માયોદ્ભવાચા
સમાસ પહિલા : દેવદર્શન ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પહિલા : દેવદર્શન ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ દુસરા : સૂક્ષ્મઆશંકાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ તિસરા : સૂક્ષ્મઆશંકાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ ચવથા : સૂક્ષ્મપંચભૂતેંનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પાંચવા : સ્થૂળપંચમહાભૂતેંસ્વરૂપાકાશભેદોનામ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ સહાવા : દુશ્ચીતનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ સાતવા : મોક્ષલક્ષણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ આઠવા : આત્મદર્શન ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ નવવા : સિદ્ધલક્ષણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ દહાવા : શૂન્યત્વનિરસન ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પહિલા : દેવદર્શન ॥ શ્રીરામ ॥
શ્રોતીં વ્હાવેં સાવધ । વિમળ જ્ઞાન બાળબોધ ।
ગુરુશિષ્યાંચા સંવાદ । અતિ સુગમ પરિયેસા ॥ ૧ ॥
ગુરુશિષ્યાંચા સંવાદ । અતિ સુગમ પરિયેસા ॥ ૧ ॥
નાના શાસ્ત્રેં ધાંડોળિતાં । આયુષ્ય પુરેના સર્વથા ।
અંતરી સંશયાચી વેથા । વાઢોંચિ લાગે ॥ ૨ ॥
અંતરી સંશયાચી વેથા । વાઢોંચિ લાગે ॥ ૨ ॥
નાના તિર્થેં થોરથોરેં । સૃષ્ટિમધ્યેં અપારેં ।
સુગમેં દુર્ગમેં દુષ્કરેં । પુણ્યદાયકેં ॥ ૩ ॥
સુગમેં દુર્ગમેં દુષ્કરેં । પુણ્યદાયકેં ॥ ૩ ॥
ઐસીં તીર્થેં સર્વહિ કરી । ઐસા કોણ રે સંસારી ।
ફિરોં જાતાં જન્મવરી । આયુષ્ય પુરેના ॥ ૪ ॥
ફિરોં જાતાં જન્મવરી । આયુષ્ય પુરેના ॥ ૪ ॥
નાના તપેં નાના દાનેં । નાના યોગ નાના સાધનેં ।
હેં સર્વહિ દેવાકારણેં । કરિજેત આહે ॥ ૫ ॥
હેં સર્વહિ દેવાકારણેં । કરિજેત આહે ॥ ૫ ॥
પાવાવયા દેવાધિદેવા । બહુવિધ શ્રમ કરાવા ।
તેણેં દેવ ઠાઈં પાડાવા । હેં સર્વમત ॥ ૬ ॥
તેણેં દેવ ઠાઈં પાડાવા । હેં સર્વમત ॥ ૬ ॥
પાવાવયા ભગવંતાતેં । નાના પંથ નાના મતેં ।
તયા દેવાચેં સ્વરૂપ તેં । કૈસે આહેં ॥ ૭ ॥
તયા દેવાચેં સ્વરૂપ તેં । કૈસે આહેં ॥ ૭ ॥
બહુત દેવ સૃષ્ટીવરી । ત્યાંચી ગનના કોણ કરી ।
યેક દેવ કોણેપરી । ઠાઈં પડેના ॥ ૮ ॥
યેક દેવ કોણેપરી । ઠાઈં પડેના ॥ ૮ ॥
બહુવિધ ઉપાસના । જ્યાચી જેથેં પુરે કામના ।
તો તેથેંચિ રાહિલા મના । સદૃઢ કરૂનિ ॥ ૯ ॥
તો તેથેંચિ રાહિલા મના । સદૃઢ કરૂનિ ॥ ૯ ॥
બહુ દેવ બહુ ભક્ત । ઇચ્હ્યા જાલે આસક્ત ।
બહુ ઋષી બહુ મત । વેગળાલેં ॥ ૧૦ ॥
બહુ ઋષી બહુ મત । વેગળાલેં ॥ ૧૦ ॥
બહુ નિવડિતાં નિવડેના । યેક નિશ્ચય ઘડેના ।
શાસ્ત્રેં ભાંડતી પડેના । નિશ્ચય ઠાઈં ॥ ૧૧ ॥
શાસ્ત્રેં ભાંડતી પડેના । નિશ્ચય ઠાઈં ॥ ૧૧ ॥
બહુત શાસ્ત્રીં બહુત ભેદ । મતાંમતાંસ વિરોધ ।
ઐસા કરિતાં વેવાદ । બહુત ગેલે ॥ ૧૨ ॥
ઐસા કરિતાં વેવાદ । બહુત ગેલે ॥ ૧૨ ॥
સહસ્ત્રામધેં કોણી યેક । પાહે દેવાચા વિવેક ।
પરી ત્યા દેવાચેં કૌતુક । ઠાઈં ન પડે ॥ ૧૩ ॥
પરી ત્યા દેવાચેં કૌતુક । ઠાઈં ન પડે ॥ ૧૩ ॥
થાઈં ન પડે કૈસેં મ્હણતાં । તેથેં લાગલી અહંતા ।
દેવ રાહિલા પરતા । અહંતાગુણેં ॥ ૧૪ ॥
દેવ રાહિલા પરતા । અહંતાગુણેં ॥ ૧૪ ॥
આતાં અસો હેં બોલણેં । નાના યોગ જ્યાકારણેં ।
તો દેવ કોણ્યા ગુણેં । ઠાઈં પડે ॥ ૧૫ ॥
તો દેવ કોણ્યા ગુણેં । ઠાઈં પડે ॥ ૧૫ ॥
દેવ કોણાસી મ્હણાવેં । કૈસેં તયાસી જાણાવેં ।
તેંચિ બોલણેં સ્વભાવેં । બોલિજેલ ॥ ૧૬ ॥
તેંચિ બોલણેં સ્વભાવેં । બોલિજેલ ॥ ૧૬ ॥
જેણેં કેલે ચરાચર । કેલે સૃષ્ટ્યાદિ વ્યાપાર ।
સર્વકર્તા નિરંતર । નામ જ્યાચેં ॥ ૧૭ ॥
સર્વકર્તા નિરંતર । નામ જ્યાચેં ॥ ૧૭ ॥
તેણેં કેલ્યા મેઘમાળા । ચંદ્રબિંબીં અમૃતકળા ।
તેજ દિધલેં રવિમંડળા । જયા દેવેં ॥ ૧૮ ॥
તેજ દિધલેં રવિમંડળા । જયા દેવેં ॥ ૧૮ ॥
જ્યાચી મર્યાદા સાગરા । જેણેં સ્થાપિલેં ફણિવરા ।
જયાચેનિ ગુણેં તારા । અંતરિક્ષ ॥ ૧૯ ॥
જયાચેનિ ગુણેં તારા । અંતરિક્ષ ॥ ૧૯ ॥
ચ્યારી ખાણી ચ્યારી વાણી । ચૌર્યાસિ લક્ષ જીવયોની ।
જેણેં નિર્મિલે લોક તિની । તયા નાવ દેવ ॥ ૨૦ ॥
જેણેં નિર્મિલે લોક તિની । તયા નાવ દેવ ॥ ૨૦ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુ આણી હર । હે જયાચે અવતાર ।
તોચિ દેવ હા નિર્ધાર । નિશ્ચયેંસીં ॥ ૨૧ ॥
તોચિ દેવ હા નિર્ધાર । નિશ્ચયેંસીં ॥ ૨૧ ॥
દેવ્હારાચા ઉઠોનિ દેવ । કરૂં નેણે સર્વ જીવ ।
તયાચેનિ બ્રહ્મકટાવ । નિર્મિલા ન વચે ॥ ૨૨ ॥
તયાચેનિ બ્રહ્મકટાવ । નિર્મિલા ન વચે ॥ ૨૨ ॥
ઠાઈં ઠાઈં દેવ અસતી । તેહિં કેલી નાહીં ક્ષિતી ।
ચંદ્ર સૂર્ય તારા જીમૂતી । તયાંચેનિ નવ્હે ॥ ૨૩ ॥
ચંદ્ર સૂર્ય તારા જીમૂતી । તયાંચેનિ નવ્હે ॥ ૨૩ ॥
સર્વકર્તા તોચિ દેવ । પાહોં જાતાં નિરાવેવ ।
જ્યાચી કળા લીળા લાઘવ । નેણતી બ્રહ્માદિક ॥ ૨૪ ॥
જ્યાચી કળા લીળા લાઘવ । નેણતી બ્રહ્માદિક ॥ ૨૪ ॥
યેથેં આશંકા ઉઠિલી । તે પુઢિલીયે સમાસીં ફીટલી ।
આતાં વૃત્તી સાવધ કેલી । પાહિજે શ્રોતીં ॥ ૨૫ ॥
આતાં વૃત્તી સાવધ કેલી । પાહિજે શ્રોતીં ॥ ૨૫ ॥
પૈસ અવકાશ આકાશ । કાંહીંચ નાહીં જેં ભકાસ ।
તયે નિર્મળીં વાયોસ । જન્મ જાલા ॥ ૨૬ ॥
તયે નિર્મળીં વાયોસ । જન્મ જાલા ॥ ૨૬ ॥
વાયોપાસૂન જાલા વન્હી । વન્હીપાસુની જાલેં પાણી ।
ઐસી જયાચી કરણી । અઘટિત ઘડલી ॥ ૨૭ ॥
ઐસી જયાચી કરણી । અઘટિત ઘડલી ॥ ૨૭ ॥
ઉદકાપાસૂન સૃષ્ટિ જાલી । સ્તંભેવિણ ઉભારલી ।
ઐસી વિચિત્ર કળા કેલી । ત્યા નાવ દેવ ॥ ૨૮ ॥
ઐસી વિચિત્ર કળા કેલી । ત્યા નાવ દેવ ॥ ૨૮ ॥
દેવેં નિર્મિલી હે ક્ષિતી । તીચે પોટીં પાષાણ હોતી ।
તયાસચિ દેવ મ્હણતી । વિવેકહીન ॥ ૨૯ ॥
તયાસચિ દેવ મ્હણતી । વિવેકહીન ॥ ૨૯ ॥
જો સૃષ્ટિનિર્માણકર્તા । તો યે સૃષ્ટીપુર્વીં હોતા ।
મગ હે તયાચી સત્તા । નિર્માણ જાલી ॥ ૩૦ ॥
મગ હે તયાચી સત્તા । નિર્માણ જાલી ॥ ૩૦ ॥
કુલ્લાળ પાત્રાપુર્વીં આહે । પાત્રેં કાંહીં કુલ્લાળ નવ્હે ।
તૈસા દેવ પૂર્વીંચ આહે । પાષાણ નવ્હે સર્વથા ॥ ૩૧ ॥
તૈસા દેવ પૂર્વીંચ આહે । પાષાણ નવ્હે સર્વથા ॥ ૩૧ ॥
મૃત્તિકેચેં શૈન્ય કેલેં । કર્તે વેગળે રાહિલે ।
કાર્યકારણ યેક કેલેં । તરી હોણાર નાહીં ॥ ૩૨ ॥
કાર્યકારણ યેક કેલેં । તરી હોણાર નાહીં ॥ ૩૨ ॥
તથાપિ હોઈલ પંચભૂતિક । નિર્ગુણ નવ્હે કાંહીં યેક ।
કાર્યાકારણાચા વિવેક । ભૂતાંપરતા નાહીં ॥ ૩૩ ॥
કાર્યાકારણાચા વિવેક । ભૂતાંપરતા નાહીં ॥ ૩૩ ॥
અવઘી સૃષ્ટિ જો કર્તા । તો તે સૃષ્ટીહૂનિ પર્તા ।
તેથેં સંશયાચી વાર્તા । કાઢૂંચિ નયે ॥ ૩૪ ॥
તેથેં સંશયાચી વાર્તા । કાઢૂંચિ નયે ॥ ૩૪ ॥
ખાંસૂત્રીંચી બાહુલી । જેણેં પુરુષેં નાચવિલી ।
તોચિ બાહુલી હે બોલી । ઘડે કેવી ॥ ૩૫ ॥
તોચિ બાહુલી હે બોલી । ઘડે કેવી ॥ ૩૫ ॥
ચ્હયામંડપીચી સેના । સૃષ્ટિસારિખીચ રચના ।
સૂત્રેં ચાળી પરી તો નાના । વેક્તિ નવ્હે ॥ ૩૬ ॥
સૂત્રેં ચાળી પરી તો નાના । વેક્તિ નવ્હે ॥ ૩૬ ॥
તૈસા સૃષ્ટિકર્તા દેવ । પરી તો નવ્હે સૃષ્ટિભાવ ।
જેણેં કેલે નાના જીવ । તો જીવ કૈસેની ॥ ૩૭ ॥
જેણેં કેલે નાના જીવ । તો જીવ કૈસેની ॥ ૩૭ ॥
જેં જેં જયા કરણેં પડે । તેં તેં તો હેં કૈસેં ઘડે ।
મ્હણોનિ વાયાંચિ બાપુડે । સંદેહીં પડતી ॥ ૩૮ ॥
મ્હણોનિ વાયાંચિ બાપુડે । સંદેહીં પડતી ॥ ૩૮ ॥
સૃષ્ટિ ઐસેંચિ સ્વભાવેં । ગોપુર નિર્મિલેં બરવેં ।
પરી તો ગોપુર કર્તા નવ્હે । નિશ્ચયેસીં ॥ ૩૯ ॥
પરી તો ગોપુર કર્તા નવ્હે । નિશ્ચયેસીં ॥ ૩૯ ॥
તૈસેં જગ નિર્મિલેં જેણેં । તો વેગળા પૂર્ણપણેં ।
યેક મ્હણતી મૂર્ખપણેં । જગ તોચિ જગદીશ ॥ ૪૦ ॥
યેક મ્હણતી મૂર્ખપણેં । જગ તોચિ જગદીશ ॥ ૪૦ ॥
એવં જગદીશ તો વેગળા । જગ નિર્માણ ત્યાચી કળા ।
તો સર્વાંમધેં પરી નિરાળા । અસોન સર્વીં ॥ ૪૧ ॥
તો સર્વાંમધેં પરી નિરાળા । અસોન સર્વીં ॥ ૪૧ ॥
મ્હણોનિ ભૂતાંચા કર્દમુ । યાસી અલિપ્ત આત્મારામુ ।
અવિદ્યાગુણેં માયાભ્રમુ । સત્યચિ વાટે ॥૪૨ ॥
અવિદ્યાગુણેં માયાભ્રમુ । સત્યચિ વાટે ॥૪૨ ॥
માયોપાધી જગડંબર । આહે સર્વહિ સાચાર ।
ઐસા હા વિપરીત વિચાર । કોઠેંચિ નાહીં ॥ ૪૩ ॥
ઐસા હા વિપરીત વિચાર । કોઠેંચિ નાહીં ॥ ૪૩ ॥
મ્હણોનિ જગ મિથ્યા સાચ આત્મા । સર્વાંપર જો પરમાત્મા ।
અંતર્બાહ્ય અંતરાત્મા । વ્યાપૂનિ અસે ॥ ૪૪ ॥
અંતર્બાહ્ય અંતરાત્મા । વ્યાપૂનિ અસે ॥ ૪૪ ॥
તયાસ મ્હણાવેં દેવ । યેર હેં અવઘેંચિ વાવ ।
ઐસા આહે અંતર્ભાવ । વેદાંતીચા ॥ ૪૫ ॥
ઐસા આહે અંતર્ભાવ । વેદાંતીચા ॥ ૪૫ ॥
પદાર્થવસ્તુ નાસિવંત । હેં તોં અનુભવાસ યેત ।
યાકારણેં ભગવંત । પદાર્થાવેગળા ॥ ૪૬ ॥
યાકારણેં ભગવંત । પદાર્થાવેગળા ॥ ૪૬ ॥
દેવ વિમળ આણી અચળ । શાસ્ત્રેં બોલતી સકળ ।
તયા નિશ્ચળાસ ચંચળ । મ્હણોં નયે સર્વથા ॥ ૪૭ ॥
તયા નિશ્ચળાસ ચંચળ । મ્હણોં નયે સર્વથા ॥ ૪૭ ॥
દેવ આલા દેવ ગેલા । દેવ ઉપજલા દેવ મેલા ।
ઐસેં બોલતાં દુરિતાલા । કાય ઉણેં ॥ ૪૮ ॥
ઐસેં બોલતાં દુરિતાલા । કાય ઉણેં ॥ ૪૮ ॥
જન્મ મરણાચી વાર્તા । દેવાસ લાગેના સર્વથા ।
દેવ અમર જ્યાચી સત્તા । ત્યાસી મૃત્યુ કૈસેની ॥ ૪૯ ॥
દેવ અમર જ્યાચી સત્તા । ત્યાસી મૃત્યુ કૈસેની ॥ ૪૯ ॥
ઉપજણેં આણી મરણેં । યેણેં જાણેં દુઃખ ભોગણેં ।
હેં ત્યા દેવાચેં કરણેં । તો કારણ વેગળા ॥ ૫૦ ॥
હેં ત્યા દેવાચેં કરણેં । તો કારણ વેગળા ॥ ૫૦ ॥
અંતઃકરણ પંચપ્રાણ । બહુતત્વીં પિંડજ્ઞાન ।
યાં સર્વાંસ આહે ચળણ । મ્હણોનિ દેવ નવ્હેતી ॥ ૫૧ ॥
યાં સર્વાંસ આહે ચળણ । મ્હણોનિ દેવ નવ્હેતી ॥ ૫૧ ॥
યેવં કલ્પનેરહિત । તયા નાવ ભગવંત ।
દેવપણાચી માત । તેથેં નાહીં ॥ ૫૨ ॥
દેવપણાચી માત । તેથેં નાહીં ॥ ૫૨ ॥
તવ શિષ્યેં આક્ષેપિલેં । તરી કૈસેં બ્રહ્માંડ કેલેં ।
કર્તેપણ કારણ પડિલેં । કાર્યામધેં ॥ ૫૩ ॥
કર્તેપણ કારણ પડિલેં । કાર્યામધેં ॥ ૫૩ ॥
દ્રષ્ટેપણેં દ્રષ્ટા દૃશ્યીં । જૈસા પડે અનાયાંસીં ।
કર્તેપણે નિર્ગુણાસી । ગુણ તૈસે ॥ ૫૪ ॥
કર્તેપણે નિર્ગુણાસી । ગુણ તૈસે ॥ ૫૪ ॥
બ્રહ્માંડકર્તા કવણ । કૈસી ત્યાચી વોળખણ ।
દેવ સગુણ કિં નિર્ગુણ । મહ નિરોપાવા ॥ ૫૫ ॥
દેવ સગુણ કિં નિર્ગુણ । મહ નિરોપાવા ॥ ૫૫ ॥
યેક મ્હણતી ત્યા બ્રહ્માતેં । ઇચ્હ્યામાત્રેં સૃષ્ટિકર્તે ।
સૃષ્ટિકર્તે ત્યાપર્તેં । કોણ આહે ॥ ૫૬ ॥
સૃષ્ટિકર્તે ત્યાપર્તેં । કોણ આહે ॥ ૫૬ ॥
આતાં અસો હે બહુ બોલી । સકળ માયા કોઠૂન જાલી ।
તે હે આતાં નિરોપિલી । પાહિજે સ્વામી ॥ ૫૭ ॥
તે હે આતાં નિરોપિલી । પાહિજે સ્વામી ॥ ૫૭ ॥
ઐસેં ઐકોનિ વચન । વક્તા મ્હણે સાવધાન ।
પુઢિલે સમાસીં નિરૂપણ । સાંગિજેલ ॥ ૫૮ ॥
પુઢિલે સમાસીં નિરૂપણ । સાંગિજેલ ॥ ૫૮ ॥
બ્રહ્મીં માયા કૈસી જાલી । પુઢેં અસે નિરોપિલી ।
શ્રોતીં વૃત્તિ સાવધ કેલી । પાહિજે આતાં ॥૫૯ ॥
શ્રોતીં વૃત્તિ સાવધ કેલી । પાહિજે આતાં ॥૫૯ ॥
પુઢેં હેંચિ નિરૂપણ । વિશદ કેલેં શ્રવણ ।
