṇa āṇī prāsāraṇa | nirodha āṇī akocana |
sakal̤a jāṇāvā pavana , caṃcal̤arūpī || 31 ||
prāṇa apāna āṇī vyāna | cauthā udāna āṇī samāna |
nāga kurma karkaśa jāṇa | devadatta dhanaṃjaye || 32 ||
jitukeṃ kāṃhīṃ hoteṃ cal̤aṇa | titukeṃ vāyoceṃ lakṣaṇa |
cṃdra sūrya tārāṃgaṇa | vāyoci dhartā || 33 ||
ākāśa jāṇāveṃ pokal̤a | nirmal̤a āṇī niścal̤a |
avakāśarūpa sakal̤a | ākāśa jāṇāveṃ || 34 ||
ākāśa sakal̤āṃsa vyāpaka | ākāśa anekīṃ yeka |
ākāśāmadhyeṃ kautuka | cahūṃ bhūtāṃce || 35 ||
ākāśā aiseṃ nāhīṃ sāra | ākāśa sakal̤āṃhūna thora |
pāhātāṃ ākāśācā vicāra | svarūpāsārikhā || 36 ||
tava śiṣyeṃ kelā ākṣepa | dohīceṃ sārakheṃci rūpa |
tarī ākāśaci svarūpa | kāṃ mhaṇo naye || 37 ||
ākāśa svarupā koṇa bheda | pāhātāṃ disetī abheda |
ākāśa vastuca svatasiddha | kāṃ na mhaṇāvī || 38 ||
vastu acal̤a aḍhal̤a | vastu nirmal̤a niścal̤a |
taiseṃci ākāśa keval̤a | vastusārikheṃ || 39 ||
aikoni vaktā bole vacana | vastu nirguṇa purātana |
ākāśāāṃgī sapta guṇa | śāstrīṃ niropileṃ || 40 ||
kāma krodha śoka moho | bhaya ajñāna sunyatva pāho |
aisā saptavidha svabhāva | ākāśācā || 41 ||
aiseṃ śātrākāreṃ bolileṃ | mhaṇoni ākāśa bhūta jāleṃ |
svarūpa nirvikāra saṃcaleṃ | upamerahita || 42 ||
kācabaṃdi āṇī jal̤a | sārikheṃca vāṭe sakal̤a |
parī yeka kāca yeka jal̤a | śāhāṇe jāṇatī || 43 ||
ruvāmadheṃ sphaṭika paḍilā | lokīṃ tadrūpa dekhilā |
teṇeṃ kapāl̤amokṣa jālā | kāpusa na karī || 44 ||
tadulāmadheṃ śveta khaḍe | taṃdulāsārikheṃ vāṃkuḍe |
cāūṃ jātā dāṃta paḍe | tevhāṃ kal̤e || 45 ||
tribhāgāmadheṃ khaḍā ase | tribhāgāsārikhāca bhāse |
śodhūṃ jātāṃ vegal̤ā dise | kaṭhiṇapaṇeṃ || 46 ||
gul̤āsārikhā gul̤adagaḍa | parī to kaṭhiṇa nicāḍa |
nāgakāṃḍī āṇī vekhaṃḍa | yeka mhaṇo naye || 47 ||
soneṃ āṇī sonapital̤a | yekaci vāṭatī keval̤a |
parī pital̤eṃsī mil̤atāṃ jvāl̤a | kāl̤imā caḍhe || 48 ||
aso he hīna dṛṣṭāṃta | ākāśa mhaṇije keval̤a bhūta |
teṃ bhūta āṇī anaṃta | yeka kaise || 49 ||
vastusī varṇaci nase | ākāśa śāmavarṇa ase |
dohīṃsa sāmyatā kaise | karitī vicakṣaṇa || 50 ||
śrote mhaṇatī kaiṃceṃ rūpa | ākāśa ṭhāṃīce arūpa |
ākāśa vastuca tadrūpa | bheda nāhīṃ || 51 ||
cahūṃ bhūtāṃsa nāśa āhe | ākāśa kaiseṃ nāsatāhe |
ākāśāsa na sāhe | varṇa vektī vikāra || 52 ||
ākāśa acal̤a disateṃ | tyāceṃ kāye nāsoṃ pāhāteṃ |
pāhātāṃ āmuceni mateṃ | ākāśa śāśvata || 53 ||
aise aikona vacana | vaktā bole prativacana |
aika ātāṃ lakṣaṇa | ākāśāceṃ || 54 ||
ākāśa tamāpāsūna jāleṃ | mhaṇona kāma krodheṃ veṣṭileṃ |
ajñāna sunyatva bolileṃ | nāma tayāceṃ || 55 ||
ajñāneṃ kāmakrodhādika | moho bhaye āṇī śoka |
hā ajñānācā viveka | ākāśāguṇeṃ || 56 ||
nāstika nakāravacana | teṃ sunyāceṃ lakṣaṇa |
tayāsa mhaṇatī hrudayasunya | ajñāna prāṇī || 57 ||
ākāśa stabdhapaṇeṃ sunya | sunya mhaṇije teṃ ajñāna |
ajñāna mhaṇije kaṭhiṇa | rūpa tayāceṃ || 58 ||
kaṭhiṇa sunya vikāravaṃta | tayāsa kaiseṃ mhaṇāveṃ saṃta |
manāsa vāṭe heṃ tadvata | āhāca dṛṣṭīṃ || 59 ||
ajñāna kālavaleṃ ākāśīṃ | tayā kardamā jñāna nāsī |
mhaṇoniyā ākāśāsī | nāśa āhe || 60 ||
taiseṃ ākāśa āṇī svarūpa | pāhātāṃ vāṭatī yekarūpa |
parī dohīṃmadheṃ vikṣepa | sunyatvācā || 61 ||
āhāca pāhātāṃ kalpenisī | sārikheṃca vāṭe niścayeṃsīṃ |
parī ākāśa svarūpāsī | bheda nāhī || 62 ||
unmanī āṇī suṣupti avastā | sārikheca vāṭe tatvatā |
parī vivaṃcūna pāhoṃ jātāṃ | bheda āhe || 63 ||
khoṭeṃ kharyāsārikheṃ bhāvitī | parī parīkṣavaṃta nivaḍitī |
kāṃ kuraṃgeṃ dekhona bhulatī | mṛgajal̤āsī || 64 ||
ātāṃ aso hā dṛṣṭāṃta | bolilā kal̤āyā saṃketa |
mhaṇauni bhūta āṇī anaṃta | yeka navhetī || 65 ||
ākāśa vegal̤epaṇeṃ pāhāveṃ | svarūpīṃ svarūpaci vhāveṃ |
vastuceṃ pāhāṇeṃ svabhāveṃ | aise ase || 66 ||
yetheṃ āśaṃkā phiṭalī | saṃdehavṛttī māval̤alī |
bhinnapaṇeṃ navace anubhavalī | svarūpasthitī || 67 ||
ākāśa anubhavā yeteṃ | svarūpa anubhavāparateṃ |
mhaṇoniyāṃ ākāśāteṃ | sāmyatā na ghaḍe || 68 ||
dugdhāsārikhā jal̤āṃśa | nivaḍuṃ jāṇatī rājahaṃsa |
taiseṃ svarūpa āṇī ākāśa | saṃta jāṇatī || 69 ||
sakal̤a māyā gathāgovī | saṃtasaṃgeṃ heṃ ugavāvī |
pāvije mokṣācī padavī | satsamāgameṃ || 70 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sthūl̤apaṃcamahābhūteṃsvarūpākāśabhedonāma samāsa pāṃcavā || 5 ||
samāsa sahāvā : duścītanirūpaṇa || śrīrāma ||
śrotā vinavī vaktayāsī | satsaṃgācī mahimā kaisī |
mokṣa lābhe kitāṃ divasīṃ | heṃ maja niropāveṃ || 1 ||
dharitāṃ sādhūcī saṃgatī | kitāṃ divasāṃ hote muktī |
hā niścaya kṛpāmurtī | maja dināsa karāvā || 2 ||
muktī lābhe tatkṣaṇīṃ | viśvāsatāṃ nirūpaṇīṃ |
duścitapaṇīṃ hānī | hotase || 3 ||
sucitapaṇeṃ duścīta | mana hoteṃ akasmāta |
tyāsa karāveṃ nivāṃta | koṇe parīṃ || 4 ||
manācyā toḍūna voḍhī | śravaṇīṃ baisāveṃ āvaḍīṃ |
sāvadhapaṇeṃ ghaḍīneṃ ghaḍī | kāl̤a sārthaka karāvā || 5 ||
artha prameya graṃthāṃtarīṃ | śodhūna ghyāveṃ abhyāṃtarīṃ |
duścītapaṇa āleṃ tarī | punhāṃ śravaṇa karāveṃ || 6 ||
arthāṃtara pāhilyāvīṇa | ugeṃci karī jo śravaṇa |
to śrotā navhe pāṣaṇa | manuṣyaveṣeṃ || 7 ||
yetheṃ śrote mānitīla sīṇa | āmhāṃsa keleṃ pāṣāṇa |
tarī pāṣāṇāceṃ lakṣaṇa | sāvadha aikā || 8 ||
vāṃkuḍā tikaḍā phoḍilā | pāṣāṇa ghaḍūna nīṭa kelā |
dusare vel̤esī pāhilā | tarī to taisāci ase || 9 ||
ṭāṃkīneṃ khapalī phoḍilī | te māgutī nāhīṃ jaḍalī |
manuṣyācī kubuddhi jhāḍilī | tarī te punhā lāge || 10 ||
sāṃgatāṃ avaguṇa gelā | punhā māgutāṃ jaḍalā |
yākaraṇeṃ māhāṃbhalā | pāṣāṇagoṭā || 11 ||
jyācā avaguṇa jhaḍenā | to pāṣāṇāhūna uṇā |
pāṣāṇa āgal̤ā jāṇā | koṭiguṇeṃ || 12 ||
koṭiguṇeṃ kaisā pāṣāṇa | tyāceṃhi aikā lakṣaṇa |
śrotīṃ karāveṃ śravaṇa | sāvadha hoūnī || 13 ||
māṇīka motīṃ pravāl̤a | pāci vaiḍurya vajranīl̤a |
gomedamaṇī parisa keval̤a | pāṣāṇa bolije || 14 ||
yāhi vegal̤e bahuta | sūryakāṃta somakāṃta |
nānā mohare sapracita | auṣadhākāraṇeṃ || 15 ||
yāhi vegal̤e pāṣāṇa bhale | nānā tirthīṃ je lāgale |
vāpī kūpa sekhīṃ jāle | hariharamurtī || 16 ||
yācā pāhātaṃ vicāra | pāṣāṇā aiseṃ nāhīṃ sāra |
manuṣya teṃ kāye pāmara | pāṣāṇāpuḍheṃ || 17 ||
tarī to aisā navhe to pāṣāṇa| jo apavitra niḥkāraṇa |
tayāsātikhā deha jāṇa | duścīta abhaktāṃcā || 18 ||
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | ghāta hoto duścītapaṇeṃ |
duścītapaṇāceni guṇeṃ | prapaṃca nā paramārtha || 19 ||
duścītapaṇeṃ kārya nāse | duścītapaṇeṃ ciṃtā vase |
duścītapaṇeṃ smaraṇa nase | kṣaṇa yeka pāhātāṃ || 20 ||
duścītapaṇeṃ śatrujiṇeṃ | duścītapaṇeṃ janmamaraṇeṃ |
duścītapaṇāceni guṇeṃ | hānī hoya || 21 ||
duścītapaṇeṃ navhe sādhana | duścītapaṇeṃ na ghaḍe bhajana |
duścītapaṇeṃ navhe jñāna | sādhakāṃsī || 22 ||
duścītapaṇeṃ naye niścayo | duścītapaṇeṃ na ghaḍe jayo |
duścītapaṇeṃ hoye kṣayo | āpulyā svahitācā || 23 ||
duścītapaṇeṃ na ghaḍe śravaṇa | duścītapaṇeṃ na ghaḍe vivaraṇa |
duścītapaṇeṃ nirūpaṇa | hātīṃce jāye || 24 ||
duścīta baisalāci dise | parī to asataci nase |
caṃcal̤a cakrīṃ paḍileṃ ase | mānasa tayāceṃ || 25 ||
veḍeṃ piśācya niraṃtara | aṃdha muke āṇī badhira |
taisā jāṇāvā saṃsāra | duścīta prāṇiyāṃcā || 26 ||
sāvadha asona umajenā | śravaṇa asona aikenā |
jñāna asona kal̤enā | sārāsāravicāra || 27 ||
aisā jo duścīta āl̤asī | paraloka kaiṃcā tyāsī |
jayāce jivīṃ aharniśīṃ | āl̤asa vase || 28 ||
duścītapaṇāpāsuni suṭalā | tarī to saveṃca āl̤asa ālā |
āl̤asāhātīṃ prāṇīyāṃlā | usaṃtaci nāhīṃ || 29 ||
āl̤aseṃ rāhilā vicāra | āl̤aseṃ buḍālā ācāra |
āl̤ase navhe pāṭhāṃtara | kāṃhīṃ kelyāṃ || 30 ||
āl̤aseṃ ghaḍenā śravaṇa | āl̤aseṃ navheṃ nirūpaṇa |
āl̤aseṃ paramārthācī khūṇa | mal̤iṇa jālī || 31 ||
āl̤aseṃ nityanema rāhilā | āl̤aseṃ abhyāsa buḍālā |
āl̤aseṃ āl̤asa vāḍhalā | asaṃbhāvya || 32 ||
āl̤aseṃ gelī dhāraṇā dhṛtī | āl̤aseṃ mal̤iṇa jālī vṛttī |
āl̤aseṃ vivekācī gatī | maṃda jālī || 33 ||
āl̤aseṃ nidrā vāḍhalī | āl̤aseṃ vāsanā vistāralī |
āl̤aseṃ sunyākāra jālī | sadbuddhi niścayācī || 34 ||
duścītapaṇāsaveṃ āl̤asa | āl̤aseṃ nidrāvil̤āsa |
nidrāvil̤āseṃ keval̤a nāsa | āyuṣyācā || 35 ||
nidrā āl̤asa duścītapaṇa | heṃci mūrkhāceṃ lakṣaṇa |
yeṇeṃkaritā nirūpaṇa | umajecinā || 36 ||
heṃ tinhī lakṣaṇeṃ jetheṃ | viveka kaiṃcā asela tetheṃ |
ajñānāsa yāparateṃ | sukhaci nāhīṃ || 37 ||
kṣudhāṃ lāgatāṃca jevilā | jeūna uṭhatāṃ āl̤asa ālā |
āl̤asa yetāṃ nijelā | sāvakāsa || 38 ||
nijona uṭhatāṃca duścīta | kadā nāhīṃ sāvacita |
tetheṃ kaiceṃ ātmahita | nirūpaṇīṃ || 39 ||
markaṭāpāsīṃ dilheṃ ratna | piśācyāhātīṃ nidhāna |
duścītāpuḍheṃ nirūpaṇa | tayāparī hoye || 40 ||
ātāṃ aso he upapattī | āśaṃkecī koṇa gatī |
kitāṃ divasāiṃ hote muktī | sajjanāceni saṃgeṃ || 41 ||
aikā yāceṃ pratyottara | katheṃsi vhāveṃ nirottara |
saṃtasaṃgācā vicāra | aisā ase || 42 ||
loho pariyesī lāgalā | theṃbuṭā sāgarīṃ mil̤ālā |
gaṃge sarite saṃgama jālā | tatkṣaṇīṃ || 43 ||
sāvadha sākṣapī āṇī dakṣa | tayāsa tatkāl̤aci mokṣa |
itarāṃsa teṃ alakṣa | lakṣileṃ navace || 44 ||
yetheṃ śiṣyaprajñāca keval̤a | prajñāvaṃtāṃ nalage vel̤e |
ananyāsa tatkāl̤a | mokṣa lābhe || 45 ||
prajñāvaṃta āṇī ananya | tayāsa nalage yeka kṣaṇa |
ananya bhāvārtheṃviṇa | prajñā khoṭī || 46 ||
prajñeviṇa artha na kal̤e | viśvāseṃviṇa vastu nā kal̤e |
prajñāviśvāseṃ gal̤e | dehābhimāna || 47 ||
dehābhimānāce aṃtīṃ | sahajaci vastuprāptī |
satsaṃgeṃ sadgatī | vilaṃbaci nāhī || 48 ||
sāvadha sākṣapī viśeṣa | prajñāvaṃta āṇī viśvāsa |
tayāsa sādhanīṃ sāyāsa | karaṇeṃci nalage || 49 ||
itara bhāvika sābaḍe | tayāṃsahi sādhaneṃ mokṣa joḍe |
sādhusaṃgeṃ tatkāl̤a uḍe | vivekadṛṣṭī || 50 ||
parī teṃ sādhana moḍuṃ naye | nirūpaṇācā upāye |
nirūpaṇeṃ lāge soya | sarvatrāṃsī || 51 ||
ātāṃ mokṣa āhe kaisā | kaisī svarūpācī daśā |
tyāce prāptīcā bharvasā | satsaṃgeṃ kevī || 52 ||
aiseṃ nirūpaṇa prāṃjal̤a | puḍheṃ bolileṃ ase sakal̤a |
śrotīṃ hoūniyāṃ niścal̤a | avadhāna dyāveṃ || 53 ||
avaguṇa tyāgāvayākāraṇeṃ | nyāyaniṣṭhura lāge bolaṇeṃ |