જેણેં હોય સમાધાન । સાધકાંચેં ॥ ૬૦ ॥
જેણેં હોય સમાધાન । સાધકાંચેં ॥ ૬૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે દેવદર્શનનામ સમાસ પહિલા ॥ ૧ ॥
સમાસ દુસરા : સૂક્ષ્મઆશંકાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
માગાં શ્રોતીં આક્ષેપિલેં । તેં પાહિજે નિરોપિલેં ।
નિરાવેવીં કૈસેં જાલેં । ચરાચર ॥ ૧ ॥
નિરાવેવીં કૈસેં જાલેં । ચરાચર ॥ ૧ ॥
યાચેં ઐસેં પ્રતિવચન । બ્રહ્મ જેં કાં સનાતન ।
તેથેં માયા મિથ્યાભાન । વિવર્તરૂપ ભાવે ॥ ૨ ॥
તેથેં માયા મિથ્યાભાન । વિવર્તરૂપ ભાવે ॥ ૨ ॥
આદિ યેક પરબ્રહ્મ । નિત્યમુક્ત અક્રિય પરમ ।
તેથેં અવ્યાકૃત સૂક્ષ્મ । જાલી મૂળમાયા ॥ ૩ ॥
તેથેં અવ્યાકૃત સૂક્ષ્મ । જાલી મૂળમાયા ॥ ૩ ॥
॥ શ્લોક ॥
આદ્યમેકં પરબ્રહ્મ નિત્યમુક્તમવિક્રિયમ્ । તસ્ય માયા સમાવેશો જીવમવ્યાકૃતાત્મકમ્ ॥ આશંકા ॥
યેક બ્રહ્મા નિરાકાર । મુક્ત અક્રિયે નિર્વિકાર । તેથેં માયા વોડંબર । કોઠૂન આલી ॥ ૪ ॥
બ્રહ્મ અખંડ નિર્ગુણ । તેથેં ઇચ્હા ધરી કોણ ।
નિર્ગુણીં સગુણેંવિણ । ઇચ્હા નાહીં ॥ ૫ ॥
નિર્ગુણીં સગુણેંવિણ । ઇચ્હા નાહીં ॥ ૫ ॥
મુળીં અસેચિના સગુણ । મ્હણૌનિ નામેં નિર્ગુણ ।
તેથેં જાલેં સગુણ । કોણેપરી ॥ ૬ ॥
તેથેં જાલેં સગુણ । કોણેપરી ॥ ૬ ॥
નિર્ગુણચિ ગુણા આલેં । ઐસેં જરી અનુવાદલેં ।
લાગોં પાહે યેણેં બોલેં । મૂર્ખપણ ॥ ૭ ॥
લાગોં પાહે યેણેં બોલેં । મૂર્ખપણ ॥ ૭ ॥
યેક મ્હણતી નિરાવેવ । કરૂન અકર્તા તો દેવ ।
ત્યાચી લીળા બાપુડે જીવ । કાયે જાણતી ॥ ૮ ॥
ત્યાચી લીળા બાપુડે જીવ । કાયે જાણતી ॥ ૮ ॥
યેક મ્હણતી તો પરમાત્મા । કોણ જાણે ત્યાચા મહિમા ।
પ્રાણી બાપુડા જીવાત્મા । કાયે જાણે ॥ ૯ ॥
પ્રાણી બાપુડા જીવાત્મા । કાયે જાણે ॥ ૯ ॥
ઉગાચ મહિમા સાંગતી । શાસ્ત્રાર્થ અવઘા લોપિતી ।
બળેંચિ નિર્ગુણાસ મ્હણતી । કરૂનિ અકર્તા ॥ ૧૦ ॥
બળેંચિ નિર્ગુણાસ મ્હણતી । કરૂનિ અકર્તા ॥ ૧૦ ॥
મુળીં નાહીં કર્તવ્યતા । કોણ કરૂન અકર્તા ।
કર્તા અકર્તા હે વાર્તા । સમૂળ મિથ્યા ॥ ૧૧ ॥
કર્તા અકર્તા હે વાર્તા । સમૂળ મિથ્યા ॥ ૧૧ ॥
જેં ઠાઈંચેં નિર્ગુણ । તેથેં કૈચેં કર્તેપણ ।
તરી હે ઇચ્હા ધરી કોણ । સૃષ્ટિરચાવ્યાચી ॥ ૧૨ ॥
તરી હે ઇચ્હા ધરી કોણ । સૃષ્ટિરચાવ્યાચી ॥ ૧૨ ॥
ઇચ્હા પરમેશ્વરાચી । ઐસી યુક્તી બહુતેકાંચી ।
પરી ત્યા નિર્ગુણાસ ઇચ્હા કૈંચી । હેં કળેના ॥ ૧૩ ॥
પરી ત્યા નિર્ગુણાસ ઇચ્હા કૈંચી । હેં કળેના ॥ ૧૩ ॥
તરી હે ઇતુકેં કોણેં કેલેં । કિંવા આપણચિ જાલેં ।
દેવેંવિણ ઉભારલેં । કોણેપરી ॥ ૧૪ ॥
દેવેંવિણ ઉભારલેં । કોણેપરી ॥ ૧૪ ॥
દેવેંવિણ જાલેં સર્વ । મગ દેવાસ કૈંચા ઠાવ ।
યેથેં દેવાચા અભાવ । દિસોન આલા ॥ ૧૫ ॥
યેથેં દેવાચા અભાવ । દિસોન આલા ॥ ૧૫ ॥
દેવ મ્હણે સૃષ્ટિકર્તા । તરી યેવં પાહે સગુણતા ।
નિર્ગુણપણાચી વાર્તા । દેવાચી બુડાલી ॥ ૧૬ ॥
નિર્ગુણપણાચી વાર્તા । દેવાચી બુડાલી ॥ ૧૬ ॥
દેવ ઠાઈંચા નિર્ગુણ । તરી સૃષ્ટિકર્તા કોણ ।
કર્તેપણાચેં સગુણ । નાસિવંત ॥ ૧૭ ॥
કર્તેપણાચેં સગુણ । નાસિવંત ॥ ૧૭ ॥
યેથેં પડિલે વિચાર । કૈસેં જાલેં સચરાચર ।
માયા મ્હણોં સ્વતંતર તરી હેંહિ વિપરીત દિસે ॥ ૧૮ ॥
માયા મ્હણોં સ્વતંતર તરી હેંહિ વિપરીત દિસે ॥ ૧૮ ॥
માયા કોણીં નાહીં કેલી । હે આપણચિ વિસ્તારલી ।
ઐસેં બોલતાં બુડાલી । દેવાચી વાર્તા ॥ ૧૯ ॥
ઐસેં બોલતાં બુડાલી । દેવાચી વાર્તા ॥ ૧૯ ॥
દેવ નિર્ગુણ સ્વતસિદ્ધ । ત્યાસી માયેસિ કાયે સમંધ ।
ઐસેં બોલતાં વિરુદ્ધ । દિસોન આલેં ॥ ૨૦ ॥
ઐસેં બોલતાં વિરુદ્ધ । દિસોન આલેં ॥ ૨૦ ॥
સકળ કાંહીં કર્તવ્યતા । આલી માયેચ્યાચિ માથાં ।
તરી ભક્તાંસ ઉદ્ધરિતા । દેવ નાહીં કીં ॥ ૨૧ ॥
તરી ભક્તાંસ ઉદ્ધરિતા । દેવ નાહીં કીં ॥ ૨૧ ॥
દેવેંવિણ નુસ્તી માયા । કોણ નેઈલ વિલયા ।
આમ્હાં ભક્તાં સાંભાળાયા । કોણીચ નાહીં ॥ ૨૨ ॥
આમ્હાં ભક્તાં સાંભાળાયા । કોણીચ નાહીં ॥ ૨૨ ॥
મ્હણોનિ માયા સ્વતંતર । ઐસા ન ઘડે કીં વિચાર ।
માયેસ નિર્મિતા સર્વેશ્વર । તો યેકચિ આહે ॥ ૨૩ ॥
માયેસ નિર્મિતા સર્વેશ્વર । તો યેકચિ આહે ॥ ૨૩ ॥
તરી તો કૈસા આહે ઈશ્વર । માયેચા કૈસા વિચાર ।
તરી હેં આતાં સવિસ્તર । બોલિલેં પાહિજે ॥ ૨૪ ॥
તરી હેં આતાં સવિસ્તર । બોલિલેં પાહિજે ॥ ૨૪ ॥
શ્રોતાં વ્હાવેં સાવધાન । યેકાગ્ર કરૂનિયાં મન ।
આતાં કથાનુસંધાન । સાવધ ઐકા ॥ ૨૫ ॥
આતાં કથાનુસંધાન । સાવધ ઐકા ॥ ૨૫ ॥
યેકે આશંકેચા ભાવ । જનીં વેગળાલે અનુભવ ।
તેહિ બોલિજેતી સર્વ । યેથાનુક્રમેં ॥ ૨૬ ॥
તેહિ બોલિજેતી સર્વ । યેથાનુક્રમેં ॥ ૨૬ ॥
યેક મ્હણતી દેવેં કેલી । મ્હણોનિ હે વિસ્તારલી ।
દેવાસ ઇચ્હ્યા નસ્તી જાલી । તરી હે માયા કૈંચી ॥ ૨૭ ॥
દેવાસ ઇચ્હ્યા નસ્તી જાલી । તરી હે માયા કૈંચી ॥ ૨૭ ॥
યેક મ્હણતી દેવ નિર્ગુણ । તેથેં ઇચ્હા કરી કોણ ।
માયા મિથ્યા હે આપણ । જાલીચ નાહી ॥ ૨૮ ॥
માયા મિથ્યા હે આપણ । જાલીચ નાહી ॥ ૨૮ ॥
યેક મ્હણતી પ્રત્યક્ષ દિસે । તયેસી નાહીં મ્હણતાં કૈસેં ।
માયા હે અનાદિ અસે । શક્તી ઈશ્વરાચી ॥ ૨૯ ॥
માયા હે અનાદિ અસે । શક્તી ઈશ્વરાચી ॥ ૨૯ ॥
યેક મ્હણતી સાચ અસે । તરી હે જ્ઞાનેં કૈસી નિરસે ।
સાચાસારિખીચ દિસે । પરી હે મિથ્યા ॥ ૩૦ ॥
સાચાસારિખીચ દિસે । પરી હે મિથ્યા ॥ ૩૦ ॥
યેક મ્હણતી મિથ્યા સ્વભાવેં । તરી સાધન કાસયા કરાવેં ।
ભક્તિસાધન બોલિલેં દેવેં । માયાત્યાગાકારણેં ॥ ૩૧ ॥
ભક્તિસાધન બોલિલેં દેવેં । માયાત્યાગાકારણેં ॥ ૩૧ ॥
યેક મ્હણતી મિથ્યા દિસતેં । ભયેં અજ્ઞાનસન્યેપાતેં ।
સાધન ઔષધહી ઘેઈજેતેં । પરી તેં દૃશ્ય મિથ્યા ॥ ૩૨ ॥
સાધન ઔષધહી ઘેઈજેતેં । પરી તેં દૃશ્ય મિથ્યા ॥ ૩૨ ॥
અનંત સાધનેં બોલિલીં । નાના મતેં ભાંબાવલીં ।
તરી માયા ન વચે ત્યાગિલી । મિથ્યા કૈસી મ્હણાવી ॥ ૩૩ ॥
તરી માયા ન વચે ત્યાગિલી । મિથ્યા કૈસી મ્હણાવી ॥ ૩૩ ॥
મિથ્યા બોલે યોગવાણી । મિથ્યા વેદશાસ્ત્રીં પુરાણીં ।
મિથ્યા નાના નિરૂપણીં । બોલિલી માયા ॥ ૩૪ ॥
મિથ્યા નાના નિરૂપણીં । બોલિલી માયા ॥ ૩૪ ॥
માયા મિથ્યા મ્હણતાં ગેલી । હે વાર્તા નાહીં ઐકિલી ।
મિથ્યા મ્હણતાંચ લાગલી । સમાગમેં ॥ ૩૫ ॥
મિથ્યા મ્હણતાંચ લાગલી । સમાગમેં ॥ ૩૫ ॥
જયાચે અંતરીં જ્ઞાન । નાહીં વોળખિલે સજ્જન ।
તયાસ મિથ્યાભિમાન । સત્યચિ વાટે ॥ ૩૬ ॥
તયાસ મિથ્યાભિમાન । સત્યચિ વાટે ॥ ૩૬ ॥
જેણેં જૈસા નિશ્ચયે કેલા । તયાસી તૈસાચિ ફળલા ।
પાહે તોચિ દિસે બિંબલા । તૈસી માયા ॥ ૩૭ ॥
પાહે તોચિ દિસે બિંબલા । તૈસી માયા ॥ ૩૭ ॥
યેક મ્હણતી માયા કૈંચી । આહે તે સર્વ બ્રહ્મચિ ।
થિજલ્યા વિઘુરલ્યા ઘૃતાચી । ઐક્યતા ન મોડે ॥ ૩૮ ॥
થિજલ્યા વિઘુરલ્યા ઘૃતાચી । ઐક્યતા ન મોડે ॥ ૩૮ ॥
થિજલેં આણી વિઘુરલેં । હેં સ્વરૂપીં નાહીં બોલિલેં ।
સાહિત્ય ભંગલેં યેણેં બોલેં । મ્હણતી યેક ॥ ૩૯ ॥
સાહિત્ય ભંગલેં યેણેં બોલેં । મ્હણતી યેક ॥ ૩૯ ॥
યેક મ્હણતી સર્વ બ્રહ્મ । હેં ન કળે જયાસ વર્મ ।
તયાચેં અંતરીંચા ભ્રમ । ગેલાચ નાહીં ॥ ૪૦ ॥
તયાચેં અંતરીંચા ભ્રમ । ગેલાચ નાહીં ॥ ૪૦ ॥
યેક મ્હણતી યેકચિ દેવ । તેથેં કૈંચેં આણિલેં સર્વ ।
સર્વ બ્રહ્મ હેં અપૂર્વ । આશ્ચિર્ય વાટે ॥ ૪૧ ॥
સર્વ બ્રહ્મ હેં અપૂર્વ । આશ્ચિર્ય વાટે ॥ ૪૧ ॥
યેક મ્હણતી યેકચિ ખરેં । આનુહિ નાહીં દુસરેં ।
સર્વ બ્રહ્મ યેણેં પ્રકારેં । સહજચિ જાલેં ॥ ૪૨ ॥
સર્વ બ્રહ્મ યેણેં પ્રકારેં । સહજચિ જાલેં ॥ ૪૨ ॥
સર્વ મિથ્યા યેકસરેં । ઉરલેં તેંચિ બ્રહ્મ ખરેં ।
ઐસીં વાક્યેં શાસ્ત્રાધારેં । બોલતી યેક ॥ ૪૩ ॥
ઐસીં વાક્યેં શાસ્ત્રાધારેં । બોલતી યેક ॥ ૪૩ ॥
આળંકાર આણી સુવર્ણ । તેથેં નાહીં ભિન્નપણ ।
આટાઆટી વેર્થ સીણ । મ્હણતી યેક ॥ ૪૪ ॥
આટાઆટી વેર્થ સીણ । મ્હણતી યેક ॥ ૪૪ ॥
હીન ઉપમા યેકદેસી । કૈસી સાહેલ વસ્તૂસી ।
વર્ણવેક્તી અવ્યક્તાસી । સામ્યતા ન ઘડે ॥ ૪૫ ॥
વર્ણવેક્તી અવ્યક્તાસી । સામ્યતા ન ઘડે ॥ ૪૫ ॥
સુવર્ણીં દૃષ્ટી ઘાલિતાં । મુળીચ આહે વેક્તતા ।
આળંકાર સોનેં પાહતાં સોનેંચિ અસે ॥ ૪૬ ॥
આળંકાર સોનેં પાહતાં સોનેંચિ અસે ॥ ૪૬ ॥
મુળીં સોનેંચિ હેં વેક્ત । જડ યેકદેસી પીત ।
પૂર્ણાસ અપૂર્ણાચા દૃષ્ટાંત । કેવીં ઘડે ॥ ૪૭ ॥
પૂર્ણાસ અપૂર્ણાચા દૃષ્ટાંત । કેવીં ઘડે ॥ ૪૭ ॥
દૃષ્ટાંત તિતુકા યેકદેસી । દેણેં ઘડે કળાયાસી ।
સિંધુ આણી લહરીસી । ભિન્નત્વ કૈંચેં ॥ ૪૮ ॥
સિંધુ આણી લહરીસી । ભિન્નત્વ કૈંચેં ॥ ૪૮ ॥
ઉત્તમ મધેમ કનિષ્ઠ । યેકા દૃષ્ટાંતેં કળે પષ્ટ ।
યેકા દૃષ્ટાંતેં નષ્ટ । સંદેહ વાઢે ॥ ૪૯ ॥
યેકા દૃષ્ટાંતેં નષ્ટ । સંદેહ વાઢે ॥ ૪૯ ॥
કૈંચા સિંધુ કૈંચી લહરી । અચળાસ ચળાચી સરી ।
સાચા ઐસી વોડંબરી । માનૂંચ નયે ॥ ૫૦ ॥
સાચા ઐસી વોડંબરી । માનૂંચ નયે ॥ ૫૦ ॥
વોડંબરી હે કલ્પના । નાના ભાસ દાખવી જના ।
યેરવી હે જાણા । બ્રહ્મચિ અસે ॥ ૫૧ ॥
યેરવી હે જાણા । બ્રહ્મચિ અસે ॥ ૫૧ ॥
ઐસા વાદ યેકમેકાં । લાગતાં રાહિલી આશંકા ।
તેચિ આતાં પુઢેં ઐકા । સાવધ હોઊની ॥ ૫૨ ॥
તેચિ આતાં પુઢેં ઐકા । સાવધ હોઊની ॥ ૫૨ ॥
માયા મિથ્યા કળોં આલી । પરી તે બ્રહ્મીં કૈસી જાલી ।
મ્હણાવી તે નિર્ગુણેં કેલી । તરી તે મુળીંચ મિથ્યા ॥ ૫૩ ॥
મ્હણાવી તે નિર્ગુણેં કેલી । તરી તે મુળીંચ મિથ્યા ॥ ૫૩ ॥
મિથ્યા શબ્દીં કાંહીંચ નાહીં । તેથેં કેલેં કોણેં કાઈ ।
કરણેં નિર્ગુણાચા ઠાઈં । હેંહિ અઘટિત ॥ ૫૪ ॥
કરણેં નિર્ગુણાચા ઠાઈં । હેંહિ અઘટિત ॥ ૫૪ ॥
કર્તા ઠાંઈચા અરૂપ । કેલેં તેંહિ મિથ્યારૂપ ।
તથાપી ફેડૂં આક્ષેપ । શ્રોતયાંચા ॥ ૫૫ ॥
તથાપી ફેડૂં આક્ષેપ । શ્રોતયાંચા ॥ ૫૫ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સૂક્ષ્મઆશંકાનિરૂપણ સમાસ દુસરા ॥ ૨ ॥
સમાસ તિસરા : સૂક્ષ્મઆશંકાનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
અરે જે જાલેંચિ નાહીં । ત્યાચી વાર્તા પુસસી કાઈ ।
તથાપિ સાંગોં જેણેં કાંહીં । સંશય નુરે ॥ ૧ ॥
તથાપિ સાંગોં જેણેં કાંહીં । સંશય નુરે ॥ ૧ ॥
દોરીકરિતાં ભુજંગ । જળાકરિતાં તરંગ ।
માર્તંડાકરિતાં ચાંગ । મૃગજળ વાહે ॥ ૨ ॥
માર્તંડાકરિતાં ચાંગ । મૃગજળ વાહે ॥ ૨ ॥
કલ્પેનિકરિતાં સ્વપ્ન દિસે । સિંપીકરિતાં રુપેં ભાસે ।
જળાકરિતાં ગાર વસે । નિમિષ્ય યેક ॥ ૩ ॥
જળાકરિતાં ગાર વસે । નિમિષ્ય યેક ॥ ૩ ॥
માતીકરિતાં ભિંતી જાલી । સિન્ધુકરિતાં લહરી આલી ।
તિળાકરિતાં પુતળી । દિસોં લાગે ॥ ૪ ॥
તિળાકરિતાં પુતળી । દિસોં લાગે ॥ ૪ ॥
સોન્યાકરિતાં અળંકાર । તંતુકરિતાં જાલેં ચીર ।
કાસવાકરિતાં વિસ્તાર । હાતાપાયાંચા ॥ ૫ ॥
કાસવાકરિતાં વિસ્તાર । હાતાપાયાંચા ॥ ૫ ॥
તૂપ હોતેં તરી થિજલેં । તરીકરિતાં મીઠ જાલેં ।
બિંબાકરિતાં બિંબલેં । પ્રતિબિંબ ॥ ૬ ॥
બિંબાકરિતાં બિંબલેં । પ્રતિબિંબ ॥ ૬ ॥
પૃથ્વીકરિતાં જાલેં ઝાડ । ઝાડાકરિતાં ચ્હ્યાયા વાડ ।
ધાતુકરિતાં પવાડ । ઉંચ નીચ વર્ણાચા ॥ ૭ ॥
ધાતુકરિતાં પવાડ । ઉંચ નીચ વર્ણાચા ॥ ૭ ॥