śrotīṃ kopa na dharaṇeṃ | aisiyā vacanācā || 54 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde duścītanirūpaṇanāmasamāsa sahāvā ||
samāsa sātavā : mokṣalakṣaṇa || śrīrāma ||
māgāṃ śrotayāṃcā pakṣa | kitāṃ divasāṃ hoto mokṣa |
teci kathā śrote dakṣa | hoūna aikā || 1 ||
mokṣāsa kaiseṃ jāṇāveṃ | mokṣa koṇāsa mhaṇāveṃ |
saṃtasaṃgeṃ pāvāveṃ | mokṣāsa kaiseṃ || 2 ||
tarī baddha mhaṇije bāṃdhalā | āṇi mokṣa mhaṇije mokal̤ā jālā |
to saṃtasaṃgeṃ kaisā lādhalā | teṃci aikā || 3 ||
prāṇī saṃkalpeṃ bāṃdhalā | jīvapaṇeṃ baddha jālā |
to vivekeṃ mukta kelā | sādhujanīṃ || 4 ||
mī jīva aisā saṃkalpa | dṛḍha dharitāṃ gele kalpa |
teṇeṃ prāṇī jālā alpa | dehabuddhīcā || 5 ||
mī jīva maja baṃdhana | maja āhe janmamaraṇa |
kelyā karmāceṃ phal̤a āpaṇa | bhogīna ātāṃ || 6 ||
pāpāceṃ phal̤a teṃ duḥkha | āṇī puṇyāceṃ phal̤a teṃ sukha |
pāpapuṇya avaśyaka | bhogaṇeṃ lāge || 7 ||
pāpapuṇya bhoga suṭenā | āṇī garbhavāsahi tuṭenā |
aisī jayācī kalpanā | dṛḍha jālī || 8 ||
tayā nāva bāṃdhalā| jīvapaṇeṃ baddha jālā |
jaisā svayeṃ bāṃdhona kosalā | mṛtyu pāve || 9 ||
taisā prāṇī to ajñāna | neṇeṃ bhagavaṃtāceṃ jñāna |
mhaṇe mājheṃ janmamaraṇa | suṭecinā || 10 ||
ātāṃ kāṃhīṃ dāna karūṃ | puḍhilayā janmāsa ādhāru |
teṇeṃ sukharūpa saṃsāru | hoīla mājhā || 11 ||
pūrvīṃ dāna nāhīṃ keleṃ | mhaṇona daridra prāpta jāleṃ |
ātāṃ tarī kāṃhīṃ keleṃ | pāhije kīṃ || 12 ||
mhaṇaunī dileṃ vastra juneṃ | āṇī yeka tāṃbra nāṇeṃ |
mhaṇe ātāṃ koṭiguṇeṃ | pāvena puḍheṃ || 13 ||
kuśāvartīṃ kurukṣetrīṃ | mahimā aikona dāna karī |
āśā dharilī abhyāṃtarīṃ | koṭiguṇāṃcī || 14 ||
rukā āḍakā dāna kelā | atitāsa ṭukḍā ghātalā |
mhaṇe mājhā ḍhīga jālā | koṭi ṭukaḍyāṃcā || 15 ||
to mī khāīna puḍhiliye janmīṃ | aiseṃ kalpīṃ aṃtaryāmīṃ |
vāsanā guṃtalī janmakarmīṃ | prāṇīyāṃcī || 16 ||
ātāṃ mī jeṃ deīna | teṃ puḍhile janmīṃ pāvena |
aiseṃ kalpī to ajñāna | baddha jāṇāvā || 17 ||
bahutāṃ janmāce aṃtīṃ | hoye naradehācī prāptī |
yetheṃ na hotāṃ jñāneṃ sadgatī | garbhavasa cukenā || 18 ||
garbhavāsa naradehīṃ ghaḍe | aiseṃ heṃ sarvathā na ghaḍe |
akasmāta bhogaṇeṃ paḍe | punhā nīca yonī || 19 ||
aisā niścayo śāstrāṃtarīṃ | bahutīṃ kelā bahutāṃparīṃ |
naradeha saṃsārīṃ | parama dullabha ase || 20 ||
pāpapuṇya samatā ghaḍe | tarīca naradeha joḍe |
yeravīṃ hā janma na ghaḍe | heṃ vyāsavacana bhāgavatīṃ || 21 ||
|| śloka ||
naradehamādyaṃ sulabhaṃ sudurlabhaṃ | plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāraṃ |
māyānukulena nabhasvateritaṃ | pumānbhabābdhiṃ na taretsa ātmahā ||
naradeha dullabha | alpa saṃkalpācā lābha |
guru karṇadhārī svayaṃbha | sukha pāvavī || 22 ||
daiva anukul̤a navhe jayā | svayeṃ pāpī to prāṇīyā |
bhavabdhī na tarave tayā | ātmahatyārā bolije || 23 ||
jñāneṃviṇa prāṇīyāṃsī | janmamṛtya lakṣa cauryāsī |
titukyā ātmahatyā tyāsī | mhaṇona ātmahatyārā || 24 ||
naradehīṃ jñāneṃviṇa | kadā na cuke janmamaraṇa |
bhogaṇeṃ lāgatī dāruṇa | nānā nīca yonī || 25 ||
rīsa markaṭa śvāna sūkara | aśva vṛṣabha mhaisā khara |
kāka kurkūṭa jaṃbuka mārjara | saraḍa beḍuka makṣikā || 26 ||
ityādika nīca yonī | jñāna nastāṃ bhogaṇeṃ janīṃ |
āśā dharī murkha prāṇī || puḍhiliyā janmācī ||
27 || hā naradeha paḍatāṃ | toṃci pāvije māgutāṃ |
aisā viśvāsa dharijāṃ | lāja nāhīṃ || 28 ||
koṇa puṇyāca saṃgrahū | je punhā pāvije naradeho |
durāśā dharilī pāho | puḍhiliyā janmācī || 29 ||
aisā murkha ajñāna jana | keleṃ saṃkalpeṃ baṃdhana |
śatru āpaṇāsi āpaṇa | hoūna ṭhelā || 30 ||
|| śloka ||
atmaiva hyātmano baṃdhurātmaiva ripurātmanaḥ | aise saṃkalpāceṃ baṃdhana |
saṃtasaṃge tuṭe jāṇa | aika tayāceṃ lakṣaṇa | sāṃgijela || 31 ||
pāṃcā bhūtāṃceṃ śarīra | nirmāṇa jāleṃ sacarācara |
prakṛtisvabhāveṃ jagadākāra | vartoṃ lāge || 32 ||
deha avastā abhimāna | sthāneṃ bhoga mātrā guṇa |
śaktī ādikaruna lakṣaṇa | caupuṭī tatvāṃceṃ || 33 ||
aisī piṃḍabrahmāṃḍa racanā | vistāreṃ vāḍhalī kalpanā |
nirdhāritāṃ tatvajñānā | mateṃ bhāṃbāvalīṃ || 34 ||
nānā matīṃ nānā bheda | bhedeṃ vāḍhatī vevāda |
parī to aikyatecā saṃvāda | sādhu jāṇatī || 35 ||
tayā saṃvādāce lakṣaṇa | paṃcabhūtika deha jāṇa |
tyā dehāmadheṃ kāraṇa | ātmā vol̤akhāvā || 36 ||
deha aṃtī nāsona jāye | tyāsa ātmā mhaṇoṃ naye |
nānā tatvāṃcā samudāya | dehāmadheṃ ālā || 37 ||
aṃtaḥkarṇa prāṇādika | viṣaye iṃdriyeṃ daśaka |
hā sūkṣmāca viveka | bolilā śāstrīṃ || 38 ||
ghetāṃ sūkṣmācī śuddhī | bhinna aṃtaḥkaraṇa mana buddhī |
nānā tatvāṃce upādhī | vegal̤ā ātmā || 39 ||
sthūl̤a sūkṣma kāraṇa | māhākāraṇa virāṭa hiraṇya |
avyākṛta mūl̤aprakṛti jāṇa | aise aṣṭadeha || 40 ||
cyārī piṃḍī cyārī brahmāṃḍīṃ | aisī aṣṭadehācī prauḍhī |
prakṛtī puruṣāṃcī vāḍhī | daśadeha bolije || 41 ||
aiseṃ tatvāṃce lakṣaṇa | ātmā sākṣī vilakṣaṇa |
kārya kartā kāraṇa | dṛśyā tayāceṃ || 42 ||
jīvaśiva piṃḍabrahmāṃḍa | māyeavidyeceṃ baṃḍa |
heṃ sāṃgatā ase udaṃḍa | parī ātmā to vegal̤ā || 43 ||
pāhoṃ jātāṃ ātme cyārī | tyāṃce lakṣaṇa avadhārīṃ |