આતાં અસો હા દૃષ્ટાંત । અદ્વૈતાસ કૈંચેં દ્વૈત ।
દ્વૈતેંવિણ અદ્વૈત । બોલતાંચ ન યે ॥ ૮ ॥
દ્વૈતેંવિણ અદ્વૈત । બોલતાંચ ન યે ॥ ૮ ॥
ભાસાકરિતાં ભાસ ભાસે । દૃશ્યાકરિતાં અદૃશ્ય દિસે ।
અદૃશ્યાસ ઉપમા નસે । મ્હણોનિ નિરોપમ ॥ ૯ ॥
અદૃશ્યાસ ઉપમા નસે । મ્હણોનિ નિરોપમ ॥ ૯ ॥
કલ્પેનેવિરહિત હેત । દૃશ્યાવેગળા દૃષ્ટાંત ।
દ્વૈતાવેગળેં દ્વૈત । કૈસેં જાલેં ॥ ૧૦ ॥
દ્વૈતાવેગળેં દ્વૈત । કૈસેં જાલેં ॥ ૧૦ ॥
વિચિત્ર ભગવંતાચી કરણી । વર્ણવેના સહસ્ત્રફણી ।
તેણેં કેલી ઉભવણી । અનંત બ્રહ્માંડાચી ॥ ૧૧ ॥
તેણેં કેલી ઉભવણી । અનંત બ્રહ્માંડાચી ॥ ૧૧ ॥
પરમાત્મા પરમેશ્વરુ । સર્વકર્તા જો ઈશ્વરૂ ।
તયાપાસૂનિ વિસ્તારુ । સકળ જાલા ॥ ૧૨ ॥
તયાપાસૂનિ વિસ્તારુ । સકળ જાલા ॥ ૧૨ ॥
ઐસીં અનંત નામેં ધરી । અનંત શક્તી નિર્માણ કરી ।
તોચિ જાણાવા ચતુરીં । મૂળપુરુષ ॥ ૧૩ ॥
તોચિ જાણાવા ચતુરીં । મૂળપુરુષ ॥ ૧૩ ॥
ત્યા મૂળપુરુષાચી વોળખણ । તે મૂળમાયાચિ આપણ ।
સકળ કાંહીં કર્તેપણ । તેથેંચિ આલેં ॥ ૧૪ ॥
સકળ કાંહીં કર્તેપણ । તેથેંચિ આલેં ॥ ૧૪ ॥
॥ શ્લોક ॥
કાર્યકારણ કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે ॥ હે ઉઘડ બોલતાં ન યે ।
મોડોં પાહાતો ઉપાયે । યેરવીં હેં પાહતાં કાય । સાચ આહે ॥ ૧૫ ॥
મોડોં પાહાતો ઉપાયે । યેરવીં હેં પાહતાં કાય । સાચ આહે ॥ ૧૫ ॥
દેવાપાસૂન સકળ જાલેં । હેં સર્વાંસ માનલેં ।
પરી ત્યા દેવાસ વોળખિલેં । પાહિજે કીં ॥ ૧૬ ॥
પરી ત્યા દેવાસ વોળખિલેં । પાહિજે કીં ॥ ૧૬ ॥
સિદ્ધાંચે જેં નિરૂપણ । જેં સાધકાંસ ન મને જાણ ।
પક્વ નાહીં અંતઃકર્ણ । મ્હણોનિયાં ॥ ૧૭ ॥
પક્વ નાહીં અંતઃકર્ણ । મ્હણોનિયાં ॥ ૧૭ ॥
અવિદ્યાગુણેં બોલિજે જીવ । માયાગુણેં બોલિજે શિવ ।
મૂળમાયા ગુણેં દેવ । બોલિજેતો ॥ ૧૮ ॥
મૂળમાયા ગુણેં દેવ । બોલિજેતો ॥ ૧૮ ॥
મ્હણૌનિ કારણ મૂળમાયા । અનંત શક્તી ધરાવયા ।
તેથીચા અર્થ જાણાવયા । અનુભવી પાહિજે ॥ ૧૯ ॥
તેથીચા અર્થ જાણાવયા । અનુભવી પાહિજે ॥ ૧૯ ॥
મૂળમાયા તોચિ મૂળપુરુષ । તોચિ સર્વાંચા ઈશ ।
અનંતનામી જગદીશ । તયાસીચિ બોલિજે ॥ ૨૦ ॥
અનંતનામી જગદીશ । તયાસીચિ બોલિજે ॥ ૨૦ ॥
અવઘી માયા વિસ્તારલી । પરી હે નિશેષ નાથિલી ।
ઐસિયા વચનાચી ખોલી । વિરુળા જાણે ॥ ૨૧ ॥
ઐસિયા વચનાચી ખોલી । વિરુળા જાણે ॥ ૨૧ ॥
ઐસેં અનુર્વાચ્ય બોલિજે । પરી હેં સ્વાનુભવેં જાણિજે ।
સંતસંગેવિણ નુમજે । કાંહી કેલ્યાં ॥ ૨૨ ॥
સંતસંગેવિણ નુમજે । કાંહી કેલ્યાં ॥ ૨૨ ॥
માયા તોચિ મૂળપુરુષ । સાધકાં ન મને હેં નિશેષ ।
પરી અનંતનામી જગદીશ । કોણાસ મ્હણાવેં ॥ ૨૩ ॥
પરી અનંતનામી જગદીશ । કોણાસ મ્હણાવેં ॥ ૨૩ ॥
નામરૂપ માયે લાગલેં । તરી હેં બોલણેં નીટચિ જાલેં ।
યેથેં શ્રોતીં અનુમાનિલેં । કાસયાસી ॥ ૨૪ ॥
યેથેં શ્રોતીં અનુમાનિલેં । કાસયાસી ॥ ૨૪ ॥
આતાં અસો હે સકળ બોલી । માગીલ આશંકા રાહિલી ।
નિરાકારીં કૈસી જાલી । મૂળમાયા ॥ ૨૫ ॥
નિરાકારીં કૈસી જાલી । મૂળમાયા ॥ ૨૫ ॥
દૃષ્ટીબંધન મિથ્યા સકળ । પરી તો કૈસા જાલા ખેળ ।
હેંચિ આતાં અવઘેં નિવળ । કરૂન દાઊં ॥ ૨૬ ॥
હેંચિ આતાં અવઘેં નિવળ । કરૂન દાઊં ॥ ૨૬ ॥
આકાશ અસતાં નિશ્ચળ । મધેં વાયો જાલા ચંચળ ।
તૈસી જાણાવી કેવળ । મૂળમાયા ॥ ૨૭ ॥
તૈસી જાણાવી કેવળ । મૂળમાયા ॥ ૨૭ ॥
રૂપ વાયોચેં જાલેં । તેણેં આકાશ ભંગલેં ।
ઐસેં હેં સત્ય માનલેં । નવચે કિં કદા ॥ ૨૮ ॥
ઐસેં હેં સત્ય માનલેં । નવચે કિં કદા ॥ ૨૮ ॥
તૈસી મૂળમાયા જાલી । આણી નિર્ગુણતા સંચલી ।
યેણેં દૃષ્ટાંતેં તુટલી । માગીલ આશંકા ॥ ૨૯ ॥
યેણેં દૃષ્ટાંતેં તુટલી । માગીલ આશંકા ॥ ૨૯ ॥
વાયુ નવ્હતા પુરાતન । તૈસી મૂળમાયા જાણ ।
સાચ મ્હણતાં પુન્હા લીન । હોતસે ॥ ૩૦ ॥
સાચ મ્હણતાં પુન્હા લીન । હોતસે ॥ ૩૦ ॥
વાયો રૂપેં કૈસા આહે । તૈસી મૂળમાયા પાહેં ।
ભાસે પરી તેં ન લાહે । રૂપ તયેચેં ॥ ૩૧ ॥
ભાસે પરી તેં ન લાહે । રૂપ તયેચેં ॥ ૩૧ ॥
વાયો સત્ય મ્હણો જાતાં । પરી તો ન યે દાખવિતાં ।
તયાકડે પાહોં જાતાં । ધુળીચ દિસે ॥ ૩૨ ॥
તયાકડે પાહોં જાતાં । ધુળીચ દિસે ॥ ૩૨ ॥
તૈસી મૂળમાયા ભાસે । ભાસી પરી તે ન દિસે ।
પુઢેં વિસ્તારલી અસે । માયા અવિદ્યા ॥ ૩૩ ॥
પુઢેં વિસ્તારલી અસે । માયા અવિદ્યા ॥ ૩૩ ॥
જૈસેં વાયોચેનિ યોગેં । દૃશ્ય ઉડે ગગનમાર્ગેં ।
મૂળમાયેચ્યા સંયોગેં । તૈસેં જગ ॥ ૩૪ ॥
મૂળમાયેચ્યા સંયોગેં । તૈસેં જગ ॥ ૩૪ ॥
ગગનીં આભાળ નાથિલેં । અકસ્માત ઉદ્ભવલેં ।
માયેચેનિ ગુણેં જાલેં । તૈસેં જગ ॥ ૩૫ ॥
માયેચેનિ ગુણેં જાલેં । તૈસેં જગ ॥ ૩૫ ॥
નાથિલેંચિ ગગન નવ્હતેં । અકસ્માત આલેં તેથેં ।
તૈસેં દૃશ્ય જાલેં યેથેં । તૈસિયાપરી ॥ ૩૬ ॥
તૈસેં દૃશ્ય જાલેં યેથેં । તૈસિયાપરી ॥ ૩૬ ॥
પરી ત્યા આભાળાકરિતાં । ગગનાચી ગેલી નિશ્ચળતા ।
વાટે પરી તે તત્વતા । તૈસીચ આહે ॥ ૩૭ ॥
વાટે પરી તે તત્વતા । તૈસીચ આહે ॥ ૩૭ ॥
તૈસેં માયેકરિતાં નિર્ગુણ । વાટે જાલેં સગુણ ।
પરી તેં પાહતાં સંપૂર્ણ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૩૮ ॥
પરી તેં પાહતાં સંપૂર્ણ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૩૮ ॥
આભાળ આલે આણિ ગેલેં । તરી ગગન તેં સંચલેં ।
તૈસેં ગુણા નાહીં આલેં । નિર્ગુણ બ્રહ્મ ॥ ૩૯ ॥
તૈસેં ગુણા નાહીં આલેં । નિર્ગુણ બ્રહ્મ ॥ ૩૯ ॥
નભ માથા લાગલેં દિસે । પરી તેં જૈસેં તૈસેં અસે ।
તૈસેં જાણાવેં વિશ્વાસેં । નિર્ગુણ બ્રહ્મ ॥ ૪૦ ॥
તૈસેં જાણાવેં વિશ્વાસેં । નિર્ગુણ બ્રહ્મ ॥ ૪૦ ॥
ઊર્ધ પાહાતાં આકાશ । નિળિમા દિસે સાવકાસ ।
પરિ તો જાણિજે મિથ્યાભાસ । ભાસલાસે ॥ ૪૧ ॥
પરિ તો જાણિજે મિથ્યાભાસ । ભાસલાસે ॥ ૪૧ ॥
આકાશ પાલથેં ઘાતલેં । ચહૂંકડે આટોપલેં ।
વાટે વિશ્વાસ કોંડિલે । પરી તેં મોકળેચિ અસે ॥ ૪૨ ॥
વાટે વિશ્વાસ કોંડિલે । પરી તેં મોકળેચિ અસે ॥ ૪૨ ॥
પર્વતીં નિળા રંગ દિસે । પરી તો તયા લાગલા નસે ।
અલિપ્ત જાણાવે તૈસેં । નિર્ગુણ બ્રહ્મ ॥ ૪૩ ॥
અલિપ્ત જાણાવે તૈસેં । નિર્ગુણ બ્રહ્મ ॥ ૪૩ ॥
રથ ધાવતાં પૃથ્વી ચંચળ । વાટે પરી તે અસે નિશ્ચળ ।
તૈસેં પરબ્રહ્મ કેવળ । નિર્ગુણ જાણાવેં ॥ ૪૪ ॥
તૈસેં પરબ્રહ્મ કેવળ । નિર્ગુણ જાણાવેં ॥ ૪૪ ॥
આભાળાકરિતાં મયંક । વાટે ધાવતો નિશંક ।
પરી તેં અવઘેં માઈક । આભાળ ચળે ॥ ૪૫ ॥
પરી તેં અવઘેં માઈક । આભાળ ચળે ॥ ૪૫ ॥
ઝળે અથવા અગ્નિજ્વાળ । તેણેં કંપિત દિસે અંત્રાળ ।
વાટે પરી તેં નિશ્ચળ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૪૬ ॥
વાટે પરી તેં નિશ્ચળ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૪૬ ॥
તૈસેં સ્વરૂપ હેં સંચલેં । અસતાં વાટે ગુણા આલેં ।
ઐસેં કલ્પનેસિ ગમલેં । પરી તે મિથ્યા ॥ ૪૭ ॥
ઐસેં કલ્પનેસિ ગમલેં । પરી તે મિથ્યા ॥ ૪૭ ॥
દૃષ્ટિબંધનાચા ખેળ । તૈસી માયા હે ચંચળ ।
વસ્તુ શાશ્વત નિશ્ચળ । જૈસી તૈસી ॥ ૪૮ ॥
વસ્તુ શાશ્વત નિશ્ચળ । જૈસી તૈસી ॥ ૪૮ ॥
ઐસી વસ્તુ નિરાવેવ । માયા દાખવી અવેવ ।
ઈચા ઐસા સ્વભાવ । નાથિલીચ હે ॥ ૪૯ ॥
ઈચા ઐસા સ્વભાવ । નાથિલીચ હે ॥ ૪૯ ॥
માયા પાહાતાં મુળીં નસે । પરી હે સાચા ઐસી ભાસે ।
ઉદ્ભવે આણિ નિરસે । આભાળ જૈસેં ॥ ૫૦ ॥
ઉદ્ભવે આણિ નિરસે । આભાળ જૈસેં ॥ ૫૦ ॥
ઐસી માયા ઉદ્ભવલી । વસ્તુ નિર્ગુણ સંચલી ।
અહં ઐસી સ્ફુર્તિ જાલી । તેચિ માયા ॥ ૫૧ ॥
અહં ઐસી સ્ફુર્તિ જાલી । તેચિ માયા ॥ ૫૧ ॥
ગુણમાયેચે પવાડે । નિર્ગુણીં હેં કાંહીંચ ન ઘડે ।
પરી હેં ઘડે આણી મોડે । સસ્વરૂપીં ॥ ૫૨ ॥
પરી હેં ઘડે આણી મોડે । સસ્વરૂપીં ॥ ૫૨ ॥
જૈસી દૃષ્ટી તરળલી । તેણેં સેનાચ ભાસલી ।
પાહાતાં આકાશીંચ જાલી । પરી તે મિથ્યા ॥ ૫૩ ॥
પાહાતાં આકાશીંચ જાલી । પરી તે મિથ્યા ॥ ૫૩ ॥
મિથ્યા માયેચા ખેળ । ઉદ્ભવ બોલિલા સકળ ।
નાનાતત્વાંચા પાલ્હાળ । સાંડૂનિયાં ॥ ૫૪ ॥
નાનાતત્વાંચા પાલ્હાળ । સાંડૂનિયાં ॥ ૫૪ ॥
તત્વેં મુળીંચ આહેતી । વોંકાર વાયોચી ગતી ।
તેથીચા અર્થ જાણતી । દક્ષ જ્ઞાની ॥ ૫૫ ॥
તેથીચા અર્થ જાણતી । દક્ષ જ્ઞાની ॥ ૫૫ ॥
મૂળમાયેચે ચળણ । તેંચિ વાયોચેં લક્ષણ ।
સૂક્ષ્મ તત્વેં તેંચિ જાણ । જડત્વા પાવલીં ॥ ૫૬ ॥
સૂક્ષ્મ તત્વેં તેંચિ જાણ । જડત્વા પાવલીં ॥ ૫૬ ॥
ઐસીં પંચમાહાંભૂતેં । પૂર્વીં હોતી અવેક્તેં ।
પુઢેં જાલીં વેક્તેં । સૃષ્ટિરચનેસી ॥ ૫૭ ॥
પુઢેં જાલીં વેક્તેં । સૃષ્ટિરચનેસી ॥ ૫૭ ॥
મૂળમાયેચેં લક્ષણ । તેંચિ પંચભૂતિક જાણ ।
ત્યાચી પાહેં વોળખણ । સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં ॥ ૫૮ ॥
ત્યાચી પાહેં વોળખણ । સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં ॥ ૫૮ ॥
આકાશ વાયોવિણ । ઇચ્હ્યાશબ્દ કરી કોણ ।
ઇચ્હાશક્તી તેચિ જાણ । તેજસ્વરૂપ ॥ ૫૯ ॥
ઇચ્હાશક્તી તેચિ જાણ । તેજસ્વરૂપ ॥ ૫૯ ॥
મૃદપણ તેચિ જળ । જડત્વ પૃથ્વી કેવળ ।
ઐસી મૂળમાયા સકળ । પંચભૂતિક જાણાવી ॥ ૬૦ ॥
ઐસી મૂળમાયા સકળ । પંચભૂતિક જાણાવી ॥ ૬૦ ॥
યેક યેક ભૂતાંપોટીં । પંચભૂતાંચી રાહાટી ।
સર્વ કળે સૂક્ષ્મદૃષ્ટી । ઘાલૂન પાહાતાં ॥ ૬૧ ॥
સર્વ કળે સૂક્ષ્મદૃષ્ટી । ઘાલૂન પાહાતાં ॥ ૬૧ ॥
પુઢેં જડત્વાસ આલીં । તરી અસતીં કાલવલીં ।
ઐસી માયા વિસ્તારલી । પંચભૂતિક ॥ ૬૨ ॥
ઐસી માયા વિસ્તારલી । પંચભૂતિક ॥ ૬૨ ॥
મૂળમાયા પાહાતાં મુળીં । અથવા અવિદ્યા ભૂમંડળીં ।
સ્વર્ગ્ય મૃત્ય પાતાળીં । પાંચચિ ભૂતેં ॥ ૬૩ ॥
સ્વર્ગ્ય મૃત્ય પાતાળીં । પાંચચિ ભૂતેં ॥ ૬૩ ॥
॥ શ્લોક ॥
સ્વર્ગે મૃત્યૌ પાતાલે વા યત્કિંચિત્સચરાચરં ।
સર્વપંચભૂતકં રામ ષષ્ઠેં કિંચિન્ન દૃશ્યતે ॥
સર્વપંચભૂતકં રામ ષષ્ઠેં કિંચિન્ન દૃશ્યતે ॥
સત્ય સ્વરૂપ આદિઅંતીં । મધ્યેં પંચભૂતેં વર્તતી ।
પંચભૂતિક જાણિજે શ્રોતીં । મૂળમાયા ॥ ૬૪ ॥
પંચભૂતિક જાણિજે શ્રોતીં । મૂળમાયા ॥ ૬૪ ॥
યેથેં ઉઠિલી આશંકા । સાવધ હોઊન ઐકા ।
પંચભૂતેં જાલીં યેકા । તમોગુણાપાસુની ॥ ૬૫ ॥
પંચભૂતેં જાલીં યેકા । તમોગુણાપાસુની ॥ ૬૫ ॥
મૂળમાયા ગુણાપરતી । તેથેં ભૂતેં કૈંચિ હોતીં ।
ઐસી આશંકા હે શ્રોતીં । ઘેતલી અસે ॥ ૬૬ ॥
ઐસી આશંકા હે શ્રોતીં । ઘેતલી અસે ॥ ૬૬ ॥
ઐસેં શ્રોતીં આક્ષેપિલેં । સંશયાસ ઉભેં કેલેં ।
યાચેં ઉત્તર દિધલેં । પુઢિલે સમાસીં ॥ ૬૭ ॥
યાચેં ઉત્તર દિધલેં । પુઢિલે સમાસીં ॥ ૬૭ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સૂક્ષ્મઆશંકાનામ સમાસ તિસરા ॥ ૩ ॥
સમાસ ચવથા : સૂક્ષ્મપંચભૂતેંનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
માગીલ આશંકેચેં મૂળ । આતાં હોઈલ પ્રાંજળ ।
વૃત્તિ કરાવી નિવળ । નિમિષ્ય યેક ॥ ૧ ॥
વૃત્તિ કરાવી નિવળ । નિમિષ્ય યેક ॥ ૧ ॥
બ્રહ્મીં મૂળમાયા જાલી । તિચ્યા પોટા માયા આલી ।
મગ તે ગુણા પ્રસવલી । મ્હણૌનિ ગુણક્ષોભિણી ॥ ૨ ॥
મગ તે ગુણા પ્રસવલી । મ્હણૌનિ ગુણક્ષોભિણી ॥ ૨ ॥
પુઢેં તિજપાસાવ કોણ । સત્વરજતમોગુણ ।
તમોગુણાપાસૂન નિર્માણ । જાલી પંચભૂતેં ॥ ૩ ॥