heṃ jāṇoni abhyāṃtarīṃ | sadṛḍha dharāveṃ || 44 ||
eka jīvātmā dusarā śivātmā | tisarā paramātmā jo viśvātmā |
cauthā jāṇije nirmal̤ātmā | aise cyārī ātme || 45 ||
bheda uṃca nīca bhāsatī | parī cyārī ekaci asatī |
yeviṣīṃ dṛṣṭāṃta saṃmatī| sāvadha aikā || 46 ||
ghaṭākāśa maṭhākāśa | mahadākāśa cidākāśa |
avaghe mil̤ona ākāśa | yekaci ase || 47 ||
taisā jīvātmā āṇi śivātmā | paramātmā āṇī nirmal̤ātā |
avaghā mil̤ona ātmā | yekaci ase || 48 ||
ghaṭīṃ vyāpaka jeṃ ākāśa | tayā nāva ghaṭākāśa |
piṃḍī vyāpaka brahmāṃśa | tyāsa jīvātmā bolije || 49 ||
maṭhīṃ vyāpaka jeṃ ākāśa | tayā nāva maṭhākāśa |
taisā brahmāṃḍīṃ jo brahmāṃśa | tyāsa śivātmā bolije || 50 ||
maṭhābāherīla ākāśa | tayāa nāṃva mahadākāśa |
brahmāṃḍābāherīla brahmāṃśa | tyāsa paramātmā bolije || 51 ||
upadhīvegal̤eṃ ākāśa | tayā nāva cidākāśa |
taisā nirmal̤ātmā pareśa | to upadhivegal̤ā || 52 ||
upādhiyogeṃ vāṭe bhinna | parī teṃ ākāśa abhinna |
taisā atmā svānaṃdaghana | yekaci ase || 53 ||
dṛśyā sabāhya aṃtarīṃ | sūkṣmātmā niraṃtarīṃ |
tyāci varṇāvayā thorī | śeṣa samartha navhe || 54 ||
aise ātmyāceṃ lakṣaṇa | jāṇatāṃ nāhīṃ jīvapaṇa |
upādhī śodhatāṃ abhinna | mul̤īṃca āhe || 55 ||
jīvapaṇeṃ yekadesī | ahaṃkāreṃ janma sosī |
viveka pāhatāṃ prāṇīyāṃsī | janma kaiṃcā || 56 ||
janmamṛtyāpāsūna suṭalā | yā nāva jāṇije mokṣa jālā |
tatveṃ śodhitāṃ pāvalā | tatvatā vastu || 57 ||
teci vastu te āpaṇa | heṃ māhāvākyāceṃ lakṣaṇa |
sādhu karītī nirūpaṇa | āpulena mukheṃ || 58 ||
jeci kṣaṇī anugraha kelā | teci kṣaṇīṃ mokṣa jālā |
baṃdhana kāṃhīṃ ātmayālā | boloṃci naye || 59 ||
ātāṃ āśaṃkā phiṭalī | saṃdehavṛttī māval̤alī |
saṃtasaṃgeṃ tatkāl̤a jālī | mokṣapadavī || 60 ||
svapnāmadheṃ jo bāṃdhalā | to jāgṛtīneṃ mokal̤ā kelā |
jñānavivekeṃ prāṇīyālā | mokṣaprāptī || 61 ||
ajñānanisīcā aṃtīṃ | saṃkalpaduḥkheṃ nāsatī |
teṇeṃ guṇeṃ hoye prāptī | tatkāl̤a mokṣācī || 62 ||
toḍāvayā svapnabaṃdhana | nalage āṇika sādhana |
tayāsa pretna jāgṛtīvīṇa | boloṃci naye || 63 ||
taisā saṃkalpeṃ bāṃdhalā jīva | tyāsa āṇika nāhī upāva |
viveka pāhatāṃ vāva | baṃdhana hoye || 64 ||
viveka pāhilyāviṇa | jo jo upāva to to sīṇa |
viveka pāhātāṃ āpaṇa | ātmāca ase || 65 ||
ātmayācā ṭhāṃī kāṃhīṃ | baddha mokṣa donī nāhīṃ |
janmamṛtya heṃ sarvahi | ātmatvīṃ na ghaḍe || 66 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde mokṣalakṣaṇanāma samāsa sātavā || 7 ||
samāsa āṭhavā : ātmadarśana || śrīrāma ||
māgāṃ jāle nirūpaṇa | paramātmā to tūṃci jāṇa |
tayā paramātmayāceṃ lakṣaṇa | teṃ heṃ aiseṃ ase || 1 ||
janma nāhī mṛtyu nāhīṃ | yeṇeṃ nāhīṃ jāṇeṃ nāhīṃ |
baddha mokṣa donī nāhīṃ | paramātmayāsī || 2 ||
paramātmā nirguṇa nirākāra | paramātmā anaṃta apāra |
parmātmā nitya niraṃtara | jaisā taisā || 3 ||
parmātmā sarvāṃsa vyāpaka | paramātmā anekīṃ yeka |
paramātmayācā viveka | atarkya āhe || 4 ||
aisī paramātmayācī sthitī | bolatātī veda śrutī |
paramātmā pāvije bhaktīṃ | yetheṃ saṃśaya nāhī || 5 ||
taye bhaktīceṃ lakṣaṇa | bhaktī navavidhā bhajana |
navavidhā bhajaneṃ pāvana | bahu bhakta jāle || 6 ||
tayā navavidhāmadhyeṃ sāra | ātmanivedana thora |
tayecā karāvā vicāra | svānubhaveṃ svayeṃ || 7 ||
āpuliyā svānubhaveṃ | āpaṇāsa nivedāveṃ |
ātmanivedana jāṇāveṃ | aiseṃ ase || 8 ||
mahatpūjecā aṃtīṃ | devāsa mastaka vāhātī |
taisī āhe nikaṭa bhaktī | ātmanivedanācī || 9 ||
āpaṇāṃsa niveditī | aise bhakta thoḍe asatī |
tayāṃsa paramātmā muktī | tatkāl̤a deto || 10 ||
āpaṇāṃsa kaiseṃ nivedāveṃ | koṭheṃ jāūna paḍāveṃ |
kiṃvā mastaka toḍāveṃ | devāpuḍheṃ || 11 ||
aiseṃ aikona bolaṇeṃ | vaktā vade sarvajñapaṇeṃ |
śrotāṃ sāvadhāna hoṇeṃ | yekāgra citteṃ || 12 ||
ātmanivedanāceṃ lakṣaṇa | ādhīṃ pāhāveṃ mī koṇa |
maga paramātmā nirguṇa | to vol̤akhāvā || 13 ||
devabhaktāceṃ śodhana | karitāṃ hoteṃ ātmanivedana |
deva āhe purātana | bhakta pāhe || 14 ||
devāsa vol̤akhoṃ jātāṃ | tetheṃ jālī tadrūpatā |
devabhaktavibhaktatā | mul̤īṃca nāhīṃ || 15 ||
vibhakta nāhīṃ mhaṇona bhakta | baddha nāhīṃ mhaṇona mukta |
ayukta nāhīṃ bolaṇeṃ yukta | śāstrādhāreṃ || 16 ||
devābhaktāceṃ pāhātāṃ mūl̤a | hoye bhedāceṃ nirmūl̤a |
yeka paramātmā sakal̤a | dṛśyāvegal̤ā || 17 ||
tayāsi hotāṃ mil̤aṇī | urī nāhīṃ dujepaṇīṃ |
devabhakta he kaḍasaṇī | nirasona gelī || 18 ||
ātmanivedanāce aṃtīṃ | je kāṃ ghaḍalī abhedabhaktī |
taye nāva sāyojyamuktī | satya jāṇāvī || 19 ||
jo saṃtāṃsa śaraṇa gelā | advaitanirūpaṇeṃ bodhalā |
maga jarī vegal̤ā kelā | tarī hoṇāra nāhīṃ || 20 ||
nadīṃ mil̤ālī sāgarīṃ | te nivaḍāvī koṇeparī |
loho soneṃ hotāṃ māghārī | kāl̤imā na ye || 21 ||
taisā bhagavaṃtīṃ mil̤ālā | to navace vegal̤ā kelā |
deva bhakta āpaṇa jālā | vibhakta navhe || 22 ||
deva bhakta donī yeka | jyāsī kal̤alā viveka |
sādhujanīṃ mokṣadāyeka | toci jāṇāvā || 23 ||
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | deva pāhāvā bhaktapaṇeṃ |
teṇeṃ tyāṃceṃ aiśvarya bāṇe | tatkāl̤a āṃgīṃ || 24 ||
dehaci hoūna rāhije | teṇeṃ dehaduḥkha sāhije |
dehātīta hotāṃ pāvije | parabrahma teṃ || 25 ||
dehātīta kaiseṃ hoṇeṃ | kaiseṃ parabrahma pāvaṇeṃ |
aiśvaryācī lakṣaṇeṃ | kavaṇa sāṃgije || 26 ||
aiseṃ śrotāṃ ākṣepileṃ | yāce uttara kāye bolileṃ |
teṃci ātāṃ niropileṃ | sāvadha aikā || 27 ||
dehātīta vastu āhe | teṃ tūṃ parabrahma pāheṃ |
dehasaṃga hā na sāhe | tuja videhāsī || 28 ||
jyācī buddhī hoye aisī | veda varṇitī tayāsī |
śodhitāṃ nānā śāstrāṃsī | na paḍe ṭhāṃī || 29 ||
aiśvarya aiseṃ tatvatā | bāṇeṃ dehabuddhi soḍitāṃ |
deha mī aiseṃ bhāvitāṃ | adhogatī || 30 ||
yākāraṇeṃ sādhuvacana | mānūṃ naye apramāṇa |
mithyā mānitāṃ dūṣaṇa | lāgoṃ pāhe || 31 ||
sādhuvacana teṃ kaiseṃ | kāye dharāveṃ viśvāseṃ |
yeka vel̤a svāmī aiseṃ | maja niropāveṃ || 32 ||
sohaṃ ātmā svānaṃdaghana | ajanmā to tūṃci jāṇa |
heṃci sādhūceṃ vacana | sadṛḍha dharāveṃ || 33 ||
mahāvākyāceṃ aṃtara | tuṃci brahma niraṃtara |
aisiyā vacanācā visara | paḍoṃci naye || 34 ||
dehāsi hoīla aṃta | maga mī pāvena anaṃta |
aiseṃ bolaṇeṃ nibhrāṃta | mānūṃci naye || 35 ||
yeka murkha aiseṃ mhaṇatī | māyā nāsela kalpāṃtīṃ |
maga āmhāṃsa brahmaprāptī | yeravīṃ nāhīṃ || 36 ||
māyesī hoīla kalpāṃta | athavā dehāsī yeīla aṃta |
tevhāṃ pāvena nivāṃta | parabrahma mī || 37 ||
heṃ bolaṇeṃ apramāṇa | aiseṃ navhe samādhāna |
samādhānāceṃ lakṣaṇa | vegal̤eṃci ase || 38 ||
śainya avagheṃci marāveṃ | maga rājyapada prāpta vhāveṃ |
śainya astāṃci rājya karāveṃ | heṃ kal̤enā || 39 ||
māyā asonica nāhīṃ | deha asatāṃca videhī |
aiseṃ samādhāna kāṃhīṃ | vol̤akhāveṃ || 40 ||
rājyapada hātāsī āleṃ | maga parivāreṃ kāya keleṃ |
parivārā dekhatāṃ rājya geleṃ | heṃ toṃ ghaḍenā || 41 ||
prāpta jāliyāṃ ātmajñāna | taiseṃ dṛśya dehabhāna |
dṛṣṭīṃ paḍatāṃ samādhāna | jāṇāra nāhī || 42 ||
mārgīṃ mūl̤ī sarpākāra | dekhatāṃ bhaye āleṃ thora |
kal̤atāṃ tethīla vicāra | maga māraṇeṃ kāye || 43 ||
taisī māyā bhayānaka | vicāra pāhātāṃ māīka |
maga tayecā dhāka | kāyasā dharāvā || 44 ||
dekhatāṃ mṛgajal̤āce pūra | mhaṇe kaisā pāvoṃ pailapāra |
kal̤atāṃ tethīcā vicāra | sāṃkaḍeṃ kaiṃceṃ || 45 ||
dekhatāṃ svapna bhayānaka | svapnīṃ vāṭe parama dhāka |
jāgṛtī ālīyāṃ sāśaṃka | kāsayā vhāveṃ || 46 ||
tathāpī māyā kalpanesī dise | āpaṇa kalpanetīta ase |
tetheṃ udvega kāīse | nirvikalpāsī || 47 ||
aṃtīṃ matīṃ teci gatī | aiseṃ sarvatra bolatī |
tujhā aṃtīṃ tujhī prāptī | sahajaci jālī || 48 ||
cauṃdehācā aṃta | āṇī janma mul̤ācā prāṃta |
aṃtāṃprāṃtāsī alipta | to tuṃ ātmā || 49 ||
jayāsī aisī āhe matī | tayāsa jñāneṃ ātmagatī |
gatī āṇī avagatī | vegal̤āci to || 50 ||
mati khuṃṭalī vedāṃcī | tetheṃ gatī āṇī avagatī kaiṃcī |
ātmaśāstragurupracitī | aikyatā ālī || 51 ||
jīvapaṇācī phiṭalī bhrāṃtī | vastu ālī ātmapracitī |
prāṇī pāvalā uttamagatī | sadgurubodheṃ || 52 ||
sadgurubodha jevhāṃ jālā | cauṃdehāṃsa aṃta ālā |
teṇeṃ nijadhyāsa lāgalā | sasvarūpīṃ || 53 ||
teṇeṃ nijadhyāseṃ prāṇī | dheyaṃci jālā nirvāṇīṃ |
sāyojyamuktīcā dhanī | hoūna baisalā || 54 ||
dṛśya padārtha vosaratāṃ | āvaghā ātmāci tatvatā |
nehaṭūna vicāreṃ pahātāṃ | dṛśya mul̤īṃca nāhīṃ || 55 ||
mithyā mithyatveṃ pāhileṃ | mithyāpaṇeṃ anubhavā āleṃ |
śrotīṃ pāhije aikileṃ | yā nāva mokṣa || 56 ||
sadguruvacana hṛdaīṃ dharī | toci mokṣācā adhikārī |
śravaṇa manana keleṃci karī | atyādareṃ || 57 ||
jetheṃ āṭatī donhī pakṣa | tetheṃ lakṣa nā alakṣa |
yā nāva jāṇije mokṣa | nemasta ātmā || 58 ||
jetheṃ dhyāna dhāraṇā sare | kalpanā nirvikalpīṃ mure |
keval̤a jñeptimātra ure | sūkṣma brahma || 59 ||
bhavamṛgajal̤a āṭaleṃ | laṭikeṃ baṃdhana suṭaleṃ |
ajanmyāsa mukta keleṃ | janmaduḥkhāpāsunī || 60 ||
niḥsaṃgācī saṃgavyādhī | videhācī dehabuddhī |
vivekeṃ toḍilī upādhī | niḥprapaṃcācī || 61 ||
advaitāceṃ toḍileṃ dvaita | yekāṃtāsa dilā ekāṃta |
anaṃtāsa dilā aṃta | anaṃtācā || 62 ||
jāgṛtīsa cevavileṃ | ceīryāsa sāvadha keleṃ |
nijabodhāsa prabodhileṃ | ātmajñāna || 63 ||
amṛtāsa keleṃ amara | mokṣāsa muktīceṃ ghara |
saṃyogāsa niraṃtara | yoga kelā |
64 || nirguṇāsa nirguṇa keleṃ | sārthakāceṃ sārthaka jāleṃ |
bahutāṃ divasāṃ bheṭaleṃ | āpaṇāsi āpaṇa || 65 ||
tuṭalā dvaitācā paḍadā | abhedeṃ toḍileṃ bhedā |
bhūtapaṃcakācī bādhā | nirasona gelī || 66 ||
jāleṃ sādhanāceṃ phal̤a | niścal̤āsa keleṃ niścal̤a |
nirmal̤ācā gelā mal̤a | vivekabal̤eṃ || 67 ||
hoteṃ sannidha cukaleṃ | jyāceṃ tyāsa prāpta jāleṃ |
āpaṇa dekhatāṃ phiṭaleṃ | janmaduḥkha || 68 ||
duṣṭasvapneṃ jājāvalā | brahmaṇa nīca yātī pāvalā |
āpaṇāṃsī āpaṇa sāṃpaḍalā | jāgepaṇeṃ || 69 ||
aiseṃ jayāsa jāleṃ jñāna | tayā puruṣāceṃ lakṣaṇa |
puḍhile samāsīṃ nirūpaṇa | bolileṃ ase || 70 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde ātmadarśananāma samāsa āṭhavā || 8 ||
samāsa navavā : siddhalakṣaṇa || śrīrāma ||
aṃtarī gelīyāṃ amṛta | bāhyā kāyā lakhalakhita |
aṃtarasthiti bāṇatāṃ saṃta | lakṣaṇeṃ kaisīṃ || 1 ||