તમોગુણાપાસૂન નિર્માણ । જાલી પંચભૂતેં ॥ ૩ ॥
ઐસીં ભૂતેં ઉદ્ભવલીં । પુઢેં તત્વેં વિસ્તારલીં ।
એવં તમોગુણાપાસૂન જાલીં । પંચમાહાંભૂતેં ॥ ૪ ॥
એવં તમોગુણાપાસૂન જાલીં । પંચમાહાંભૂતેં ॥ ૪ ॥
મૂળમાયા ગુણાપરતી । તેથેં ભૂતેં કૈંચીં હોતીં ।
ઐસી આશંકા હે શ્રોતીં । ઘેતલી માગાં ॥ ૫ ॥
ઐસી આશંકા હે શ્રોતીં । ઘેતલી માગાં ॥ ૫ ॥
આણિક યેક યેકે ભૂતીં । પંચભૂતેં અસતી ।
તે હિ આતાં કૈસી સ્થિતી । પ્રાંજળ કરૂં ॥ ૬ ॥
તે હિ આતાં કૈસી સ્થિતી । પ્રાંજળ કરૂં ॥ ૬ ॥
સૂક્ષ્મદૃષ્ટીચેં કૌતુક । મૂળમાયા પંચભૂતિક ।
શ્રોતીં વિમળ વિવેક । કેલા પાહિજે ॥ ૭ ॥
શ્રોતીં વિમળ વિવેક । કેલા પાહિજે ॥ ૭ ॥
આધીં ભૂતેં તીં જાણાવીં । રૂપેં કૈસીં વોળખાવી ।
મગ તેં શોધૂન પાહાવીં । સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં ॥ ૮ ॥
મગ તેં શોધૂન પાહાવીં । સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં ॥ ૮ ॥
વોળખી નાહી અંતરી । તે વોળખાવી કોણેપરી ।
મ્હણોનિ ભૂતાંચી વોળખી ચતુરીં । નાવેક પરિસાવી ॥ ૯ ॥
મ્હણોનિ ભૂતાંચી વોળખી ચતુરીં । નાવેક પરિસાવી ॥ ૯ ॥
જેં જેં જડ આણી કઠિણ । તેં તેં પૃથ્વીચેં લક્ષણ ।
મૃદ આણી વોલેપણ । તિતુકેં આપ ॥ ૧૦ ॥
મૃદ આણી વોલેપણ । તિતુકેં આપ ॥ ૧૦ ॥
જેં જેં ઉષ્ણ આણી સતેજ । તેં તેં જાણાવેં પૈં તેજ ।
આતાં વાયોહિ સહજ । નિરોપિજેલ ॥ ૧૧ ॥
આતાં વાયોહિ સહજ । નિરોપિજેલ ॥ ૧૧ ॥
ચૈતન્ય આણી ચંચળ । તો હા વાયોચિ કેવળ ।
સૂન્ય આકાશ નિશ્ચળ । આકાશ જાણાવેં ॥ ૧૨ ॥
સૂન્ય આકાશ નિશ્ચળ । આકાશ જાણાવેં ॥ ૧૨ ॥
ઐસીં પંચમાહાંભૂતેં । વોળખી ધરાવી સંકેતેં ।
આતાં યેકીં પાંચ ભૂતેં । સાવધ ઐકા ॥ ૧૩ ॥
આતાં યેકીં પાંચ ભૂતેં । સાવધ ઐકા ॥ ૧૩ ॥
જેં ત્રિગુણાહૂનિ પર । ત્યાચા સૂક્ષ્મ વિચાર ।
યાલાગીં અતિ તત્પર । હોઊન ઐકા ॥ ૧૪ ॥
યાલાગીં અતિ તત્પર । હોઊન ઐકા ॥ ૧૪ ॥
સૂક્ષ્મ આકાશીં કૈસી પૃથ્વી । તેચિ આધીં નિરોપાવી ।
યેથેં ધારણા ધરાવી । શ્રોતેજનીં ॥ ૧૫ ॥
યેથેં ધારણા ધરાવી । શ્રોતેજનીં ॥ ૧૫ ॥
આકાશ મ્હણજે અવકાશ સૂન્ય । સૂન્ય મ્હણિજે તેં અજ્ઞાન ।
અજ્ઞાન મ્હણિજે જડત્વ જાણ । તેચિ પૃથ્વી ॥ ૧૬ ॥
અજ્ઞાન મ્હણિજે જડત્વ જાણ । તેચિ પૃથ્વી ॥ ૧૬ ॥
આકાશ સ્વયેં આહે મૃદ । તેંચિ આપ સ્વતસિદ્ધ ।
આતાં તેજ તેંહિ વિશદ । કરૂન દાઊં ॥ ૧૭ ॥
આતાં તેજ તેંહિ વિશદ । કરૂન દાઊં ॥ ૧૭ ॥
અજ્ઞાનેં ભાસલા ભાસ । તોચિ તેજાચા પ્રકાશ ।
આતાં વાયો સાવકાશ । સાકલ્ય સાંગોં ॥ ૧૮ ॥
આતાં વાયો સાવકાશ । સાકલ્ય સાંગોં ॥ ૧૮ ॥
વાયુ આકાશ નાહીં ભેદ । આકાશાઇતુકા અસે સ્તબ્ધ ।
તથાપી આકાશીં જો નિરોધ । તોચિ વાયો ॥ ૧૯ ॥
તથાપી આકાશીં જો નિરોધ । તોચિ વાયો ॥ ૧૯ ॥
આકાશીં આકાશ મિસળલેં । હેં તોં નલગે કિં બોલિલેં ।
યેણેં પ્રકારેં નિરોપિલેં । આકાશ્ પંચભૂત ॥ ૨૦ ॥
યેણેં પ્રકારેં નિરોપિલેં । આકાશ્ પંચભૂત ॥ ૨૦ ॥
વાયોમધ્યેં પંચભૂતેં । તેંહિ ઐકા યેકચિત્તેં ।
બોલિજેતી તે સમસ્તેં । યેથાન્વયેં ॥ ૨૧ ॥
બોલિજેતી તે સમસ્તેં । યેથાન્વયેં ॥ ૨૧ ॥
હળુ ફૂલ તરી જડ । હળુ વારા તરી નિબિડ ।
વાયો લાગતાં કડાડ । મોડતી ઝાડેં ॥ ૨૨ ॥
વાયો લાગતાં કડાડ । મોડતી ઝાડેં ॥ ૨૨ ॥
તોલેંવિણ ઝાડ મોડે । ઐસેં હેં કહિંચ ન ઘડે ।
તોલ તોચિ તયે જડે । પૃથ્વીચા અંશ ॥ ૨૩ ॥
તોલ તોચિ તયે જડે । પૃથ્વીચા અંશ ॥ ૨૩ ॥
યેથેં શ્રોતે આશંકા ઘેતી । તેથેં કૈચીં ઝાડેં હોતીં ।
ઝાડેં નવ્હતીં તરી શક્તી । કઠિણરૂપ આહે ॥ ૨૪ ॥
ઝાડેં નવ્હતીં તરી શક્તી । કઠિણરૂપ આહે ॥ ૨૪ ॥
વન્હીસ્ફુલીંગ લાહાન । કાંહીં તર઼્હી અસે ઉષ્ણ ।
તૈસેં સુક્ષ્મીં જડપણ । સૂક્ષ્મરૂપેં ॥ ૨૫ ॥
તૈસેં સુક્ષ્મીં જડપણ । સૂક્ષ્મરૂપેં ॥ ૨૫ ॥
મૃદપણ તેંચિ આપ । ભાસ તેજાચેં સ્વરૂપ ।
વાયો તેથેં ચંચળરૂપ । સહજચિ આહે ॥ ૨૬ ॥
વાયો તેથેં ચંચળરૂપ । સહજચિ આહે ॥ ૨૬ ॥
સકળાંસ મિળોન આકાશ । સહજચિ આહે અવકાશ ।
પંચભૂતાંચે અંશ । વાયોમધેં નિરોપિલે ॥ ૨૭ ॥
પંચભૂતાંચે અંશ । વાયોમધેં નિરોપિલે ॥ ૨૭ ॥
આતાં તેજાચેં લક્ષણ । ભાસલેંપણ તેં કઠીણ ।
તેજીં ઐસી વોળખણ । પૃથ્વીયેચી ॥ ૨૮ ॥
તેજીં ઐસી વોળખણ । પૃથ્વીયેચી ॥ ૨૮ ॥
ભાસલા ભાસ વાટે મૃદ । તેજીં આપ તેચિ પ્રસિદ્ધ ।
તેજીં તેજ સ્વતસિદ્ધ । સાંગણેંચિ નલગે ॥ ૨૯ ॥
તેજીં તેજ સ્વતસિદ્ધ । સાંગણેંચિ નલગે ॥ ૨૯ ॥
તેજીં વાયો તો ચંચળ । તેજીં આકાશ નિશ્ચળ ।
તેજીં પંચભૂતેં સકળ । નિરોપિલીં ॥ ૩૦ ॥
તેજીં પંચભૂતેં સકળ । નિરોપિલીં ॥ ૩૦ ॥
આતાં આપાચેં લક્ષણ । આપ તેંચિ જેં મૃદપણ ।
મૃદપણ તેં કઠિણ । તેચિ પૃથ્વી ॥ ૩૧ ॥
મૃદપણ તેં કઠિણ । તેચિ પૃથ્વી ॥ ૩૧ ॥
આપીં આપ સહજચિ અસે । તેજ મૃદપણેં ભાસે ।
વાયો સ્તબ્ધપણેં દિસે । મૃદત્વાઆંગી ॥ ૩૨ ॥
વાયો સ્તબ્ધપણેં દિસે । મૃદત્વાઆંગી ॥ ૩૨ ॥
આકાશ ન લગે સાંગાવેં । તેં વ્યાપકચિ સ્વભાવેં ।
આપીં પંચભૂતાંચીં નાંવેં । સૂક્ષ્મ નિરોપિલીં ॥ ૩૩ ॥
આપીં પંચભૂતાંચીં નાંવેં । સૂક્ષ્મ નિરોપિલીં ॥ ૩૩ ॥
આતાં પૃથ્વીચેં લક્ષણ । કઠીણ પૃથ્વી આપણ ।
કઠિણત્વીં મૃદપણ । તેંચિ આપ ॥ ૩૪ ॥
કઠિણત્વીં મૃદપણ । તેંચિ આપ ॥ ૩૪ ॥
કઠિણત્વાચા જો ભાસ । તોચિ તેજાચા પ્રકાશ ।
કઠિણત્વીં નિરોધાંશ । તોચિ વાયો ॥ ૩૫ ॥
કઠિણત્વીં નિરોધાંશ । તોચિ વાયો ॥ ૩૫ ॥
આકશ સકળાંસ વ્યાપક । હા તોં પ્રગટચિ વિવેક ।
આકાશીંચ કાંહીં યેક । ભાસ ભાસે ॥ ૩૬ ॥
આકાશીંચ કાંહીં યેક । ભાસ ભાસે ॥ ૩૬ ॥
આકાશ તોડિતાં તુટેના । આકાશ ફોડિતાં ફુટેના ।
આકાશ પરતેં હોયેના । તિળમાત્ર ॥ ૩૭ ॥
આકાશ પરતેં હોયેના । તિળમાત્ર ॥ ૩૭ ॥
અસો આતાં પૃથ્વીઅંત । દાવિલા ભૂતાંચા સંકેત ।
યેક ભૂતીં પંચભૂત । તેંહિ નિરોપિલેં ॥ ૩૮ ॥
યેક ભૂતીં પંચભૂત । તેંહિ નિરોપિલેં ॥ ૩૮ ॥
પરી હેં આહાચ પાહાતાં નાતુડે । બળેંચિ પોટીં સંદેહ પડે ।
ભ્રાંતિરૂપેં અહંતા ચઢે । અકસ્માત ॥ ૩૯ ॥
ભ્રાંતિરૂપેં અહંતા ચઢે । અકસ્માત ॥ ૩૯ ॥
સૂક્ષ્મદૃષ્ટીનેં પાહાતાં । વાયોચિ વાટે તત્વતા ।
સૂક્ષ્મ વાયો શોધૂં જાતાં । પંચભૂતેં દિસતી ॥ ૪૦ ॥
સૂક્ષ્મ વાયો શોધૂં જાતાં । પંચભૂતેં દિસતી ॥ ૪૦ ॥
એવં પંચભૂતિક પવન । તેચિ મૂળમાયા જાણ ।
માયા આણી સૂક્ષ્મ ત્રિગુણ । તેહિ પંચભૂતિક ॥ ૪૧ ॥
માયા આણી સૂક્ષ્મ ત્રિગુણ । તેહિ પંચભૂતિક ॥ ૪૧ ॥
ભૂતેં ગુણ મેળવિજે । ત્યાસી અષ્ટધા બોલિજે ।
પંચભૂતિક જાણિજે । અષ્ટધા પ્રકૃતિ ॥ ૪૨ ॥
પંચભૂતિક જાણિજે । અષ્ટધા પ્રકૃતિ ॥ ૪૨ ॥
શોધૂન પાહિલ્યાવીણ । સંદેહ ધરણેં મૂર્ખપણ ।
યાચી પાહાવી વોળખણ । સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં ॥ ૪૩ ॥
યાચી પાહાવી વોળખણ । સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં ॥ ૪૩ ॥
ગુણાપાસૂનિ ભૂતેં । પાવલીં પષ્ટ દશેતેં ।
જડત્વા યેઊન સમસ્તેં । તત્વેં જાલીં ॥ ૪૪ ॥
જડત્વા યેઊન સમસ્તેં । તત્વેં જાલીં ॥ ૪૪ ॥
પુઢેં તત્વવિવંચના । પિંડબ્રહ્માંડ તત્વરચના ।
બોલિલી અસે તે જના । પ્રગટચિ આહે ॥ ૪૫ ॥
બોલિલી અસે તે જના । પ્રગટચિ આહે ॥ ૪૫ ॥
હા ભૂતકર્દમ બોલિલા । સૂક્ષ્મ સંકેતેં દાવિલા ।
બ્રહ્મગોળ ઉભારલા । તત્પૂર્વીં ॥ ૪૬ ॥
બ્રહ્મગોળ ઉભારલા । તત્પૂર્વીં ॥ ૪૬ ॥
યા બ્રહ્માંડાપૈલિકડિલ ગોષ્ટી । જૈં જાલી નવ્હતી સૃષ્ટી ।
મૂળમાયા સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં । વોળખાવી ॥ ૪૭ ॥
મૂળમાયા સૂક્ષ્મદૃષ્ટીં । વોળખાવી ॥ ૪૭ ॥
સપ્તકંચુક પ્રચંડ । જાલેં નવ્હતેં બ્રહ્માંડ ।
માયેઅવિદ્યેચેં બંડ । ઐલિકડે ॥ ૪૮ ॥
માયેઅવિદ્યેચેં બંડ । ઐલિકડે ॥ ૪૮ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ્વર । હા ઐલિકડિલ વિચાર ।
પૃથ્વી મેરુ સપ્ત સાગર । ઐલિકડે ॥ ૪૯ ॥
પૃથ્વી મેરુ સપ્ત સાગર । ઐલિકડે ॥ ૪૯ ॥
નાના લોક નાના સ્થાનેં । ચન્દ્ર સૂર્ય તારાંગણેં ।
સપ્ત દ્વીપેં ચૌદા ભુવનેં । ઐલિકડે ॥ ૫૦ ॥
સપ્ત દ્વીપેં ચૌદા ભુવનેં । ઐલિકડે ॥ ૫૦ ॥
શેષ કૂર્મ સપ્ત પાતાળ । યેકવિસ સ્વર્ગેં અષ્ટ દિગ્પાળ ।
તેતિસ કોટિ દેવ સકળ । ઐલિકડે ॥ ૫૧ ॥
તેતિસ કોટિ દેવ સકળ । ઐલિકડે ॥ ૫૧ ॥
બારા આદિત્ય । અક્રા રુદ્ર । નવ નાગ સપ્ત ઋષેશ્વર ।
નાના દેવાંચે અવતાર । ઐલિકડે ॥ ૫૨ ॥
નાના દેવાંચે અવતાર । ઐલિકડે ॥ ૫૨ ॥
મેઘ મનુ ચક્રવતી । નાના જીવાંચી ઉત્પતિ ।
આતાં અસો સાંગોં કિતી । વિસ્તાર હા ॥ ૫૩ ॥
આતાં અસો સાંગોં કિતી । વિસ્તાર હા ॥ ૫૩ ॥
સકળ વિસ્તારાચેં મૂળ । તે મૂળ માયાચ કેવળ ।
માગાં નિરોપિલી સકળ । પંચભૂતિક ॥ ૫૪ ॥
માગાં નિરોપિલી સકળ । પંચભૂતિક ॥ ૫૪ ॥
સૂક્ષ્મભૂતેં જે બોલિલીં । તેચિ પુઢેં જડત્વા આલીં ।
તે સકળહિ બોલિલીં । પુઢિલે સમાસીં ॥ ૫૫ ॥
તે સકળહિ બોલિલીં । પુઢિલે સમાસીં ॥ ૫૫ ॥
પંચભૂતેં પૃથકાકારેં । પુઢેં નિરોપિલીં વિસ્તારેં ।
વોળખીકારણેં અત્યાદરેં । શ્રોતીં શ્રવણ કરાવીં ॥ ૫૬ ॥
વોળખીકારણેં અત્યાદરેં । શ્રોતીં શ્રવણ કરાવીં ॥ ૫૬ ॥
પંચભૂતિક બ્રહ્મગોળ । જેણેં કળે હા પ્રાંજળ ।
દૃશ્ય સાંડૂન કેવળ । વસ્તુચ પાવિજે ॥ ૫૭ ॥
દૃશ્ય સાંડૂન કેવળ । વસ્તુચ પાવિજે ॥ ૫૭ ॥
માહાદ્વાર વોલાંડાવેં । મગ દેવદર્શન ઘ્યાવેં ।
તૈસેં દૃશ્ય હે। સાંડાવેં ।જાણોનિયાં ॥ ૫૮ ॥
તૈસેં દૃશ્ય હે। સાંડાવેં ।જાણોનિયાં ॥ ૫૮ ॥
મ્હણોનિ દૃશ્યાચા પોટીં । આહે પંચભૂતાંચી દાટી ।
યેકપણેં પડિલી મિઠી । દૃશ્ય પંચભૂતાં ॥ ૫૯ ॥
યેકપણેં પડિલી મિઠી । દૃશ્ય પંચભૂતાં ॥ ૫૯ ॥
એવં પંચભૂતાંચેંચિ દૃશ્ય । સૃષ્ટી રચલી સાવકાસ ।
શ્રોતીં કરૂન અવકાશ । શ્રવણ કરાવેં ॥ ૬૦ ॥
શ્રોતીં કરૂન અવકાશ । શ્રવણ કરાવેં ॥ ૬૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સૂક્ષ્મપંચભૂતેંનિરૂપણનામ સમાસ ચવથા ॥ ૪ ॥
સમાસ પાંચવા : સ્થૂળપંચમહાભૂતેંસ્વરૂપાકાશભેદોનામ ॥ શ્રીરામ ॥
કેવળ મૂર્ખ તેં નેણે । મ્હણૌન ઘડલેં સાંગણે ।
પંચભૂતાંચીં લક્ષણેં । વિશદ કરૂનિ ॥ ૧ ॥
પંચભૂતાંચીં લક્ષણેં । વિશદ કરૂનિ ॥ ૧ ॥
પંચભૂતાંચા કર્દમ જાલા । આતાં ન વચે વેગળા કેલા ।
પરંતુ કાંહીં યેક વેગળાલા । કરૂન દાઊં ॥ ૨ ॥
પરંતુ કાંહીં યેક વેગળાલા । કરૂન દાઊં ॥ ૨ ॥
પર્વત પાષાણ શિળા શિખરેં । નાના વર્ણેં લહાન થોરેં ।
ખડે ગુંડે બહુત પ્રકારેં । જાણિજે પૃથ્વી ॥ ૩ ॥
ખડે ગુંડે બહુત પ્રકારેં । જાણિજે પૃથ્વી ॥ ૩ ॥
નાના રંગાંચી મૃત્તિકા । નાના સ્થળોસ્થળીં જે કાં ।
વાળુકેં વાળુ અનેકા । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૪ ॥
વાળુકેં વાળુ અનેકા । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૪ ॥
પુરેં પટ્ટણેં મનોહરેં । નાના મંદિરેં દામોદરેં ।
નાના દેવાળયેં શિખરેં । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૫ ॥
નાના દેવાળયેં શિખરેં । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૫ ॥
સપ્ત દ્વીપાવતી પૃથ્વી । કાયે મ્હણોનિ સાંગાવી ।
નવ ખંડે મિળોન જાણાવી । વસુંધરા ॥ ૬ ॥
નવ ખંડે મિળોન જાણાવી । વસુંધરા ॥ ૬ ॥