jāleṃ ātmajñāna baraveṃ | he kaiseni pāṃ jāṇāveṃ |
mhaṇauni bolilīṃ svabhāveṃ | sādhulakṣaṇeṃ || 2 ||
aika siddhāṃce lakṣaṇa | siddha mhaṇije svarūpa jāṇa |
tetheṃ pāhātāṃ vegal̤epaṇa | mul̤īca nāhīṃ || 3 ||
svarūpa hoūna rāhije | tayā nāva siddha bolije |
siddhasvarūpīṃca sāje | siddhapaṇa || 4 ||
vedaśāstrīṃ jeṃ prasiddha | sasvarūpa svatasiddha |
tayāsica bolije siddha | anyathā na ghaḍe || 5 ||
tathāpī boloṃ kāhīṃ yeka | sādhakāsa kal̤āyā viveka |
siddhalakṣaṇāceṃ kautuka | teṃ heṃ aiseṃ ase || 6 ||
aṃtarasthita svarūpa jālī | puḍheṃ kāyā kaisī vartalī |
jaisī svapnīcī nāthilī | svapnaracanā || 7 ||
tathāpi siddhāṃceṃ lakṣaṇa | kāṃhīṃ karūṃ nirūpaṇa |
jeṇeṃ bāṇe aṃtarkhūṇa | paramārthācī || 8 ||
sadā svarūpānusaṃdhāna| heṃ mukhya sādhūceṃ lakṣaṇa |
janīṃ asona āpaṇa | janāvegal̤ā || 9 ||
svarūpīṃ dṛṣṭī paḍatāṃ | tuṭona gelī saṃsāraciṃtā |
puḍheṃ lāgalī mamatā | nirūpaṇācī || 10 ||
heṃ sādhakāceṃ lakṣaṇa | parī siddhāāṃgīṃ ase jāṇa |
siddhalakṣaṇa sādhakeṃviṇa | boloṃca naye || 11 ||
bāhya sādhakāceṃ parī | āṇī svarūpākāra aṃtarīṃ |
siddhalakṣaṇa caturīṃ | jāṇije aiseṃ || 12 ||
saṃdeharahīta sādhana | teci siddhāṃce lakṣaṇa |
aṃtarbāhya samādhāna | cal̤enā aiseṃ || 13 ||
acal̤a jālī aṃtarasthitī | tetheṃ cal̤aṇāsa kaicī gatī |
svarūpīṃ lāgatāṃ vṛttī | svarūpaci jālī || 14 ||
maga to cal̤atāṃca acal̤a | caṃcal̤apaṇeṃ niścal̤a |
niścal̤a asona caṃcal̤a | deha tyācā || 15 ||
svarūpīṃ svarūpaci jālā | maga to paḍonica rāhilā |
athavā uṭhoni pal̤ālā | tarī cal̤enā || 16 ||
yetheṃ kāraṇa aṃtarasthitī | aṃtarīṃca pāhije nivṛttī |
aṃtara lāgaleṃ bhagavaṃtīṃ | toci sādhu || 17 ||
bāhya bhalataiseṃ asāve | parī aṃtara svarūpīṃ lāgāveṃ |
lakṣaṇe disatī svabhāveṃ | sādhuāṃgīṃ || 18 ||
rājīṃ baisatāṃ avalil̤ā | āṃgīṃ bāṇe rājakal̤ā |
svarūpīṃ lāgatāṃ jivhāl̤ā | lakṣaṇe bāṇatī || 19 ||
yeravhī abhyāsa karitāṃ | hātā na caḍhatī sarvathā |
svarūpīṃ rāhāveṃ tattvatāṃ | svarūpa haunī || 20 ||
abhyāsācā muguṭamaṇī | vṛttī rāhāvī nirguṇīṃ |
saṃtasaṃgeṃ nirūpaṇīṃ | sthitī bāṇe || 21 ||
aisīṃ lakṣaṇeṃ baravīṃ | svarūpākāreṃ abhyāsāvīṃ |
svarūpa soḍitāṃ gosāvī | bhāṃbāvatī || 22 ||
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | aikā sādhūcī lakṣaṇeṃ |
jeṇeṃ samādhāna bāṇe | sādhakāaṃgīṃ || 23 ||
svarūpīṃ bharatāṃ kalpanā | tetheṃ kaiṃcī urela kāmanā |
mhaṇauniyāṃ sadhujanā | kāmaci nāhīṃ || 24 ||
kalpilā viṣayo hātīṃcā jāvā | teṇeṃ guṇeṃ krodha yāvā |
sādhujanācā akṣai ṭhevā | jāṇāra nāhīṃ || 25 ||
mhaṇoni te krodharahita | jāṇatī svarūpa saṃta |
nāsivaṃta he padārtha | sāṃḍuniyā || 26 ||
jetheṃ nāhīṃ dusarī parī | krodha yāvā koṇāvarī |
krodharahita carācarīṃ | sādhujana vartatī || 27 ||
āpulā āpaṇa svānaṃda | koṇāvarī karāvā mada |
yākāraṇeṃ vādavevāda | tuṭona gelā || 28 ||
sādhu svarūpa nirvikāra | tetheṃ kaiṃcā tiraskāra |
āpalā āpaṇa matsara | koṇāvarī karāvā || 29 ||
sādhu vastu anāyāseṃ | yākāraṇeṃ matsara nase |
madamatsarāceṃ piseṃ | sādhusī nāhīṃ || 30 ||
sādhu svarūpa svayaṃbha | tetheṃ kaiṃcā asela daṃbha |
jethen dvaitācā āraṃbha jālāca nāhī || 31 ||
jeṇeṃ dṛṣya keleṃ visaṃca | tayāsa kaiṃcā ho prapaṃca |
yākāraṇeṃ niḥprapaṃca | sādhu jāṇāvā || 32 ||
avagheṃ brahmāṃḍa tyāce ghara | paṃcabhūtika hā jojāra |
mithyā jāṇona satvara | tyāga kelā || 33 ||
yākāraṇeṃ lobha nase | sādhu sadā nirlobha ase |
jayācī vāsanā samarase | śuddhasvarūpīṃ || 34 ||
āpulā āpaṇa āghavā | svārtha koṇācā karāvā |
mhaṇoni sādhu to jāṇāvā | śokarahita || 35 ||
dṛṣya sāṃḍuna nāsivaṃta | svarūpa sevileṃ śāśvata |
yākāraṇeṃ śokarahita | sādhu jāṇāvā || 36 ||
śokeṃ dukhavāvī vṛttī | tarī te jāhalī nivṛttī |
mhaṇoni sādhu ādiaṃtīṃ | śokarahīta || 37 ||
moheṃ jhal̤aṃbāveṃ mana | tarī teṃ jāhāleṃ unmana |
yākāraṇeṃ sādhujana | mohātīta || 38 ||
sadhu vastu advaye | tetheṃ vāṭela bhaye |
parabrahma teṃ nirbhaye | toci sādhu || 39 ||
yākāraṇeṃ bhayātīta | sādhu nirbhaya nivāṃta |
sakal̤āṃsa māṃḍela aṃta | sādhu anaṃtarūpī || 40 ||
satyasvarūpeṃ amara jālā | bhaye kaiṃceṃ vāṭela tyālā |
yākāraṇeṃ sādhujanālā | bhayeci nāhīṃ || 41 ||
jetheṃ nāhīṃ dvaṃdvabheda | āpalā āpaṇa abheda |
tetheṃ kaiṃcā uṭhela kheda | dehabuddhīcā || 42 ||
buddhineṃ nemileṃ nirguṇā | tyāsa koṇīca neīnā |
yākāraṇeṃ sādhujanā | khedaci nāhīṃ || 43 ||
āpaṇa ekalā ṭhāīcā | svārtha karāvā koṇācā |
dṛṣya nasatāṃ svārthācā | ṭhāvaci nāhīṃ || 44 ||
sādhu āpaṇaci yeka | tetheṃ kaiṃcā duḥkhaśoka |
dujeviṇa aviveka | yeṇāra nāhīṃ || 45 ||
āśā dharitāṃ paramārthācī | durāśā tuṭalī svārthācī |
mhaṇoni nairāśatā sādhūcī | vol̤akhaṇa || 46 ||
mṛdapaṇeṃ jaise gagana | taiseṃ sādhuceṃ lakṣaṇa |
yākaraṇeṃ sādhuvacana | kaṭhīṇa nāhīṃ || 47 ||
svarūpācā saṃyogīṃ | svarūpaci jālā yogī |
yākaraṇeṃ vītarāgī | niraṃtara || 48 ||
sthitī bāṇatāṃ svarūpācī | ciṃtā soḍīlī dehācī |
yākaraṇeṃ hoṇārācī | ciṃtā nase || 49 ||
svarūpīṃ lāgatāṃ buddhī | tuṭe avaghī upādhī |