નાના દેવ નાના નૃપતી । નાના ભાષા નાના રિતી ।
લક્ષ ચૌર્યાસી ઉત્પત્તી । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૭ ॥
લક્ષ ચૌર્યાસી ઉત્પત્તી । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૭ ॥
નાના ઉદ્વસેં જેં વનેં । નાના તરુવરાંચીં બનેં ।
ગિરીકંદરેં નાના સ્થાનેં । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૮ ॥
ગિરીકંદરેં નાના સ્થાનેં । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૮ ॥
નાના રચના કેલી દેવીં । જે જે નિર્મિલી માનવી ।
સકળ મિળોન પૃથ્વી । જાણિજેં શ્રોતીં ॥ ૯ ॥
સકળ મિળોન પૃથ્વી । જાણિજેં શ્રોતીં ॥ ૯ ॥
નાના ધાતુ સુવર્ણાદિક । નાના રત્નેં જે અનેક ।
નાના કાષ્ઠવૃક્ષાદિક । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૧૦ ॥
નાના કાષ્ઠવૃક્ષાદિક । મિળોન પૃથ્વી ॥ ૧૦ ॥
આતાં અસો હેં બહુવસ । જડાંશ આણી કઠિણાંશ ।
સકળ પૃથ્વી હા વિશ્વાસ । માનિલા પાહિજે ॥ ૧૧ ॥
સકળ પૃથ્વી હા વિશ્વાસ । માનિલા પાહિજે ॥ ૧૧ ॥
બોલિલેં પૃથ્વીચે રૂપ । આતાં સાંગિજેલ આપ ।
શ્રોતીં વોળખાવેં રૂપ । સાવધ હોઊની ॥ ૧૨ ॥
શ્રોતીં વોળખાવેં રૂપ । સાવધ હોઊની ॥ ૧૨ ॥
વાપી કૂપ સરોવર । નાના સરિતાંચેં જેં નીર ।
મેઘ આણી સપ્ત સાગર । મિળોન આપ ॥ ૧૩ ॥
મેઘ આણી સપ્ત સાગર । મિળોન આપ ॥ ૧૩ ॥
॥ શ્લોકાર્ધ – ક્ષારક્ષીરસુરાસર્પિર્દધિ ઇક્ષુર્જલં તથા ॥
ક્ષારસમુદ્ર દિસતાહે । સકળ જન દૃષ્ટીસ પાહે ।
જેથેં લવણ હોતાહે । તોચિ ક્ષારસિંધુ ॥ ૧૪ ॥
જેથેં લવણ હોતાહે । તોચિ ક્ષારસિંધુ ॥ ૧૪ ॥
યેક દુધાચા સાગર । ત્યા નાવ ક્ષીરસાગર ।
દેવેં દિધલા નિરંતર । ઉપમન્યાસી ॥ ૧૫ ॥
દેવેં દિધલા નિરંતર । ઉપમન્યાસી ॥ ૧૫ ॥
યેક સમુદ્ર મદ્યાચા । યેક જાણાવા ઘૃતાચા ।
યેક નિખળ દહ્યાચા । સમુદ્ર અસે ॥ ૧૬ ॥
યેક નિખળ દહ્યાચા । સમુદ્ર અસે ॥ ૧૬ ॥
યેક ઉસાચ્યા રસાચા । યેક તો શુદ્ધ જળાચા ।
ઐસા સાતાં સમુદ્રાચા । વેઢા પૃથ્વીયેસી ॥ ૧૭ ॥
ઐસા સાતાં સમુદ્રાચા । વેઢા પૃથ્વીયેસી ॥ ૧૭ ॥
એવં ભૂમંડળીચેં જળ । નાના સ્થળીંચેં સકળ ।
મિળોન અવઘેં કેવળ । આપ જાણાવેં ॥ ૧૮ ॥
મિળોન અવઘેં કેવળ । આપ જાણાવેં ॥ ૧૮ ॥
પૃથ્વીગર્ભીં કિતીયેક । પૃથ્વીતળીં આવર્ણોદક ।
તિહીં લોકીંચેં ઉદક । મિળોન આપ ॥ ૧૯ ॥
તિહીં લોકીંચેં ઉદક । મિળોન આપ ॥ ૧૯ ॥
નાના વલ્લી બહુવસ । નાના તરુવરાંચે રસ ।
મધુ પારા અમૃત વિષ । મિળોન આપ ॥ ૨૦ ॥
મધુ પારા અમૃત વિષ । મિળોન આપ ॥ ૨૦ ॥
નાના રસ સ્નેહાદિક । યાહિ વેગળે અનેક ।
જગાવેગળે અવશ્યક । આપ બોલિજે ॥ ૨૧ ॥
જગાવેગળે અવશ્યક । આપ બોલિજે ॥ ૨૧ ॥
સારદ્ર આણી સીતળ । જળાસારિખેં પાતળ ।
શુક્લીત શોણીત મૂત્ર લાળ । આપ બોલિજે ॥ ૨૨ ॥
શુક્લીત શોણીત મૂત્ર લાળ । આપ બોલિજે ॥ ૨૨ ॥
આપ સંકેતેં જાણાવેં । પાતળ બોલેં વોળખાવેં ।
મૃદ સીતળ સ્વભાવેં । આપ બોલિજે ॥ ૨૩ ॥
મૃદ સીતળ સ્વભાવેં । આપ બોલિજે ॥ ૨૩ ॥
જાલા આપાચા સંકેત । પાતળ મૃદ ગુળગુળિત ।
સ્વેદ શ્લેષ્મા અશ્રુ સમસ્ત । આપ જાણાવેં ॥ ૨૪ ॥
સ્વેદ શ્લેષ્મા અશ્રુ સમસ્ત । આપ જાણાવેં ॥ ૨૪ ॥
તેજ ઐકા સાવધપણેં । ચંદ્ર સૂર્ય તારાંગણેં ।
દિવ્ય દેહ સતેજપણેં । તેજ બોલિજે ॥ ૨૫ ॥
દિવ્ય દેહ સતેજપણેં । તેજ બોલિજે ॥ ૨૫ ॥
વન્હી મેઘીં વિદ્યુલ્યતા । વન્હી સૃષ્ટી સંવ્હારિતા ।
વન્હી સાગરા જાળિતા । વડવાનળુ ॥ ૨૬ ॥
વન્હી સાગરા જાળિતા । વડવાનળુ ॥ ૨૬ ॥
વન્હી શંકરાચે નેત્રીંચા । વન્હી કાળાચે ક્ષુધેચા ।
વન્હી પરીઘ ભૂગોળાચા । તેજ બોલિજે ॥ ૨૭ ॥
વન્હી પરીઘ ભૂગોળાચા । તેજ બોલિજે ॥ ૨૭ ॥
જેં જેં પ્રકાશ રૂપ । તેં તેં તેજાચેં સ્વરૂપ ।
શોષક ઉષ્ણાદિ આરોપ । તેજ જાણાવે ॥ ૨૮ ॥
શોષક ઉષ્ણાદિ આરોપ । તેજ જાણાવે ॥ ૨૮ ॥
વાયો જાણાવા ચંચળ । ચૈતન્ય ચેતવી કેવળ ।
બોલણેં ચાલણેં સકળ । વાયુમુળેં ॥ ૨૯ ॥
બોલણેં ચાલણેં સકળ । વાયુમુળેં ॥ ૨૯ ॥
હાલે ડોલે તિતુકા પવન । કાંહીં ન ચલે પવનેંવિણ ।
સૃષ્ટી ચાળાયા કારણ । મૂળ તો વાયો ॥ ૩૦ ॥
સૃષ્ટી ચાળાયા કારણ । મૂળ તો વાયો ॥ ૩૦ ॥
ચળણ વળણ આણી પ્રાસારણ । નિરોધ આણી અકોચન ।
સકળ જાણાવા પવન , ચંચળરૂપી ॥ ૩૧ ॥
સકળ જાણાવા પવન , ચંચળરૂપી ॥ ૩૧ ॥
પ્રાણ અપાન આણી વ્યાન । ચૌથા ઉદાન આણી સમાન ।
નાગ કુર્મ કર્કશ જાણ । દેવદત્ત ધનંજયે ॥ ૩૨ ॥
નાગ કુર્મ કર્કશ જાણ । દેવદત્ત ધનંજયે ॥ ૩૨ ॥
જિતુકેં કાંહીં હોતેં ચળણ । તિતુકેં વાયોચેં લક્ષણ ।
ચ્ંદ્ર સૂર્ય તારાંગણ । વાયોચિ ધર્તા ॥ ૩૩ ॥
ચ્ંદ્ર સૂર્ય તારાંગણ । વાયોચિ ધર્તા ॥ ૩૩ ॥
આકાશ જાણાવેં પોકળ । નિર્મળ આણી નિશ્ચળ ।
અવકાશરૂપ સકળ । આકાશ જાણાવેં ॥ ૩૪ ॥
અવકાશરૂપ સકળ । આકાશ જાણાવેં ॥ ૩૪ ॥
આકાશ સકળાંસ વ્યાપક । આકાશ અનેકીં યેક ।
આકાશામધ્યેં કૌતુક । ચહૂં ભૂતાંચે ॥ ૩૫ ॥
આકાશામધ્યેં કૌતુક । ચહૂં ભૂતાંચે ॥ ૩૫ ॥
આકાશા ઐસેં નાહીં સાર । આકાશ સકળાંહૂન થોર ।
પાહાતાં આકાશાચા વિચાર । સ્વરૂપાસારિખા ॥ ૩૬ ॥
પાહાતાં આકાશાચા વિચાર । સ્વરૂપાસારિખા ॥ ૩૬ ॥
તવ શિષ્યેં કેલા આક્ષેપ । દોહીચેં સારખેંચિ રૂપ ।
તરી આકાશચિ સ્વરૂપ । કાં મ્હણો નયે ॥ ૩૭ ॥
તરી આકાશચિ સ્વરૂપ । કાં મ્હણો નયે ॥ ૩૭ ॥
આકાશ સ્વરુપા કોણ ભેદ । પાહાતાં દિસેતી અભેદ ।
આકાશ વસ્તુચ સ્વતસિદ્ધ । કાં ન મ્હણાવી ॥ ૩૮ ॥
આકાશ વસ્તુચ સ્વતસિદ્ધ । કાં ન મ્હણાવી ॥ ૩૮ ॥
વસ્તુ અચળ અઢળ । વસ્તુ નિર્મળ નિશ્ચળ ।
તૈસેંચિ આકાશ કેવળ । વસ્તુસારિખેં ॥ ૩૯ ॥
તૈસેંચિ આકાશ કેવળ । વસ્તુસારિખેં ॥ ૩૯ ॥
ઐકોનિ વક્તા બોલે વચન । વસ્તુ નિર્ગુણ પુરાતન ।
આકાશાઆંગી સપ્ત ગુણ । શાસ્ત્રીં નિરોપિલેં ॥ ૪૦ ॥
આકાશાઆંગી સપ્ત ગુણ । શાસ્ત્રીં નિરોપિલેં ॥ ૪૦ ॥
કામ ક્રોધ શોક મોહો । ભય અજ્ઞાન સુન્યત્વ પાહો ।
ઐસા સપ્તવિધ સ્વભાવ । આકાશાચા ॥ ૪૧ ॥
ઐસા સપ્તવિધ સ્વભાવ । આકાશાચા ॥ ૪૧ ॥
ઐસેં શાત્રાકારેં બોલિલેં । મ્હણોનિ આકાશ ભૂત જાલેં ।
સ્વરૂપ નિર્વિકાર સંચલેં । ઉપમેરહિત ॥ ૪૨ ॥
સ્વરૂપ નિર્વિકાર સંચલેં । ઉપમેરહિત ॥ ૪૨ ॥
કાચબંદિ આણી જળ । સારિખેંચ વાટે સકળ ।
પરી યેક કાચ યેક જળ । શાહાણે જાણતી ॥ ૪૩ ॥
પરી યેક કાચ યેક જળ । શાહાણે જાણતી ॥ ૪૩ ॥
રુવામધેં સ્ફટિક પડિલા । લોકીં તદ્રૂપ દેખિલા ।
તેણેં કપાળમોક્ષ જાલા । કાપુસ ન કરી ॥ ૪૪ ॥
તેણેં કપાળમોક્ષ જાલા । કાપુસ ન કરી ॥ ૪૪ ॥
તદુલામધેં શ્વેત ખડે । તંદુલાસારિખેં વાંકુડે ।
ચાઊં જાતા દાંત પડે । તેવ્હાં કળે ॥ ૪૫ ॥
ચાઊં જાતા દાંત પડે । તેવ્હાં કળે ॥ ૪૫ ॥
ત્રિભાગામધેં ખડા અસે । ત્રિભાગાસારિખાચ ભાસે ।
શોધૂં જાતાં વેગળા દિસે । કઠિણપણેં ॥ ૪૬ ॥
શોધૂં જાતાં વેગળા દિસે । કઠિણપણેં ॥ ૪૬ ॥
ગુળાસારિખા ગુળદગડ । પરી તો કઠિણ નિચાડ ।
નાગકાંડી આણી વેખંડ । યેક મ્હણો નયે ॥ ૪૭ ॥
નાગકાંડી આણી વેખંડ । યેક મ્હણો નયે ॥ ૪૭ ॥
સોનેં આણી સોનપિતળ । યેકચિ વાટતી કેવળ ।
પરી પિતળેંસી મિળતાં જ્વાળ । કાળિમા ચઢે ॥ ૪૮ ॥
પરી પિતળેંસી મિળતાં જ્વાળ । કાળિમા ચઢે ॥ ૪૮ ॥
અસો હે હીન દૃષ્ટાંત । આકાશ મ્હણિજે કેવળ ભૂત ।
તેં ભૂત આણી અનંત । યેક કૈસે ॥ ૪૯ ॥
તેં ભૂત આણી અનંત । યેક કૈસે ॥ ૪૯ ॥
વસ્તુસી વર્ણચિ નસે । આકાશ શામવર્ણ અસે ।
દોહીંસ સામ્યતા કૈસે । કરિતી વિચક્ષણ ॥ ૫૦ ॥
દોહીંસ સામ્યતા કૈસે । કરિતી વિચક્ષણ ॥ ૫૦ ॥
શ્રોતે મ્હણતી કૈંચેં રૂપ । આકાશ ઠાંઈચે અરૂપ ।
આકાશ વસ્તુચ તદ્રૂપ । ભેદ નાહીં ॥ ૫૧ ॥
આકાશ વસ્તુચ તદ્રૂપ । ભેદ નાહીં ॥ ૫૧ ॥
ચહૂં ભૂતાંસ નાશ આહે । આકાશ કૈસેં નાસતાહે ।
આકાશાસ ન સાહે । વર્ણ વેક્તી વિકાર ॥ ૫૨ ॥
આકાશાસ ન સાહે । વર્ણ વેક્તી વિકાર ॥ ૫૨ ॥
આકાશ અચળ દિસતેં । ત્યાચેં કાયે નાસોં પાહાતેં ।
પાહાતાં આમુચેનિ મતેં । આકાશ શાશ્વત ॥ ૫૩ ॥
પાહાતાં આમુચેનિ મતેં । આકાશ શાશ્વત ॥ ૫૩ ॥
ઐસે ઐકોન વચન । વક્તા બોલે પ્રતિવચન ।
ઐક આતાં લક્ષણ । આકાશાચેં ॥ ૫૪ ॥
ઐક આતાં લક્ષણ । આકાશાચેં ॥ ૫૪ ॥
આકાશ તમાપાસૂન જાલેં । મ્હણોન કામ ક્રોધેં વેષ્ટિલેં ।
અજ્ઞાન સુન્યત્વ બોલિલેં । નામ તયાચેં ॥ ૫૫ ॥
અજ્ઞાન સુન્યત્વ બોલિલેં । નામ તયાચેં ॥ ૫૫ ॥
અજ્ઞાનેં કામક્રોધાદિક । મોહો ભયે આણી શોક ।
હા અજ્ઞાનાચા વિવેક । આકાશાગુણેં ॥ ૫૬ ॥
હા અજ્ઞાનાચા વિવેક । આકાશાગુણેં ॥ ૫૬ ॥
નાસ્તિક નકારવચન । તેં સુન્યાચેં લક્ષણ ।
તયાસ મ્હણતી હ્રુદયસુન્ય । અજ્ઞાન પ્રાણી ॥ ૫૭ ॥
તયાસ મ્હણતી હ્રુદયસુન્ય । અજ્ઞાન પ્રાણી ॥ ૫૭ ॥
આકાશ સ્તબ્ધપણેં સુન્ય । સુન્ય મ્હણિજે તેં અજ્ઞાન ।
અજ્ઞાન મ્હણિજે કઠિણ । રૂપ તયાચેં ॥ ૫૮ ॥
અજ્ઞાન મ્હણિજે કઠિણ । રૂપ તયાચેં ॥ ૫૮ ॥
કઠિણ સુન્ય વિકારવંત । તયાસ કૈસેં મ્હણાવેં સંત ।
મનાસ વાટે હેં તદ્વત । આહાચ દૃષ્ટીં ॥ ૫૯ ॥
મનાસ વાટે હેં તદ્વત । આહાચ દૃષ્ટીં ॥ ૫૯ ॥
અજ્ઞાન કાલવલેં આકાશીં । તયા કર્દમા જ્ઞાન નાસી ।
મ્હણોનિયા આકાશાસી । નાશ આહે ॥ ૬૦ ॥
મ્હણોનિયા આકાશાસી । નાશ આહે ॥ ૬૦ ॥
તૈસેં આકાશ આણી સ્વરૂપ । પાહાતાં વાટતી યેકરૂપ ।
પરી દોહીંમધેં વિક્ષેપ । સુન્યત્વાચા ॥ ૬૧ ॥
પરી દોહીંમધેં વિક્ષેપ । સુન્યત્વાચા ॥ ૬૧ ॥
આહાચ પાહાતાં કલ્પેનિસી । સારિખેંચ વાટે નિશ્ચયેંસીં ।
પરી આકાશ સ્વરૂપાસી । ભેદ નાહી ॥ ૬૨ ॥
પરી આકાશ સ્વરૂપાસી । ભેદ નાહી ॥ ૬૨ ॥
ઉન્મની આણી સુષુપ્તિ અવસ્તા । સારિખેચ વાટે તત્વતા ।
પરી વિવંચૂન પાહોં જાતાં । ભેદ આહે ॥ ૬૩ ॥
પરી વિવંચૂન પાહોં જાતાં । ભેદ આહે ॥ ૬૩ ॥
ખોટેં ખર્યાસારિખેં ભાવિતી । પરી પરીક્ષવંત નિવડિતી ।
કાં કુરંગેં દેખોન ભુલતી । મૃગજળાસી ॥ ૬૪ ॥
કાં કુરંગેં દેખોન ભુલતી । મૃગજળાસી ॥ ૬૪ ॥
આતાં અસો હા દૃષ્ટાંત । બોલિલા કળાયા સંકેત ।
મ્હણૌનિ ભૂત આણી અનંત । યેક નવ્હેતી ॥ ૬૫ ॥
મ્હણૌનિ ભૂત આણી અનંત । યેક નવ્હેતી ॥ ૬૫ ॥
આકાશ વેગળેપણેં પાહાવેં । સ્વરૂપીં સ્વરૂપચિ વ્હાવેં ।
વસ્તુચેં પાહાણેં સ્વભાવેં । ઐસે અસે ॥ ૬૬ ॥
વસ્તુચેં પાહાણેં સ્વભાવેં । ઐસે અસે ॥ ૬૬ ॥
યેથેં આશંકા ફિટલી । સંદેહવૃત્તી માવળલી ।
ભિન્નપણેં નવચે અનુભવલી । સ્વરૂપસ્થિતી ॥ ૬૭ ॥
ભિન્નપણેં નવચે અનુભવલી । સ્વરૂપસ્થિતી ॥ ૬૭ ॥
આકાશ અનુભવા યેતેં । સ્વરૂપ અનુભવાપરતેં ।
મ્હણોનિયાં આકાશાતેં । સામ્યતા ન ઘડે ॥ ૬૮ ॥
મ્હણોનિયાં આકાશાતેં । સામ્યતા ન ઘડે ॥ ૬૮ ॥
દુગ્ધાસારિખા જળાંશ । નિવડું જાણતી રાજહંસ ।
તૈસેં સ્વરૂપ આણી આકાશ । સંત જાણતી ॥ ૬૯ ॥
તૈસેં સ્વરૂપ આણી આકાશ । સંત જાણતી ॥ ૬૯ ॥
સકળ માયા ગથાગોવી । સંતસંગેં હેં ઉગવાવી ।
પાવિજે મોક્ષાચી પદવી । સત્સમાગમેં ॥ ૭૦ ॥
પાવિજે મોક્ષાચી પદવી । સત્સમાગમેં ॥ ૭૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સ્થૂળપંચમહાભૂતેંસ્વરૂપાકાશભેદોનામ સમાસ પાંચવા ॥ ૫ ॥
સમાસ સહાવા : દુશ્ચીતનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
શ્રોતા વિનવી વક્તયાસી । સત્સંગાચી મહિમા કૈસી ।
મોક્ષ લાભે કિતાં દિવસીં । હેં મજ નિરોપાવેં ॥ ૧ ॥
મોક્ષ લાભે કિતાં દિવસીં । હેં મજ નિરોપાવેં ॥ ૧ ॥
ધરિતાં સાધૂચી સંગતી । કિતાં દિવસાં હોતે મુક્તી ।
હા નિશ્ચય કૃપામુર્તી । મજ દિનાસ કરાવા ॥ ૨ ॥
હા નિશ્ચય કૃપામુર્તી । મજ દિનાસ કરાવા ॥ ૨ ॥
મુક્તી લાભે તત્ક્ષણીં । વિશ્વાસતાં નિરૂપણીં ।
દુશ્ચિતપણીં હાની । હોતસે ॥ ૩ ॥
દુશ્ચિતપણીં હાની । હોતસે ॥ ૩ ॥
સુચિતપણેં દુશ્ચીત । મન હોતેં અકસ્માત ।
ત્યાસ કરાવેં નિવાંત । કોણે પરીં ॥ ૪ ॥
ત્યાસ કરાવેં નિવાંત । કોણે પરીં ॥ ૪ ॥
મનાચ્યા તોડૂન વોઢી । શ્રવણીં બૈસાવેં આવડીં ।
સાવધપણેં ઘડીનેં ઘડી । કાળ સાર્થક કરાવા ॥ ૫ ॥
સાવધપણેં ઘડીનેં ઘડી । કાળ સાર્થક કરાવા ॥ ૫ ॥
અર્થ પ્રમેય ગ્રંથાંતરીં । શોધૂન ઘ્યાવેં અભ્યાંતરીં ।
દુશ્ચીતપણ આલેં તરી । પુન્હાં શ્રવણ કરાવેં ॥ ૬ ॥
દુશ્ચીતપણ આલેં તરી । પુન્હાં શ્રવણ કરાવેં ॥ ૬ ॥
અર્થાંતર પાહિલ્યાવીણ । ઉગેંચિ કરી જો શ્રવણ ।
તો શ્રોતા નવ્હે પાષણ । મનુષ્યવેષેં ॥ ૭ ॥
તો શ્રોતા નવ્હે પાષણ । મનુષ્યવેષેં ॥ ૭ ॥
યેથેં શ્રોતે માનિતીલ સીણ । આમ્હાંસ કેલેં પાષાણ ।
તરી પાષાણાચેં લક્ષણ । સાવધ ઐકા ॥ ૮ ॥
તરી પાષાણાચેં લક્ષણ । સાવધ ઐકા ॥ ૮ ॥
વાંકુડા તિકડા ફોડિલા । પાષાણ ઘડૂન નીટ કેલા ।
દુસરે વેળેસી પાહિલા । તરી તો તૈસાચિ અસે ॥ ૯ ॥
દુસરે વેળેસી પાહિલા । તરી તો તૈસાચિ અસે ॥ ૯ ॥
ટાંકીનેં ખપલી ફોડિલી । તે માગુતી નાહીં જડલી ।
મનુષ્યાચી કુબુદ્ધિ ઝાડિલી । તરી તે પુન્હા લાગે ॥ ૧૦ ॥
મનુષ્યાચી કુબુદ્ધિ ઝાડિલી । તરી તે પુન્હા લાગે ॥ ૧૦ ॥
સાંગતાં અવગુણ ગેલા । પુન્હા માગુતાં જડલા ।
યાકરણેં માહાંભલા । પાષાણગોટા ॥ ૧૧ ॥
યાકરણેં માહાંભલા । પાષાણગોટા ॥ ૧૧ ॥
જ્યાચા અવગુણ ઝડેના । તો પાષાણાહૂન ઉણા ।
પાષાણ આગળા જાણા । કોટિગુણેં ॥ ૧૨ ॥
પાષાણ આગળા જાણા । કોટિગુણેં ॥ ૧૨ ॥
કોટિગુણેં કૈસા પાષાણ । ત્યાચેંહિ ઐકા લક્ષણ ।
શ્રોતીં કરાવેં શ્રવણ । સાવધ હોઊની ॥ ૧૩ ॥
શ્રોતીં કરાવેં શ્રવણ । સાવધ હોઊની ॥ ૧૩ ॥
માણીક મોતીં પ્રવાળ । પાચિ વૈડુર્ય વજ્રનીળ ।
ગોમેદમણી પરિસ કેવળ । પાષાણ બોલિજે ॥ ૧૪ ॥
ગોમેદમણી પરિસ કેવળ । પાષાણ બોલિજે ॥ ૧૪ ॥
યાહિ વેગળે બહુત । સૂર્યકાંત સોમકાંત ।
નાના મોહરે સપ્રચિત । ઔષધાકારણેં ॥ ૧૫ ॥
નાના મોહરે સપ્રચિત । ઔષધાકારણેં ॥ ૧૫ ॥
યાહિ વેગળે પાષાણ ભલે । નાના તિર્થીં જે લાગલે ।
વાપી કૂપ સેખીં જાલે । હરિહરમુર્તી ॥ ૧૬ ॥
વાપી કૂપ સેખીં જાલે । હરિહરમુર્તી ॥ ૧૬ ॥
યાચા પાહાતં વિચાર । પાષાણા ઐસેં નાહીં સાર ।
મનુષ્ય તેં કાયે પામર । પાષાણાપુઢેં ॥ ૧૭ ॥
મનુષ્ય તેં કાયે પામર । પાષાણાપુઢેં ॥ ૧૭ ॥
તરી તો ઐસા નવ્હે તો પાષાણ। જો અપવિત્ર નિઃકારણ ।
તયાસાતિખા દેહ જાણ । દુશ્ચીત અભક્તાંચા ॥ ૧૮ ॥
તયાસાતિખા દેહ જાણ । દુશ્ચીત અભક્તાંચા ॥ ૧૮ ॥
આતાં અસો હેં બોલણેં । ઘાત હોતો દુશ્ચીતપણેં ।
દુશ્ચીતપણાચેનિ ગુણેં । પ્રપંચ ના પરમાર્થ ॥ ૧૯ ॥
દુશ્ચીતપણાચેનિ ગુણેં । પ્રપંચ ના પરમાર્થ ॥ ૧૯ ॥
દુશ્ચીતપણેં કાર્ય નાસે । દુશ્ચીતપણેં ચિંતા વસે ।
દુશ્ચીતપણેં સ્મરણ નસે । ક્ષણ યેક પાહાતાં ॥ ૨૦ ॥
દુશ્ચીતપણેં સ્મરણ નસે । ક્ષણ યેક પાહાતાં ॥ ૨૦ ॥
દુશ્ચીતપણેં શત્રુજિણેં । દુશ્ચીતપણેં જન્મમરણેં ।
દુશ્ચીતપણાચેનિ ગુણેં । હાની હોય ॥ ૨૧ ॥
દુશ્ચીતપણાચેનિ ગુણેં । હાની હોય ॥ ૨૧ ॥
દુશ્ચીતપણેં નવ્હે સાધન । દુશ્ચીતપણેં ન ઘડે ભજન ।
દુશ્ચીતપણેં નવ્હે જ્ઞાન । સાધકાંસી ॥ ૨૨ ॥
દુશ્ચીતપણેં નવ્હે જ્ઞાન । સાધકાંસી ॥ ૨૨ ॥
દુશ્ચીતપણેં નયે નિશ્ચયો । દુશ્ચીતપણેં ન ઘડે જયો ।
દુશ્ચીતપણેં હોયે ક્ષયો । આપુલ્યા સ્વહિતાચા ॥ ૨૩ ॥
દુશ્ચીતપણેં હોયે ક્ષયો । આપુલ્યા સ્વહિતાચા ॥ ૨૩ ॥
દુશ્ચીતપણેં ન ઘડે શ્રવણ । દુશ્ચીતપણેં ન ઘડે વિવરણ ।
દુશ્ચીતપણેં નિરૂપણ । હાતીંચે જાયે ॥ ૨૪ ॥
દુશ્ચીતપણેં નિરૂપણ । હાતીંચે જાયે ॥ ૨૪ ॥
દુશ્ચીત બૈસલાચિ દિસે । પરી તો અસતચિ નસે ।
ચંચળ ચક્રીં પડિલેં અસે । માનસ તયાચેં ॥ ૨૫ ॥
ચંચળ ચક્રીં પડિલેં અસે । માનસ તયાચેં ॥ ૨૫ ॥
વેડેં પિશાચ્ય નિરંતર । અંધ મુકે આણી બધિર ।
તૈસા જાણાવા સંસાર । દુશ્ચીત પ્રાણિયાંચા ॥ ૨૬ ॥
તૈસા જાણાવા સંસાર । દુશ્ચીત પ્રાણિયાંચા ॥ ૨૬ ॥
સાવધ અસોન ઉમજેના । શ્રવણ અસોન ઐકેના ।
જ્ઞાન અસોન કળેના । સારાસારવિચાર ॥ ૨૭ ॥
જ્ઞાન અસોન કળેના । સારાસારવિચાર ॥ ૨૭ ॥
ઐસા જો દુશ્ચીત આળસી । પરલોક કૈંચા ત્યાસી ।
જયાચે જિવીં અહર્નિશીં । આળસ વસે ॥ ૨૮ ॥
જયાચે જિવીં અહર્નિશીં । આળસ વસે ॥ ૨૮ ॥
દુશ્ચીતપણાપાસુનિ સુટલા । તરી તો સવેંચ આળસ આલા ।
આળસાહાતીં પ્રાણીયાંલા । ઉસંતચિ નાહીં ॥ ૨૯ ॥
આળસાહાતીં પ્રાણીયાંલા । ઉસંતચિ નાહીં ॥ ૨૯ ॥
આળસેં રાહિલા વિચાર । આળસેં બુડાલા આચાર ।
આળસે નવ્હે પાઠાંતર । કાંહીં કેલ્યાં ॥ ૩૦ ॥
આળસે નવ્હે પાઠાંતર । કાંહીં કેલ્યાં ॥ ૩૦ ॥
આળસેં ઘડેના શ્રવણ । આળસેં નવ્હેં નિરૂપણ ।
આળસેં પરમાર્થાચી ખૂણ । મળિણ જાલી ॥ ૩૧ ॥
આળસેં પરમાર્થાચી ખૂણ । મળિણ જાલી ॥ ૩૧ ॥
આળસેં નિત્યનેમ રાહિલા । આળસેં અભ્યાસ બુડાલા ।
આળસેં આળસ વાઢલા । અસંભાવ્ય ॥ ૩૨ ॥
આળસેં આળસ વાઢલા । અસંભાવ્ય ॥ ૩૨ ॥
આળસેં ગેલી ધારણા ધૃતી । આળસેં મળિણ જાલી વૃત્તી ।
આળસેં વિવેકાચી ગતી । મંદ જાલી ॥ ૩૩ ॥
આળસેં વિવેકાચી ગતી । મંદ જાલી ॥ ૩૩ ॥
આળસેં નિદ્રા વાઢલી । આળસેં વાસના વિસ્તારલી ।
આળસેં સુન્યાકાર જાલી । સદ્બુદ્ધિ નિશ્ચયાચી ॥ ૩૪ ॥
આળસેં સુન્યાકાર જાલી । સદ્બુદ્ધિ નિશ્ચયાચી ॥ ૩૪ ॥
દુશ્ચીતપણાસવેં આળસ । આળસેં નિદ્રાવિળાસ ।
નિદ્રાવિળાસેં કેવળ નાસ । આયુષ્યાચા ॥ ૩૫ ॥
નિદ્રાવિળાસેં કેવળ નાસ । આયુષ્યાચા ॥ ૩૫ ॥
નિદ્રા આળસ દુશ્ચીતપણ । હેંચિ મૂર્ખાચેં લક્ષણ ।
યેણેંકરિતા નિરૂપણ । ઉમજેચિના ॥ ૩૬ ॥
યેણેંકરિતા નિરૂપણ । ઉમજેચિના ॥ ૩૬ ॥
હેં તિન્હી લક્ષણેં જેથેં । વિવેક કૈંચા અસેલ તેથેં ।
અજ્ઞાનાસ યાપરતેં । સુખચિ નાહીં ॥ ૩૭ ॥
અજ્ઞાનાસ યાપરતેં । સુખચિ નાહીં ॥ ૩૭ ॥
ક્ષુધાં લાગતાંચ જેવિલા । જેઊન ઉઠતાં આળસ આલા ।
આળસ યેતાં નિજેલા । સાવકાસ ॥ ૩૮ ॥
આળસ યેતાં નિજેલા । સાવકાસ ॥ ૩૮ ॥
નિજોન ઉઠતાંચ દુશ્ચીત । કદા નાહીં સાવચિત ।
તેથેં કૈચેં આત્મહિત । નિરૂપણીં ॥ ૩૯ ॥
તેથેં કૈચેં આત્મહિત । નિરૂપણીં ॥ ૩૯ ॥
મર્કટાપાસીં દિલ્હેં રત્ન । પિશાચ્યાહાતીં નિધાન ।
દુશ્ચીતાપુઢેં નિરૂપણ । તયાપરી હોયે ॥ ૪૦ ॥
દુશ્ચીતાપુઢેં નિરૂપણ । તયાપરી હોયે ॥ ૪૦ ॥
આતાં અસો હે ઉપપત્તી । આશંકેચી કોણ ગતી ।
કિતાં દિવસાઇં હોતે મુક્તી । સજ્જનાચેનિ સંગેં ॥ ૪૧ ॥
કિતાં દિવસાઇં હોતે મુક્તી । સજ્જનાચેનિ સંગેં ॥ ૪૧ ॥
ઐકા યાચેં પ્રત્યોત્તર । કથેંસિ વ્હાવેં નિરોત્તર ।
સંતસંગાચા વિચાર । ઐસા અસે ॥ ૪૨ ॥
સંતસંગાચા વિચાર । ઐસા અસે ॥ ૪૨ ॥
લોહો પરિયેસી લાગલા । થેંબુટા સાગરીં મિળાલા ।
ગંગે સરિતે સંગમ જાલા । તત્ક્ષણીં ॥ ૪૩ ॥
ગંગે સરિતે સંગમ જાલા । તત્ક્ષણીં ॥ ૪૩ ॥
સાવધ સાક્ષપી આણી દક્ષ । તયાસ તત્કાળચિ મોક્ષ ।
ઇતરાંસ તેં અલક્ષ । લક્ષિલેં નવચે ॥ ૪૪ ॥
ઇતરાંસ તેં અલક્ષ । લક્ષિલેં નવચે ॥ ૪૪ ॥
યેથેં શિષ્યપ્રજ્ઞાચ કેવળ । પ્રજ્ઞાવંતાં નલગે વેળે ।
અનન્યાસ તત્કાળ । મોક્ષ લાભે ॥ ૪૫ ॥
અનન્યાસ તત્કાળ । મોક્ષ લાભે ॥ ૪૫ ॥
પ્રજ્ઞાવંત આણી અનન્ય । તયાસ નલગે યેક ક્ષણ ।
અનન્ય ભાવાર્થેંવિણ । પ્રજ્ઞા ખોટી ॥ ૪૬ ॥
અનન્ય ભાવાર્થેંવિણ । પ્રજ્ઞા ખોટી ॥ ૪૬ ॥
પ્રજ્ઞેવિણ અર્થ ન કળે । વિશ્વાસેંવિણ વસ્તુ ના કળે ।
પ્રજ્ઞાવિશ્વાસેં ગળે । દેહાભિમાન ॥ ૪૭ ॥
પ્રજ્ઞાવિશ્વાસેં ગળે । દેહાભિમાન ॥ ૪૭ ॥
દેહાભિમાનાચે અંતીં । સહજચિ વસ્તુપ્રાપ્તી ।
સત્સંગેં સદ્ગતી । વિલંબચિ નાહી ॥ ૪૮ ॥
સત્સંગેં સદ્ગતી । વિલંબચિ નાહી ॥ ૪૮ ॥
સાવધ સાક્ષપી વિશેષ । પ્રજ્ઞાવંત આણી વિશ્વાસ ।
તયાસ સાધનીં સાયાસ । કરણેંચિ નલગે ॥ ૪૯ ॥
તયાસ સાધનીં સાયાસ । કરણેંચિ નલગે ॥ ૪૯ ॥
ઇતર ભાવિક સાબડે । તયાંસહિ સાધનેં મોક્ષ જોડે ।
સાધુસંગેં તત્કાળ ઉડે । વિવેકદૃષ્ટી ॥ ૫૦ ॥
સાધુસંગેં તત્કાળ ઉડે । વિવેકદૃષ્ટી ॥ ૫૦ ॥
પરી તેં સાધન મોડું નયે । નિરૂપણાચા ઉપાયે ।
નિરૂપણેં લાગે સોય । સર્વત્રાંસી ॥ ૫૧ ॥
નિરૂપણેં લાગે સોય । સર્વત્રાંસી ॥ ૫૧ ॥
આતાં મોક્ષ આહે કૈસા । કૈસી સ્વરૂપાચી દશા ।
ત્યાચે પ્રાપ્તીચા ભર્વસા । સત્સંગેં કેવી ॥ ૫૨ ॥
ત્યાચે પ્રાપ્તીચા ભર્વસા । સત્સંગેં કેવી ॥ ૫૨ ॥
ઐસેં નિરૂપણ પ્રાંજળ । પુઢેં બોલિલેં અસે સકળ ।
શ્રોતીં હોઊનિયાં નિશ્ચળ । અવધાન દ્યાવેં ॥ ૫૩ ॥
શ્રોતીં હોઊનિયાં નિશ્ચળ । અવધાન દ્યાવેં ॥ ૫૩ ॥
અવગુણ ત્યાગાવયાકારણેં । ન્યાયનિષ્ઠુર લાગે બોલણેં ।
શ્રોતીં કોપ ન ધરણેં । ઐસિયા વચનાચા ॥ ૫૪ ॥
શ્રોતીં કોપ ન ધરણેં । ઐસિયા વચનાચા ॥ ૫૪ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે દુશ્ચીતનિરૂપણનામસમાસ સહાવા ॥
સમાસ સાતવા : મોક્ષલક્ષણ ॥ શ્રીરામ ॥
માગાં શ્રોતયાંચા પક્ષ । કિતાં દિવસાં હોતો મોક્ષ ।
તેચિ કથા શ્રોતે દક્ષ । હોઊન ઐકા ॥ ૧ ॥
તેચિ કથા શ્રોતે દક્ષ । હોઊન ઐકા ॥ ૧ ॥
મોક્ષાસ કૈસેં જાણાવેં । મોક્ષ કોણાસ મ્હણાવેં ।
સંતસંગેં પાવાવેં । મોક્ષાસ કૈસેં ॥ ૨ ॥
સંતસંગેં પાવાવેં । મોક્ષાસ કૈસેં ॥ ૨ ॥
તરી બદ્ધ મ્હણિજે બાંધલા । આણિ મોક્ષ મ્હણિજે મોકળા જાલા ।
તો સંતસંગેં કૈસા લાધલા । તેંચિ ઐકા ॥ ૩ ॥
તો સંતસંગેં કૈસા લાધલા । તેંચિ ઐકા ॥ ૩ ॥
પ્રાણી સંકલ્પેં બાંધલા । જીવપણેં બદ્ધ જાલા ।
તો વિવેકેં મુક્ત કેલા । સાધુજનીં ॥ ૪ ॥
તો વિવેકેં મુક્ત કેલા । સાધુજનીં ॥ ૪ ॥
મી જીવ ઐસા સંકલ્પ । દૃઢ ધરિતાં ગેલે કલ્પ ।
તેણેં પ્રાણી જાલા અલ્પ । દેહબુદ્ધીચા ॥ ૫ ॥
તેણેં પ્રાણી જાલા અલ્પ । દેહબુદ્ધીચા ॥ ૫ ॥
મી જીવ મજ બંધન । મજ આહે જન્મમરણ ।
કેલ્યા કર્માચેં ફળ આપણ । ભોગીન આતાં ॥ ૬ ॥
કેલ્યા કર્માચેં ફળ આપણ । ભોગીન આતાં ॥ ૬ ॥
પાપાચેં ફળ તેં દુઃખ । આણી પુણ્યાચેં ફળ તેં સુખ ।
પાપપુણ્ય અવશ્યક । ભોગણેં લાગે ॥ ૭ ॥
પાપપુણ્ય અવશ્યક । ભોગણેં લાગે ॥ ૭ ॥
પાપપુણ્ય ભોગ સુટેના । આણી ગર્ભવાસહિ તુટેના ।
ઐસી જયાચી કલ્પના । દૃઢ જાલી ॥ ૮ ॥
ઐસી જયાચી કલ્પના । દૃઢ જાલી ॥ ૮ ॥
તયા નાવ બાંધલા। જીવપણેં બદ્ધ જાલા ।
જૈસા સ્વયેં બાંધોન કોસલા । મૃત્યુ પાવે ॥ ૯ ॥
જૈસા સ્વયેં બાંધોન કોસલા । મૃત્યુ પાવે ॥ ૯ ॥
તૈસા પ્રાણી તો અજ્ઞાન । નેણેં ભગવંતાચેં જ્ઞાન ।
મ્હણે માઝેં જન્મમરણ । સુટેચિના ॥ ૧૦ ॥
મ્હણે માઝેં જન્મમરણ । સુટેચિના ॥ ૧૦ ॥
આતાં કાંહીં દાન કરૂં । પુઢિલયા જન્માસ આધારુ ।
તેણેં સુખરૂપ સંસારુ । હોઈલ માઝા ॥ ૧૧ ॥
તેણેં સુખરૂપ સંસારુ । હોઈલ માઝા ॥ ૧૧ ॥
પૂર્વીં દાન નાહીં કેલેં । મ્હણોન દરિદ્ર પ્રાપ્ત જાલેં ।
આતાં તરી કાંહીં કેલેં । પાહિજે કીં ॥ ૧૨ ॥
આતાં તરી કાંહીં કેલેં । પાહિજે કીં ॥ ૧૨ ॥
મ્હણૌની દિલેં વસ્ત્ર જુનેં । આણી યેક તાંબ્ર નાણેં ।