yākāraṇeṃ niropādhī | sādhujana || 50 ||
sādhu svarūpīṃca rāhe | tetheṃ saṃgaci na sāhe |
mhaṇoni sādhu to na pāhe | mānāpamāna || 51 ||
alakṣāsa lāvī lakṣa | mhaṇoni sādhu parama dakṣa |
voḍhūṃ jāṇatī kaipakṣa | paramārthācā || 52 ||
svarūpīṃ na sāhe mal̤a | mhaṇoni sādhu to nirmal̤a |
sādhu svarūpaci keval̤a | mhaṇoniyāṃ || 53 ||
sakal̤a dharmāmadheṃ dharma | svarūpīṃ rāhāṇeṃ hā svadharma |
heṃci jāṇeṃ mukhya varma | sādhulakṣaṇāceṃ || 54 ||
dharītāṃ sādhūcī saṃgatī | āpaṣāca lāge svarūpasthitī |
svarūpasthitīneṃ bāṇatī | lakṣaṇeṃ āṃgīṃ || 55 ||
aisīṃ sādhūcīṃ lakṣaṇeṃ | āṃgīṃ bāṇatī nirūpaṇeṃ |
paraṃtu svarūpīṃ rāhāṇeṃ | niraṃtara || 56 ||
niraṃtara svarūpīṃ sāhātāṃ | svarūpaci hoīje tattvatāṃ |
maga lakṣaṇeṃ āṃgīṃ bāṇatāṃ | vel̤a nāhīṃ || 57 ||
svarūpīṃ rāhilyāṃ matī | avaguṇa avagheci sāḍatī |
paraṃtu yāsī satsaṃgatī | nirūpaṇa pāhije || 58 ||
sakal̤a sṛṣṭīcā ṭhāīṃ | anubhava yekaci nāhīṃ |
to bolijela sarvahi | puḍhile samāsīṃ || 59 ||
koṇeṃ sthitīneṃ rāhātī | kaisā anubhava pāhātī |
rāmadāsa mhaṇe śrotīṃ | avadhāna deṇeṃ || 60 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde siddhalakṣaṇanāma samāsa navavā ||
samāsa dahāvā : śūnyatvanirasana || śrīrāma ||
janāce anubhava pusatāṃ | kal̤aho uṭhila avacitā |
hā kathākallol̤a śrotāṃ | kautukeṃ aikāvā || 1 ||
yeka mhaṇatī hā saṃsāru | karitāṃ pāvije pailapāru |
āpalā navhe kīṃ jojāru | jīva devāce || 2 ||
yeka mhaṇatī heṃ na ghaḍe | lobha yeūna āṃgīṃ jaḍe |
poṭasteṃ karaṇeṃ ghaḍe | sevā kuṭuṃbācī || 3 ||
yeka mhaṇatī svabhāveṃ | saṃsāra karāvā sukheṃ nāveṃ |
kāṃhīṃ dāna puṇya karāveṃ | sadgatīkāraṇeṃ || 4 ||
yeka mhaṇatī saṃsāra khoṭā | vairāgyeṃ ghyāvā deśavaṭā |
yeṇeṃ svargyalokīṃcyā vāṭā | mokal̤yā hotī || 5 ||
yeka mhaṇatī koṭheṃ jāveṃ | verthaci kāsayā hiṃḍāveṃ |
āpuleṃ āśramī asāveṃ | āśramadharma karūnī || 6 ||
yeka mhaṇatī kaiṃcā dharma | avaghā hotase adharma |
ye saṃsārīṃ nānā karma | karaṇeṃ lāge || 7 ||
yeka mhaṇatī bahutāṃparī | vāsanā asāvī varī |
yeṇeṃci tarije saṃsārīṃ | anāyāseṃ || 8 ||
yeka mhaṇatī kāraṇa bhāva | bhāveṃci pāvije deva |
yera heṃ avagheṃci vāva | gathāgovī || 9 ||
yeka mhaṇatī vaḍileṃ jīvīṃ | avaghīṃ devaci mānāvīṃ |
māyebāpeṃ pūjīta jāvīṃ | yekābhāveṃ || 10 ||
yeka mhaṇatī devabrāhmaṇa | tyāṃceṃ karāveṃ pūjana |
māyebāpa nārāyeṇa | viśvajanācā || 11 ||
yeka mhaṇatī śāstra pāhāveṃ | tetheṃ niropileṃ deveṃ |
teṇeṃ pramāṇeṃci jāveṃ | paralokāsī || 12 ||
yeka mhaṇatī aho janā | śāstra pāhātāṃ puravenā |
yākāraṇeṃ sādhujanā | śaraṇa jāveṃ || 13 ||
yeka mhaṇatī sāṃḍā goṭhī | vāyāṃci karitā cāuṭī |
sarvāṃsa kāraṇa poṭīṃ | bhūtadayā asāvī || 14 ||
yeka mhaṇatī yekaci baraveṃ | āpulyā ācāreṃ asāveṃ |
aṃtakāl̤īṃ nāma ghyāveṃ | sarvottamāceṃ || 15 ||
yeka mhaṇatī puṇya asela | tarīca nāma yeīla |
nāhīṃ tarī bhulī paḍela | aṃtakāl̤īṃ || 16 ||
yeka mhaṇatī jīta asāve | taṃvaci sārthaka karāveṃ |
yeka mhaṇatī phirāveṃ | tirthāṭaṇa || 17 ||
yeka mhaṇatī he aṭāṭī | pāṇīpāṣāṇācī bheṭī |
cubakal̤yā māritāṃ hiṃpuṭī | kāsāvisa vhāveṃ || 18 ||
yeka mhaṇatī sāṃḍī vācāl̤ī | agādha mahimā bhūmaṃḍal̤īṃ |
darśanamātreṃ hoya hol̤ī | māhāpātakācī || 19 ||
yeka mhaṇatī tīrtha svabhāveṃ | kāraṇa mana avarāveṃ |
yeka mhaṇatī kīrtana karāveṃ | sāvakāsa || 20 ||
yeka mhaṇatī yoga baravā | mukhya toci ādhīṃ sādhāvā |
deho amaraci karāvā | akasmāta || 21 ||
yeka mhaṇatī aiseṃ kāye | kāl̤avaṃcanā karūṃ naye |
yeka mhaṇatī dharāvī soye | bhaktimārgācī || 22 ||
yeka mhaṇatī jñāna baraveṃ | yeka mhaṇatī sādhana karāveṃ |
yeka mhaṇatī mukta asāveṃ | niraṃtara || 23 ||
yeka mhaṇatī anargal̤ā | dharīṃ pāpācā kaṃṭāl̤ā |
yeka mhaṇatī re mokal̤ā | mārga āmucā || 24 ||
yeka mhaṇatī heṃ viśeṣa | karūṃ naye niṃdā dveṣa |
yeka mhaṇatī sāvakāsa | duṣṭasaṃga tyāgāvā || 25 ||
yeka mhaṇatī jyāceṃ khāveṃ | tyā sanmukhaci marāveṃ |
teṇeṃ tatkāl̤aci pāvāveṃ | mokṣapada || 26 ||
yeka mhaṇatī sāṃḍā goṭhī | ādhīṃ pāhije te roṭī |
maga karāvī cāuṭī | sāvakāsa || 27 ||
yeka mhaṇatī pāusa asāvā | maga sakal̤a yoga baravā |
kāraṇa duṣkāl̤a na paḍāvā | mhaṇije bareṃ || 28 ||
yeka mhaṇatī taponidhī | hotāṃ vol̤atī sakal̤a siddhī |
yeka mhaṇatī re ādhīṃ | iṃdrapada sādhāveṃ || 29 ||
yeka mhaṇatī āgama pāhāvā | vetāl̤a prasanna karūna ghyāvā |
teṇeṃ pāvije devā | svargalokīṃ || 30 ||
yeka mhaṇatī aghoramaṃtra | teṇeṃ hoīje svataṃtra |
śrīharī jayecā kal̤atra | teci vol̤e || 31 ||
tī lāgale sarva dharma | tetheṃ kaiṃceṃ kriyākarma |
yeka mhaṇatī kukarma | ticyā made || 32 ||
yeka mhaṇatī yeka sākṣapa | karāvā mṛtyaṃjayācā japa |
teṇeṃ guṇeṃ sarva saṃkalpa | siddhīteṃ pāvatī || 33 ||
yeka mhaṇatī baṭu bhairava | teṇeṃ pāvije vaibhava |
yeka mhaṇatī jhoṭiṃga sarva | purvitase || 34 ||
yeka mhaṇatī kāl̤ī kaṃkāl̤ī | yeka mhaṇatī bhadrakāl̤ī |
yeka mhaṇatī uciṣṭa cāṃḍāl̤ī | sāheṃ karāvī || 35 ||
yeka mhaṇatī vighnahara | yeka mhaṇatī bhol̤ā śaṃkara |