મ્હણે આતાં કોટિગુણેં । પાવેન પુઢેં ॥ ૧૩ ॥
મ્હણે આતાં કોટિગુણેં । પાવેન પુઢેં ॥ ૧૩ ॥
કુશાવર્તીં કુરુક્ષેત્રીં । મહિમા ઐકોન દાન કરી ।
આશા ધરિલી અભ્યાંતરીં । કોટિગુણાંચી ॥ ૧૪ ॥
આશા ધરિલી અભ્યાંતરીં । કોટિગુણાંચી ॥ ૧૪ ॥
રુકા આડકા દાન કેલા । અતિતાસ ટુક્ડા ઘાતલા ।
મ્હણે માઝા ઢીગ જાલા । કોટિ ટુકડ્યાંચા ॥ ૧૫ ॥
મ્હણે માઝા ઢીગ જાલા । કોટિ ટુકડ્યાંચા ॥ ૧૫ ॥
તો મી ખાઈન પુઢિલિયે જન્મીં । ઐસેં કલ્પીં અંતર્યામીં ।
વાસના ગુંતલી જન્મકર્મીં । પ્રાણીયાંચી ॥ ૧૬ ॥
વાસના ગુંતલી જન્મકર્મીં । પ્રાણીયાંચી ॥ ૧૬ ॥
આતાં મી જેં દેઈન । તેં પુઢિલે જન્મીં પાવેન ।
ઐસેં કલ્પી તો અજ્ઞાન । બદ્ધ જાણાવા ॥ ૧૭ ॥
ઐસેં કલ્પી તો અજ્ઞાન । બદ્ધ જાણાવા ॥ ૧૭ ॥
બહુતાં જન્માચે અંતીં । હોયે નરદેહાચી પ્રાપ્તી ।
યેથેં ન હોતાં જ્ઞાનેં સદ્ગતી । ગર્ભવસ ચુકેના ॥ ૧૮ ॥
યેથેં ન હોતાં જ્ઞાનેં સદ્ગતી । ગર્ભવસ ચુકેના ॥ ૧૮ ॥
ગર્ભવાસ નરદેહીં ઘડે । ઐસેં હેં સર્વથા ન ઘડે ।
અકસ્માત ભોગણેં પડે । પુન્હા નીચ યોની ॥ ૧૯ ॥
અકસ્માત ભોગણેં પડે । પુન્હા નીચ યોની ॥ ૧૯ ॥
ઐસા નિશ્ચયો શાસ્ત્રાંતરીં । બહુતીં કેલા બહુતાંપરીં ।
નરદેહ સંસારીં । પરમ દુલ્લભ અસે ॥ ૨૦ ॥
નરદેહ સંસારીં । પરમ દુલ્લભ અસે ॥ ૨૦ ॥
પાપપુણ્ય સમતા ઘડે । તરીચ નરદેહ જોડે ।
યેરવીં હા જન્મ ન ઘડે । હેં વ્યાસવચન ભાગવતીં ॥ ૨૧ ॥
યેરવીં હા જન્મ ન ઘડે । હેં વ્યાસવચન ભાગવતીં ॥ ૨૧ ॥
॥ શ્લોક ॥
નરદેહમાદ્યં સુલભં સુદુર્લભં । પ્લવં સુકલ્પં ગુરુકર્ણધારં ।
માયાનુકુલેન નભસ્વતેરિતં । પુમાન્ભબાબ્ધિં ન તરેત્સ આત્મહા ॥
માયાનુકુલેન નભસ્વતેરિતં । પુમાન્ભબાબ્ધિં ન તરેત્સ આત્મહા ॥
નરદેહ દુલ્લભ । અલ્પ સંકલ્પાચા લાભ ।
ગુરુ કર્ણધારી સ્વયંભ । સુખ પાવવી ॥ ૨૨ ॥
ગુરુ કર્ણધારી સ્વયંભ । સુખ પાવવી ॥ ૨૨ ॥
દૈવ અનુકુળ નવ્હે જયા । સ્વયેં પાપી તો પ્રાણીયા ।
ભવબ્ધી ન તરવે તયા । આત્મહત્યારા બોલિજે ॥ ૨૩ ॥
ભવબ્ધી ન તરવે તયા । આત્મહત્યારા બોલિજે ॥ ૨૩ ॥
જ્ઞાનેંવિણ પ્રાણીયાંસી । જન્મમૃત્ય લક્ષ ચૌર્યાસી ।
તિતુક્યા આત્મહત્યા ત્યાસી । મ્હણોન આત્મહત્યારા ॥ ૨૪ ॥
તિતુક્યા આત્મહત્યા ત્યાસી । મ્હણોન આત્મહત્યારા ॥ ૨૪ ॥
નરદેહીં જ્ઞાનેંવિણ । કદા ન ચુકે જન્મમરણ ।
ભોગણેં લાગતી દારુણ । નાના નીચ યોની ॥ ૨૫ ॥
ભોગણેં લાગતી દારુણ । નાના નીચ યોની ॥ ૨૫ ॥
રીસ મર્કટ શ્વાન સૂકર । અશ્વ વૃષભ મ્હૈસા ખર ।
કાક કુર્કૂટ જંબુક માર્જર । સરડ બેડુક મક્ષિકા ॥ ૨૬ ॥
કાક કુર્કૂટ જંબુક માર્જર । સરડ બેડુક મક્ષિકા ॥ ૨૬ ॥
ઇત્યાદિક નીચ યોની । જ્ઞાન નસ્તાં ભોગણેં જનીં ।
આશા ધરી મુર્ખ પ્રાણી ॥ પુઢિલિયા જન્માચી ॥
આશા ધરી મુર્ખ પ્રાણી ॥ પુઢિલિયા જન્માચી ॥
૨૭ ॥ હા નરદેહ પડતાં । તોંચિ પાવિજે માગુતાં ।
ઐસા વિશ્વાસ ધરિજાં । લાજ નાહીં ॥ ૨૮ ॥
ઐસા વિશ્વાસ ધરિજાં । લાજ નાહીં ॥ ૨૮ ॥
કોણ પુણ્યાચ સંગ્રહૂ । જે પુન્હા પાવિજે નરદેહો ।
દુરાશા ધરિલી પાહો । પુઢિલિયા જન્માચી ॥ ૨૯ ॥
દુરાશા ધરિલી પાહો । પુઢિલિયા જન્માચી ॥ ૨૯ ॥
ઐસા મુર્ખ અજ્ઞાન જન । કેલેં સંકલ્પેં બંધન ।
શત્રુ આપણાસિ આપણ । હોઊન ઠેલા ॥ ૩૦ ॥
શત્રુ આપણાસિ આપણ । હોઊન ઠેલા ॥ ૩૦ ॥
॥ શ્લોક ॥
અત્મૈવ હ્યાત્મનો બંધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ । ઐસે સંકલ્પાચેં બંધન ।
સંતસંગે તુટે જાણ । ઐક તયાચેં લક્ષણ । સાંગિજેલ ॥ ૩૧ ॥
સંતસંગે તુટે જાણ । ઐક તયાચેં લક્ષણ । સાંગિજેલ ॥ ૩૧ ॥
પાંચા ભૂતાંચેં શરીર । નિર્માણ જાલેં સચરાચર ।
પ્રકૃતિસ્વભાવેં જગદાકાર । વર્તોં લાગે ॥ ૩૨ ॥
પ્રકૃતિસ્વભાવેં જગદાકાર । વર્તોં લાગે ॥ ૩૨ ॥
દેહ અવસ્તા અભિમાન । સ્થાનેં ભોગ માત્રા ગુણ ।
શક્તી આદિકરુન લક્ષણ । ચૌપુટી તત્વાંચેં ॥ ૩૩ ॥
શક્તી આદિકરુન લક્ષણ । ચૌપુટી તત્વાંચેં ॥ ૩૩ ॥
ઐસી પિંડબ્રહ્માંડ રચના । વિસ્તારેં વાઢલી કલ્પના ।
નિર્ધારિતાં તત્વજ્ઞાના । મતેં ભાંબાવલીં ॥ ૩૪ ॥
નિર્ધારિતાં તત્વજ્ઞાના । મતેં ભાંબાવલીં ॥ ૩૪ ॥
નાના મતીં નાના ભેદ । ભેદેં વાઢતી વેવાદ ।
પરી તો ઐક્યતેચા સંવાદ । સાધુ જાણતી ॥ ૩૫ ॥
પરી તો ઐક્યતેચા સંવાદ । સાધુ જાણતી ॥ ૩૫ ॥
તયા સંવાદાચે લક્ષણ । પંચભૂતિક દેહ જાણ ।
ત્યા દેહામધેં કારણ । આત્મા વોળખાવા ॥ ૩૬ ॥
ત્યા દેહામધેં કારણ । આત્મા વોળખાવા ॥ ૩૬ ॥
દેહ અંતી નાસોન જાયે । ત્યાસ આત્મા મ્હણોં નયે ।
નાના તત્વાંચા સમુદાય । દેહામધેં આલા ॥ ૩૭ ॥
નાના તત્વાંચા સમુદાય । દેહામધેં આલા ॥ ૩૭ ॥
અંતઃકર્ણ પ્રાણાદિક । વિષયે ઇંદ્રિયેં દશક ।
હા સૂક્ષ્માચ વિવેક । બોલિલા શાસ્ત્રીં ॥ ૩૮ ॥
હા સૂક્ષ્માચ વિવેક । બોલિલા શાસ્ત્રીં ॥ ૩૮ ॥
ઘેતાં સૂક્ષ્માચી શુદ્ધી । ભિન્ન અંતઃકરણ મન બુદ્ધી ।
નાના તત્વાંચે ઉપાધી । વેગળા આત્મા ॥ ૩૯ ॥
નાના તત્વાંચે ઉપાધી । વેગળા આત્મા ॥ ૩૯ ॥
સ્થૂળ સૂક્ષ્મ કારણ । માહાકારણ વિરાટ હિરણ્ય ।
અવ્યાકૃત મૂળપ્રકૃતિ જાણ । ઐસે અષ્ટદેહ ॥ ૪૦ ॥
અવ્યાકૃત મૂળપ્રકૃતિ જાણ । ઐસે અષ્ટદેહ ॥ ૪૦ ॥
ચ્યારી પિંડી ચ્યારી બ્રહ્માંડીં । ઐસી અષ્ટદેહાચી પ્રૌઢી ।
પ્રકૃતી પુરુષાંચી વાઢી । દશદેહ બોલિજે ॥ ૪૧ ॥
પ્રકૃતી પુરુષાંચી વાઢી । દશદેહ બોલિજે ॥ ૪૧ ॥
ઐસેં તત્વાંચે લક્ષણ । આત્મા સાક્ષી વિલક્ષણ ।
કાર્ય કર્તા કારણ । દૃશ્યા તયાચેં ॥ ૪૨ ॥
કાર્ય કર્તા કારણ । દૃશ્યા તયાચેં ॥ ૪૨ ॥
જીવશિવ પિંડબ્રહ્માંડ । માયેઅવિદ્યેચેં બંડ ।
હેં સાંગતા અસે ઉદંડ । પરી આત્મા તો વેગળા ॥ ૪૩ ॥
હેં સાંગતા અસે ઉદંડ । પરી આત્મા તો વેગળા ॥ ૪૩ ॥
પાહોં જાતાં આત્મે ચ્યારી । ત્યાંચે લક્ષણ અવધારીં ।
હેં જાણોનિ અભ્યાંતરીં । સદૃઢ ધરાવેં ॥ ૪૪ ॥
હેં જાણોનિ અભ્યાંતરીં । સદૃઢ ધરાવેં ॥ ૪૪ ॥
એક જીવાત્મા દુસરા શિવાત્મા । તિસરા પરમાત્મા જો વિશ્વાત્મા ।
ચૌથા જાણિજે નિર્મળાત્મા । ઐસે ચ્યારી આત્મે ॥ ૪૫ ॥
ચૌથા જાણિજે નિર્મળાત્મા । ઐસે ચ્યારી આત્મે ॥ ૪૫ ॥
ભેદ ઉંચ નીચ ભાસતી । પરી ચ્યારી એકચિ અસતી ।
યેવિષીં દૃષ્ટાંત સંમતી। સાવધ ઐકા ॥ ૪૬ ॥
યેવિષીં દૃષ્ટાંત સંમતી। સાવધ ઐકા ॥ ૪૬ ॥
ઘટાકાશ મઠાકાશ । મહદાકાશ ચિદાકાશ ।
અવઘે મિળોન આકાશ । યેકચિ અસે ॥ ૪૭ ॥
અવઘે મિળોન આકાશ । યેકચિ અસે ॥ ૪૭ ॥
તૈસા જીવાત્મા આણિ શિવાત્મા । પરમાત્મા આણી નિર્મળાતા ।
અવઘા મિળોન આત્મા । યેકચિ અસે ॥ ૪૮ ॥
અવઘા મિળોન આત્મા । યેકચિ અસે ॥ ૪૮ ॥
ઘટીં વ્યાપક જેં આકાશ । તયા નાવ ઘટાકાશ ।
પિંડી વ્યાપક બ્રહ્માંશ । ત્યાસ જીવાત્મા બોલિજે ॥ ૪૯ ॥
પિંડી વ્યાપક બ્રહ્માંશ । ત્યાસ જીવાત્મા બોલિજે ॥ ૪૯ ॥
મઠીં વ્યાપક જેં આકાશ । તયા નાવ મઠાકાશ ।
તૈસા બ્રહ્માંડીં જો બ્રહ્માંશ । ત્યાસ શિવાત્મા બોલિજે ॥ ૫૦ ॥
તૈસા બ્રહ્માંડીં જો બ્રહ્માંશ । ત્યાસ શિવાત્મા બોલિજે ॥ ૫૦ ॥
મઠાબાહેરીલ આકાશ । તયાઅ નાંવ મહદાકાશ ।
બ્રહ્માંડાબાહેરીલ બ્રહ્માંશ । ત્યાસ પરમાત્મા બોલિજે ॥ ૫૧ ॥
બ્રહ્માંડાબાહેરીલ બ્રહ્માંશ । ત્યાસ પરમાત્મા બોલિજે ॥ ૫૧ ॥
ઉપધીવેગળેં આકાશ । તયા નાવ ચિદાકાશ ।
તૈસા નિર્મળાત્મા પરેશ । તો ઉપધિવેગળા ॥ ૫૨ ॥
તૈસા નિર્મળાત્મા પરેશ । તો ઉપધિવેગળા ॥ ૫૨ ॥
ઉપાધિયોગેં વાટે ભિન્ન । પરી તેં આકાશ અભિન્ન ।
તૈસા અત્મા સ્વાનંદઘન । યેકચિ અસે ॥ ૫૩ ॥
તૈસા અત્મા સ્વાનંદઘન । યેકચિ અસે ॥ ૫૩ ॥
દૃશ્યા સબાહ્ય અંતરીં । સૂક્ષ્માત્મા નિરંતરીં ।
ત્યાચિ વર્ણાવયા થોરી । શેષ સમર્થ નવ્હે ॥ ૫૪ ॥
ત્યાચિ વર્ણાવયા થોરી । શેષ સમર્થ નવ્હે ॥ ૫૪ ॥
ઐસે આત્મ્યાચેં લક્ષણ । જાણતાં નાહીં જીવપણ ।
ઉપાધી શોધતાં અભિન્ન । મુળીંચ આહે ॥ ૫૫ ॥
ઉપાધી શોધતાં અભિન્ન । મુળીંચ આહે ॥ ૫૫ ॥
જીવપણેં યેકદેસી । અહંકારેં જન્મ સોસી ।
વિવેક પાહતાં પ્રાણીયાંસી । જન્મ કૈંચા ॥ ૫૬ ॥
વિવેક પાહતાં પ્રાણીયાંસી । જન્મ કૈંચા ॥ ૫૬ ॥
જન્મમૃત્યાપાસૂન સુટલા । યા નાવ જાણિજે મોક્ષ જાલા ।
તત્વેં શોધિતાં પાવલા । તત્વતા વસ્તુ ॥ ૫૭ ॥
તત્વેં શોધિતાં પાવલા । તત્વતા વસ્તુ ॥ ૫૭ ॥
તેચિ વસ્તુ તે આપણ । હેં માહાવાક્યાચેં લક્ષણ ।
સાધુ કરીતી નિરૂપણ । આપુલેન મુખેં ॥ ૫૮ ॥
સાધુ કરીતી નિરૂપણ । આપુલેન મુખેં ॥ ૫૮ ॥
જેચિ ક્ષણી અનુગ્રહ કેલા । તેચિ ક્ષણીં મોક્ષ જાલા ।
બંધન કાંહીં આત્મયાલા । બોલોંચિ નયે ॥ ૫૯ ॥
બંધન કાંહીં આત્મયાલા । બોલોંચિ નયે ॥ ૫૯ ॥
આતાં આશંકા ફિટલી । સંદેહવૃત્તી માવળલી ।
સંતસંગેં તત્કાળ જાલી । મોક્ષપદવી ॥ ૬૦ ॥
સંતસંગેં તત્કાળ જાલી । મોક્ષપદવી ॥ ૬૦ ॥
સ્વપ્નામધેં જો બાંધલા । તો જાગૃતીનેં મોકળા કેલા ।
જ્ઞાનવિવેકેં પ્રાણીયાલા । મોક્ષપ્રાપ્તી ॥ ૬૧ ॥
જ્ઞાનવિવેકેં પ્રાણીયાલા । મોક્ષપ્રાપ્તી ॥ ૬૧ ॥
અજ્ઞાનનિસીચા અંતીં । સંકલ્પદુઃખેં નાસતી ।
તેણેં ગુણેં હોયે પ્રાપ્તી । તત્કાળ મોક્ષાચી ॥ ૬૨ ॥
તેણેં ગુણેં હોયે પ્રાપ્તી । તત્કાળ મોક્ષાચી ॥ ૬૨ ॥
તોડાવયા સ્વપ્નબંધન । નલગે આણિક સાધન ।
તયાસ પ્રેત્ન જાગૃતીવીણ । બોલોંચિ નયે ॥ ૬૩ ॥
તયાસ પ્રેત્ન જાગૃતીવીણ । બોલોંચિ નયે ॥ ૬૩ ॥
તૈસા સંકલ્પેં બાંધલા જીવ । ત્યાસ આણિક નાહી ઉપાવ ।
વિવેક પાહતાં વાવ । બંધન હોયે ॥ ૬૪ ॥
વિવેક પાહતાં વાવ । બંધન હોયે ॥ ૬૪ ॥
વિવેક પાહિલ્યાવિણ । જો જો ઉપાવ તો તો સીણ ।
વિવેક પાહાતાં આપણ । આત્માચ અસે ॥ ૬૫ ॥
વિવેક પાહાતાં આપણ । આત્માચ અસે ॥ ૬૫ ॥
આત્મયાચા ઠાંઈ કાંહીં । બદ્ધ મોક્ષ દોની નાહીં ।
જન્મમૃત્ય હેં સર્વહિ । આત્મત્વીં ન ઘડે ॥ ૬૬ ॥
જન્મમૃત્ય હેં સર્વહિ । આત્મત્વીં ન ઘડે ॥ ૬૬ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે મોક્ષલક્ષણનામ સમાસ સાતવા ॥ ૭ ॥
સમાસ આઠવા : આત્મદર્શન ॥ શ્રીરામ ॥
માગાં જાલે નિરૂપણ । પરમાત્મા તો તૂંચિ જાણ ।
તયા પરમાત્મયાચેં લક્ષણ । તેં હેં ઐસેં અસે ॥ ૧ ॥
તયા પરમાત્મયાચેં લક્ષણ । તેં હેં ઐસેં અસે ॥ ૧ ॥
જન્મ નાહી મૃત્યુ નાહીં । યેણેં નાહીં જાણેં નાહીં ।
બદ્ધ મોક્ષ દોની નાહીં । પરમાત્મયાસી ॥ ૨ ॥
બદ્ધ મોક્ષ દોની નાહીં । પરમાત્મયાસી ॥ ૨ ॥
પરમાત્મા નિર્ગુણ નિરાકાર । પરમાત્મા અનંત અપાર ।
પર્માત્મા નિત્ય નિરંતર । જૈસા તૈસા ॥ ૩ ॥
પર્માત્મા નિત્ય નિરંતર । જૈસા તૈસા ॥ ૩ ॥
પર્માત્મા સર્વાંસ વ્યાપક । પરમાત્મા અનેકીં યેક ।
પરમાત્મયાચા વિવેક । અતર્ક્ય આહે ॥ ૪ ॥
પરમાત્મયાચા વિવેક । અતર્ક્ય આહે ॥ ૪ ॥
ઐસી પરમાત્મયાચી સ્થિતી । બોલતાતી વેદ શ્રુતી ।
પરમાત્મા પાવિજે ભક્તીં । યેથેં સંશય નાહી ॥ ૫ ॥
પરમાત્મા પાવિજે ભક્તીં । યેથેં સંશય નાહી ॥ ૫ ॥
તયે ભક્તીચેં લક્ષણ । ભક્તી નવવિધા ભજન ।
નવવિધા ભજનેં પાવન । બહુ ભક્ત જાલે ॥ ૬ ॥
નવવિધા ભજનેં પાવન । બહુ ભક્ત જાલે ॥ ૬ ॥
તયા નવવિધામધ્યેં સાર । આત્મનિવેદન થોર ।
તયેચા કરાવા વિચાર । સ્વાનુભવેં સ્વયેં ॥ ૭ ॥
તયેચા કરાવા વિચાર । સ્વાનુભવેં સ્વયેં ॥ ૭ ॥
આપુલિયા સ્વાનુભવેં । આપણાસ નિવેદાવેં ।