yeka mhaṇatī satvara | pāve bhagavatī || 36 ||
yeka mhaṇatī mallārī | satvaraci sabhāgya karī |
yeka mhaṇatī māhā barī | bhakti veṃkaṭeśācī || 37 ||
yeka mhaṇatī pūrva ṭhevā | yeka mhaṇatī pretna karāvā |
yeka mhaṇatī bhāra ghālāvā | devāca varī || 38 ||
yeka mhaṇatī deva kaiṃcā | aṃtaci pāhāto bhalyāṃcā |
yeka mhaṇatī hā yugācā | yugadharma || 39 ||
yeka āścīrya mānitī | yeka vismayo karitī |
yeka kaṃṭāl̤ona mhaṇatī | kāye hoīla teṃ pāhāveṃ || 40 ||
aise prapaṃcika jana | lakṣaṇeṃ sāṃgatāṃ gahana |
paraṃtu kāṃhīṃ yeka cinha | alpamātra boliloṃ || 41 ||
ātāṃ aso hā svabhāva | jñātyāṃcā kaisā anubhava |
tohi sāṃgijela sarva | sāvadha aikā || 42 ||
yeka mhaṇatī karāvī bhaktī | śrīharī deīla sadgatī |
yeka mhaṇatī brahmaprāptī | karmeṃci hoye || 43 ||
yeka mhaṇatī bhoga suṭenā | jnmamaraṇa heṃ tuṭenā |
yeka mhaṇatī urmī nānā | ajñānācyā || 44 ||
yeka mhaṇatī sarva brahma | tetheṃ kaiṃceṃ kriyākarma |
yeka mhaṇatī hā adharma | boloṃci naye || 45 ||
yeka mhaṇatī sarva nāseṃ | uraleṃ teṃci brahma ase |
yeka mhaṇatī aiseṃ nase | samādhāna || 46 ||
sarvabrahma keval̤a brahma | donī pūrvapakṣāce bhrama |
anubhavāceṃ vegal̤eṃ varma | mhaṇatī yeka || 47 ||
yeka mhaṇatī heṃ na ghaḍe | anurvācya vastu ghaḍe |
jeṃ bolatāṃ monya paḍe | vedaśāstrāṃsī || 48 ||
tava śrotā anuvādalā | mhaṇe niścaye koṇa kelā |
siddhāṃtamateṃ anubhavālā | urī kaiṃcī || 49 ||
anubhava dehīṃ vegal̤āle | heṃ pūrvīca bolileṃ |
ātāṃ kāṃhīṃ yeka keleṃ | navace kīṃ || 50 ||
yeka sākṣatveṃ vartatī | sākṣī vegal̤āci mhaṇatī |
āpaṇa dṛṣṭā aisī sthitī | svānubhavācī || 51 ||
dṛśyāpāsūna draṣṭā vegal̤ā | aisī aliptapaṇācī kal̤ā |
āpaṇa sākṣatveṃ nirāl̤ā | svānubhave || 52 ||
sakal̤a padārtha jāṇatāṃ | to padārthāhūna partā |
dehīṃ asonī aliptatā | sahajaci jālī || 53 ||
yeka aiseṃ svānubhaveṃ | mhaṇatī sākṣatveṃ vartāveṃ |
dṛśya asoni vegal̤eṃ vhāveṃ | draṣṭepaṇeṃ || 54 ||
yeka mhaṇatī nāhīṃ bheda | vastu ṭhāīṃcī abheda |
tetheṃ kaiṃcā matimaṃda draṣṭā āṇilā || 55 ||
avaghī sākaraci svabhāveṃ | tetheṃ kaḍu kāya nivaḍāveṃ |
draṣṭā kaiṃcā svānubhaveṃ | avagheṃci brahma || 56 ||
prapaṃca parabrahma abheda | bhedavādī mānitī bheda |
parī hā ātmā svānaṃda | ākāralā || 57 ||
vighuraleṃ tupa thijaleṃ | taiseṃ nirguṇaci guṇā āleṃ |
tetheṃ kāya vegal̤eṃ keleṃ | draṣṭepaṇeṃ || 58 ||
mhaṇauni draṣṭā āṇī dṛśya | avaghā yekaci jagadīśa |
draṣṭepaṇāce sāyāsa | kāsayāsī || 59 ||
brahmaci ākāraleṃ sarva | aisā yekāṃcā anubhava |
aise he donī svabhāva | niropile || 60 ||
avaghā ātmā ākārāa | āpaṇa bhinna kaiṃcā uralā |
dusarā anubhava bolilā | aisiyāparī || 61 ||
aika tisarā anubhava | prapaṃca sārūniyāṃ sarva |
kāṃhīṃ nāhīṃ toci deva | aiseṃ mhaṇatī || 62 ||
dṛśya avagheṃ vegal̤eṃ keleṃ | keval̤a adṛśyaci uraleṃ |
teṃci brahma anubhavileṃ | mhaṇatī yeka || 63 ||
parī teṃ brahma mhaṇoṃ naye | upāyāsārikhā apāye |
sunyatvāsa brahma kāye | mhaṇoṃ yeīla || 64 ||
dṛśya avagheṃ volāṃḍileṃ | adṛśya sunyatvīṃ paḍileṃ |
brahma mhaṇauni muraḍaleṃ | tethunica māge || 65 ||
ikaḍe dṛśya tikaḍe deva | madhyeṃ sunyatvācā ṭhāva |
tayāsa maṃdabuddhistava | prāṇī brahma mhaṇe || 66 ||
rāyāsa nāhīṃ vol̤akhileṃ | sevakāsa rāvaseṃ kalpileṃ |
parī teṃ avagheṃ vertha geleṃ | rājā dekhatāṃ || 67 ||
taiseṃ sunyatva kalpileṃ brahma | puḍheṃ dekhatāṃ parabrahma |
sunyatvacā avaghā bhrama | tuṭona gelā || 68 ||
parī hā sūkṣma āḍatāl̤ā | vārī vivekeṃ vegal̤ā |
jaiseṃ dugdha gheūna jal̤ā | rājahaṃsa sāṃḍī || 69 ||
ādhīṃ dṛśyā soḍileṃ | maga sunyatva volāṃḍileṃ |
mūl̤amāyeparateṃ dekhileṃ | parabrahma || 70 ||
vegal̤epaṇeṃ pāhāṇeṃ ghaḍe | teṇeṃ vṛtti sunyatvīṃ paḍe |
poṭīṃ saṃdeha pavāḍe | sunyatvācā || 71 ||
bhinnapaṇeṃ anubhavileṃ | tayāsa sunya aiseṃ bolileṃ |
vastu lakṣitāṃ abhinna jāleṃ | pāhije ādhīṃ || 72 ||
vastu āpaṇaci hoṇeṃ | aiseṃ vastuceṃ pāhāṇeṃ |
niścayeṃsīṃ bhinnapaṇeṃ | sunyatva lābhe || 73 ||
yākāraṇeṃ sunya kāṃhīṃ | parabrahma hoṇāra nāhīṃ |
vasturūpa hoūna pāhīṃ | svānubhaveṃ || 74 ||
āpaṇa vastu siddhaci āhe | mana mī aiseṃ kalpūṃ naye |
sādhu sāṃgatī upāye | tūṃci ātmā || 75 ||
mana mī aiseṃ nāthileṃ | saṃtīṃ nāhīṃ niropileṃ |
mānāveṃ koṇācyā boleṃ | mana mī aiseṃ || 76 ||
saṃtavacanīṃ ṭhevitāṃ bhāve | toci śuddha svānubhava |
manācā taisāca svabhāva | āpaṇa vastu || 77 ||
jayācā ghyāvā anubhava | toci āpaṇa nirāveva |
āpulā ghetī anubhava | viśvajana || 78 ||
lobhī dhana sādhūṃ gele | taṃva te lobhī dhanaci jāle |
maga bhāgyapuruṣīṃ bhogileṃ | sāvakāsa || 79 ||
taiseṃ dehabuddhī soḍitāṃ | sādhakāsa jāleṃ tatvatā |
anubhavācī mukhya vārtā | te he aisī || 80 ||
āpaṇa vastu mul̤īṃ yeka | aisā jñānācā viveka |
yethūna hā jñānadaśaka | saṃpūrṇa jālā || 81 ||
ātmajñāna niropileṃ | yethāmatīneṃ bolileṃ |
nyūnaparṇa kṣmā keleṃ | pāhije śrotīṃ || 82 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde sunyatvanirśananāma samāsa dahāvā ||
|| daśaka āṭhavā samāpta ||

Explore More