આત્મનિવેદન જાણાવેં । ઐસેં અસે ॥ ૮ ॥
આત્મનિવેદન જાણાવેં । ઐસેં અસે ॥ ૮ ॥
મહત્પૂજેચા અંતીં । દેવાસ મસ્તક વાહાતી ।
તૈસી આહે નિકટ ભક્તી । આત્મનિવેદનાચી ॥ ૯ ॥
તૈસી આહે નિકટ ભક્તી । આત્મનિવેદનાચી ॥ ૯ ॥
આપણાંસ નિવેદિતી । ઐસે ભક્ત થોડે અસતી ।
તયાંસ પરમાત્મા મુક્તી । તત્કાળ દેતો ॥ ૧૦ ॥
તયાંસ પરમાત્મા મુક્તી । તત્કાળ દેતો ॥ ૧૦ ॥
આપણાંસ કૈસેં નિવેદાવેં । કોઠેં જાઊન પડાવેં ।
કિંવા મસ્તક તોડાવેં । દેવાપુઢેં ॥ ૧૧ ॥
કિંવા મસ્તક તોડાવેં । દેવાપુઢેં ॥ ૧૧ ॥
ઐસેં ઐકોન બોલણેં । વક્તા વદે સર્વજ્ઞપણેં ।
શ્રોતાં સાવધાન હોણેં । યેકાગ્ર ચિત્તેં ॥ ૧૨ ॥
શ્રોતાં સાવધાન હોણેં । યેકાગ્ર ચિત્તેં ॥ ૧૨ ॥
આત્મનિવેદનાચેં લક્ષણ । આધીં પાહાવેં મી કોણ ।
મગ પરમાત્મા નિર્ગુણ । તો વોળખાવા ॥ ૧૩ ॥
મગ પરમાત્મા નિર્ગુણ । તો વોળખાવા ॥ ૧૩ ॥
દેવભક્તાચેં શોધન । કરિતાં હોતેં આત્મનિવેદન ।
દેવ આહે પુરાતન । ભક્ત પાહે ॥ ૧૪ ॥
દેવ આહે પુરાતન । ભક્ત પાહે ॥ ૧૪ ॥
દેવાસ વોળખોં જાતાં । તેથેં જાલી તદ્રૂપતા ।
દેવભક્તવિભક્તતા । મુળીંચ નાહીં ॥ ૧૫ ॥
દેવભક્તવિભક્તતા । મુળીંચ નાહીં ॥ ૧૫ ॥
વિભક્ત નાહીં મ્હણોન ભક્ત । બદ્ધ નાહીં મ્હણોન મુક્ત ।
અયુક્ત નાહીં બોલણેં યુક્ત । શાસ્ત્રાધારેં ॥ ૧૬ ॥
અયુક્ત નાહીં બોલણેં યુક્ત । શાસ્ત્રાધારેં ॥ ૧૬ ॥
દેવાભક્તાચેં પાહાતાં મૂળ । હોયે ભેદાચેં નિર્મૂળ ।
યેક પરમાત્મા સકળ । દૃશ્યાવેગળા ॥ ૧૭ ॥
યેક પરમાત્મા સકળ । દૃશ્યાવેગળા ॥ ૧૭ ॥
તયાસિ હોતાં મિળણી । ઉરી નાહીં દુજેપણીં ।
દેવભક્ત હે કડસણી । નિરસોન ગેલી ॥ ૧૮ ॥
દેવભક્ત હે કડસણી । નિરસોન ગેલી ॥ ૧૮ ॥
આત્મનિવેદનાચે અંતીં । જે કાં ઘડલી અભેદભક્તી ।
તયે નાવ સાયોજ્યમુક્તી । સત્ય જાણાવી ॥ ૧૯ ॥
તયે નાવ સાયોજ્યમુક્તી । સત્ય જાણાવી ॥ ૧૯ ॥
જો સંતાંસ શરણ ગેલા । અદ્વૈતનિરૂપણેં બોધલા ।
મગ જરી વેગળા કેલા । તરી હોણાર નાહીં ॥ ૨૦ ॥
મગ જરી વેગળા કેલા । તરી હોણાર નાહીં ॥ ૨૦ ॥
નદીં મિળાલી સાગરીં । તે નિવડાવી કોણેપરી ।
લોહો સોનેં હોતાં માઘારી । કાળિમા ન યે ॥ ૨૧ ॥
લોહો સોનેં હોતાં માઘારી । કાળિમા ન યે ॥ ૨૧ ॥
તૈસા ભગવંતીં મિળાલા । તો નવચે વેગળા કેલા ।
દેવ ભક્ત આપણ જાલા । વિભક્ત નવ્હે ॥ ૨૨ ॥
દેવ ભક્ત આપણ જાલા । વિભક્ત નવ્હે ॥ ૨૨ ॥
દેવ ભક્ત દોની યેક । જ્યાસી કળલા વિવેક ।
સાધુજનીં મોક્ષદાયેક । તોચિ જાણાવા ॥ ૨૩ ॥
સાધુજનીં મોક્ષદાયેક । તોચિ જાણાવા ॥ ૨૩ ॥
આતાં અસો હેં બોલણેં । દેવ પાહાવા ભક્તપણેં ।
તેણેં ત્યાંચેં ઐશ્વર્ય બાણે । તત્કાળ આંગીં ॥ ૨૪ ॥
તેણેં ત્યાંચેં ઐશ્વર્ય બાણે । તત્કાળ આંગીં ॥ ૨૪ ॥
દેહચિ હોઊન રાહિજે । તેણેં દેહદુઃખ સાહિજે ।
દેહાતીત હોતાં પાવિજે । પરબ્રહ્મ તેં ॥ ૨૫ ॥
દેહાતીત હોતાં પાવિજે । પરબ્રહ્મ તેં ॥ ૨૫ ॥
દેહાતીત કૈસેં હોણેં । કૈસેં પરબ્રહ્મ પાવણેં ।
ઐશ્વર્યાચી લક્ષણેં । કવણ સાંગિજે ॥ ૨૬ ॥
ઐશ્વર્યાચી લક્ષણેં । કવણ સાંગિજે ॥ ૨૬ ॥
ઐસેં શ્રોતાં આક્ષેપિલેં । યાચે ઉત્તર કાયે બોલિલેં ।
તેંચિ આતાં નિરોપિલેં । સાવધ ઐકા ॥ ૨૭ ॥
તેંચિ આતાં નિરોપિલેં । સાવધ ઐકા ॥ ૨૭ ॥
દેહાતીત વસ્તુ આહે । તેં તૂં પરબ્રહ્મ પાહેં ।
દેહસંગ હા ન સાહે । તુજ વિદેહાસી ॥ ૨૮ ॥
દેહસંગ હા ન સાહે । તુજ વિદેહાસી ॥ ૨૮ ॥
જ્યાચી બુદ્ધી હોયે ઐસી । વેદ વર્ણિતી તયાસી ।
શોધિતાં નાના શાસ્ત્રાંસી । ન પડે ઠાંઈ ॥ ૨૯ ॥
શોધિતાં નાના શાસ્ત્રાંસી । ન પડે ઠાંઈ ॥ ૨૯ ॥
ઐશ્વર્ય ઐસેં તત્વતા । બાણેં દેહબુદ્ધિ સોડિતાં ।
દેહ મી ઐસેં ભાવિતાં । અધોગતી ॥ ૩૦ ॥
દેહ મી ઐસેં ભાવિતાં । અધોગતી ॥ ૩૦ ॥
યાકારણેં સાધુવચન । માનૂં નયે અપ્રમાણ ।
મિથ્યા માનિતાં દૂષણ । લાગોં પાહે ॥ ૩૧ ॥
મિથ્યા માનિતાં દૂષણ । લાગોં પાહે ॥ ૩૧ ॥
સાધુવચન તેં કૈસેં । કાયે ધરાવેં વિશ્વાસેં ।
યેક વેળ સ્વામી ઐસેં । મજ નિરોપાવેં ॥ ૩૨ ॥
યેક વેળ સ્વામી ઐસેં । મજ નિરોપાવેં ॥ ૩૨ ॥
સોહં આત્મા સ્વાનંદઘન । અજન્મા તો તૂંચિ જાણ ।
હેંચિ સાધૂચેં વચન । સદૃઢ ધરાવેં ॥ ૩૩ ॥
હેંચિ સાધૂચેં વચન । સદૃઢ ધરાવેં ॥ ૩૩ ॥
મહાવાક્યાચેં અંતર । તુંચિ બ્રહ્મ નિરંતર ।
ઐસિયા વચનાચા વિસર । પડોંચિ નયે ॥ ૩૪ ॥
ઐસિયા વચનાચા વિસર । પડોંચિ નયે ॥ ૩૪ ॥
દેહાસિ હોઈલ અંત । મગ મી પાવેન અનંત ।
ઐસેં બોલણેં નિભ્રાંત । માનૂંચિ નયે ॥ ૩૫ ॥
ઐસેં બોલણેં નિભ્રાંત । માનૂંચિ નયે ॥ ૩૫ ॥
યેક મુર્ખ ઐસેં મ્હણતી । માયા નાસેલ કલ્પાંતીં ।
મગ આમ્હાંસ બ્રહ્મપ્રાપ્તી । યેરવીં નાહીં ॥ ૩૬ ॥
મગ આમ્હાંસ બ્રહ્મપ્રાપ્તી । યેરવીં નાહીં ॥ ૩૬ ॥
માયેસી હોઈલ કલ્પાંત । અથવા દેહાસી યેઈલ અંત ।
તેવ્હાં પાવેન નિવાંત । પરબ્રહ્મ મી ॥ ૩૭ ॥
તેવ્હાં પાવેન નિવાંત । પરબ્રહ્મ મી ॥ ૩૭ ॥
હેં બોલણેં અપ્રમાણ । ઐસેં નવ્હે સમાધાન ।
સમાધાનાચેં લક્ષણ । વેગળેંચિ અસે ॥ ૩૮ ॥
સમાધાનાચેં લક્ષણ । વેગળેંચિ અસે ॥ ૩૮ ॥
શૈન્ય અવઘેંચિ મરાવેં । મગ રાજ્યપદ પ્રાપ્ત વ્હાવેં ।
શૈન્ય અસ્તાંચિ રાજ્ય કરાવેં । હેં કળેના ॥ ૩૯ ॥
શૈન્ય અસ્તાંચિ રાજ્ય કરાવેં । હેં કળેના ॥ ૩૯ ॥
માયા અસોનિચ નાહીં । દેહ અસતાંચ વિદેહી ।
ઐસેં સમાધાન કાંહીં । વોળખાવેં ॥ ૪૦ ॥
ઐસેં સમાધાન કાંહીં । વોળખાવેં ॥ ૪૦ ॥
રાજ્યપદ હાતાસી આલેં । મગ પરિવારેં કાય કેલેં ।
પરિવારા દેખતાં રાજ્ય ગેલેં । હેં તોં ઘડેના ॥ ૪૧ ॥
પરિવારા દેખતાં રાજ્ય ગેલેં । હેં તોં ઘડેના ॥ ૪૧ ॥
પ્રાપ્ત જાલિયાં આત્મજ્ઞાન । તૈસેં દૃશ્ય દેહભાન ।
દૃષ્ટીં પડતાં સમાધાન । જાણાર નાહી ॥ ૪૨ ॥
દૃષ્ટીં પડતાં સમાધાન । જાણાર નાહી ॥ ૪૨ ॥
માર્ગીં મૂળી સર્પાકાર । દેખતાં ભયે આલેં થોર ।
કળતાં તેથીલ વિચાર । મગ મારણેં કાયે ॥ ૪૩ ॥
કળતાં તેથીલ વિચાર । મગ મારણેં કાયે ॥ ૪૩ ॥
તૈસી માયા ભયાનક । વિચાર પાહાતાં માઈક ।
મગ તયેચા ધાક । કાયસા ધરાવા ॥ ૪૪ ॥
મગ તયેચા ધાક । કાયસા ધરાવા ॥ ૪૪ ॥
દેખતાં મૃગજળાચે પૂર । મ્હણે કૈસા પાવોં પૈલપાર ।
કળતાં તેથીચા વિચાર । સાંકડેં કૈંચેં ॥ ૪૫ ॥
કળતાં તેથીચા વિચાર । સાંકડેં કૈંચેં ॥ ૪૫ ॥
દેખતાં સ્વપ્ન ભયાનક । સ્વપ્નીં વાટે પરમ ધાક ।
જાગૃતી આલીયાં સાશંક । કાસયા વ્હાવેં ॥ ૪૬ ॥
જાગૃતી આલીયાં સાશંક । કાસયા વ્હાવેં ॥ ૪૬ ॥
તથાપી માયા કલ્પનેસી દિસે । આપણ કલ્પનેતીત અસે ।
તેથેં ઉદ્વેગ કાઈસે । નિર્વિકલ્પાસી ॥ ૪૭ ॥
તેથેં ઉદ્વેગ કાઈસે । નિર્વિકલ્પાસી ॥ ૪૭ ॥
અંતીં મતીં તેચિ ગતી । ઐસેં સર્વત્ર બોલતી ।
તુઝા અંતીં તુઝી પ્રાપ્તી । સહજચિ જાલી ॥ ૪૮ ॥
તુઝા અંતીં તુઝી પ્રાપ્તી । સહજચિ જાલી ॥ ૪૮ ॥
ચૌંદેહાચા અંત । આણી જન્મ મુળાચા પ્રાંત ।
અંતાંપ્રાંતાસી અલિપ્ત । તો તું આત્મા ॥ ૪૯ ॥
અંતાંપ્રાંતાસી અલિપ્ત । તો તું આત્મા ॥ ૪૯ ॥
જયાસી ઐસી આહે મતી । તયાસ જ્ઞાનેં આત્મગતી ।
ગતી આણી અવગતી । વેગળાચિ તો ॥ ૫૦ ॥
ગતી આણી અવગતી । વેગળાચિ તો ॥ ૫૦ ॥
મતિ ખુંટલી વેદાંચી । તેથેં ગતી આણી અવગતી કૈંચી ।
આત્મશાસ્ત્રગુરુપ્રચિતી । ઐક્યતા આલી ॥ ૫૧ ॥
આત્મશાસ્ત્રગુરુપ્રચિતી । ઐક્યતા આલી ॥ ૫૧ ॥
જીવપણાચી ફિટલી ભ્રાંતી । વસ્તુ આલી આત્મપ્રચિતી ।
પ્રાણી પાવલા ઉત્તમગતી । સદ્ગુરુબોધેં ॥ ૫૨ ॥
પ્રાણી પાવલા ઉત્તમગતી । સદ્ગુરુબોધેં ॥ ૫૨ ॥
સદ્ગુરુબોધ જેવ્હાં જાલા । ચૌંદેહાંસ અંત આલા ।
તેણેં નિજધ્યાસ લાગલા । સસ્વરૂપીં ॥ ૫૩ ॥
તેણેં નિજધ્યાસ લાગલા । સસ્વરૂપીં ॥ ૫૩ ॥
તેણેં નિજધ્યાસેં પ્રાણી । ધેયંચિ જાલા નિર્વાણીં ।
સાયોજ્યમુક્તીચા ધની । હોઊન બૈસલા ॥ ૫૪ ॥
સાયોજ્યમુક્તીચા ધની । હોઊન બૈસલા ॥ ૫૪ ॥
દૃશ્ય પદાર્થ વોસરતાં । આવઘા આત્માચિ તત્વતા ।
નેહટૂન વિચારેં પહાતાં । દૃશ્ય મુળીંચ નાહીં ॥ ૫૫ ॥
નેહટૂન વિચારેં પહાતાં । દૃશ્ય મુળીંચ નાહીં ॥ ૫૫ ॥
મિથ્યા મિથ્યત્વેં પાહિલેં । મિથ્યાપણેં અનુભવા આલેં ।
શ્રોતીં પાહિજે ઐકિલેં । યા નાવ મોક્ષ ॥ ૫૬ ॥
શ્રોતીં પાહિજે ઐકિલેં । યા નાવ મોક્ષ ॥ ૫૬ ॥
સદ્ગુરુવચન હૃદઈં ધરી । તોચિ મોક્ષાચા અધિકારી ।
શ્રવણ મનન કેલેંચિ કરી । અત્યાદરેં ॥ ૫૭ ॥
શ્રવણ મનન કેલેંચિ કરી । અત્યાદરેં ॥ ૫૭ ॥
જેથેં આટતી દોન્હી પક્ષ । તેથેં લક્ષ ના અલક્ષ ।
યા નાવ જાણિજે મોક્ષ । નેમસ્ત આત્મા ॥ ૫૮ ॥
યા નાવ જાણિજે મોક્ષ । નેમસ્ત આત્મા ॥ ૫૮ ॥
જેથેં ધ્યાન ધારણા સરે । કલ્પના નિર્વિકલ્પીં મુરે ।
કેવળ જ્ઞેપ્તિમાત્ર ઉરે । સૂક્ષ્મ બ્રહ્મ ॥ ૫૯ ॥
કેવળ જ્ઞેપ્તિમાત્ર ઉરે । સૂક્ષ્મ બ્રહ્મ ॥ ૫૯ ॥
ભવમૃગજળ આટલેં । લટિકેં બંધન સુટલેં ।
અજન્મ્યાસ મુક્ત કેલેં । જન્મદુઃખાપાસુની ॥ ૬૦ ॥
અજન્મ્યાસ મુક્ત કેલેં । જન્મદુઃખાપાસુની ॥ ૬૦ ॥
નિઃસંગાચી સંગવ્યાધી । વિદેહાચી દેહબુદ્ધી ।
વિવેકેં તોડિલી ઉપાધી । નિઃપ્રપંચાચી ॥ ૬૧ ॥
વિવેકેં તોડિલી ઉપાધી । નિઃપ્રપંચાચી ॥ ૬૧ ॥
અદ્વૈતાચેં તોડિલેં દ્વૈત । યેકાંતાસ દિલા એકાંત ।
અનંતાસ દિલા અંત । અનંતાચા ॥ ૬૨ ॥
અનંતાસ દિલા અંત । અનંતાચા ॥ ૬૨ ॥
જાગૃતીસ ચેવવિલેં । ચેઈર્યાસ સાવધ કેલેં ।
નિજબોધાસ પ્રબોધિલેં । આત્મજ્ઞાન ॥ ૬૩ ॥
નિજબોધાસ પ્રબોધિલેં । આત્મજ્ઞાન ॥ ૬૩ ॥
અમૃતાસ કેલેં અમર । મોક્ષાસ મુક્તીચેં ઘર ।
સંયોગાસ નિરંતર । યોગ કેલા ।
૬૪ ॥ નિર્ગુણાસ નિર્ગુણ કેલેં । સાર્થકાચેં સાર્થક જાલેં ।
બહુતાં દિવસાં ભેટલેં । આપણાસિ આપણ ॥ ૬૫ ॥
સંયોગાસ નિરંતર । યોગ કેલા ।
૬૪ ॥ નિર્ગુણાસ નિર્ગુણ કેલેં । સાર્થકાચેં સાર્થક જાલેં ।
બહુતાં દિવસાં ભેટલેં । આપણાસિ આપણ ॥ ૬૫ ॥
તુટલા દ્વૈતાચા પડદા । અભેદેં તોડિલેં ભેદા ।
ભૂતપંચકાચી બાધા । નિરસોન ગેલી ॥ ૬૬ ॥
ભૂતપંચકાચી બાધા । નિરસોન ગેલી ॥ ૬૬ ॥
જાલેં સાધનાચેં ફળ । નિશ્ચળાસ કેલેં નિશ્ચળ ।
નિર્મળાચા ગેલા મળ । વિવેકબળેં ॥ ૬૭ ॥
નિર્મળાચા ગેલા મળ । વિવેકબળેં ॥ ૬૭ ॥
હોતેં સન્નિધ ચુકલેં । જ્યાચેં ત્યાસ પ્રાપ્ત જાલેં ।
આપણ દેખતાં ફિટલેં । જન્મદુઃખ ॥ ૬૮ ॥
આપણ દેખતાં ફિટલેં । જન્મદુઃખ ॥ ૬૮ ॥
દુષ્ટસ્વપ્નેં જાજાવલા । બ્રહ્મણ નીચ યાતી પાવલા ।
આપણાંસી આપણ સાંપડલા । જાગેપણેં ॥ ૬૯ ॥
આપણાંસી આપણ સાંપડલા । જાગેપણેં ॥ ૬૯ ॥
ઐસેં જયાસ જાલેં જ્ઞાન । તયા પુરુષાચેં લક્ષણ ।
પુઢિલે સમાસીં નિરૂપણ । બોલિલેં અસે ॥ ૭૦ ॥
પુઢિલે સમાસીં નિરૂપણ । બોલિલેં અસે ॥ ૭૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે આત્મદર્શનનામ સમાસ આઠવા ॥ ૮ ॥
સમાસ નવવા : સિદ્ધલક્ષણ ॥ શ્રીરામ ॥
અંતરી ગેલીયાં અમૃત । બાહ્યા કાયા લખલખિત ।
અંતરસ્થિતિ બાણતાં સંત । લક્ષણેં કૈસીં ॥ ૧ ॥
અંતરસ્થિતિ બાણતાં સંત । લક્ષણેં કૈસીં ॥ ૧ ॥
જાલેં આત્મજ્ઞાન બરવેં । હે કૈસેનિ પાં જાણાવેં ।
મ્હણૌનિ બોલિલીં સ્વભાવેં । સાધુલક્ષણેં ॥ ૨ ॥
મ્હણૌનિ બોલિલીં સ્વભાવેં । સાધુલક્ષણેં ॥ ૨ ॥
ઐક સિદ્ધાંચે લક્ષણ । સિદ્ધ મ્હણિજે સ્વરૂપ જાણ ।
તેથેં પાહાતાં વેગળેપણ । મુળીચ નાહીં ॥ ૩ ॥
તેથેં પાહાતાં વેગળેપણ । મુળીચ નાહીં ॥ ૩ ॥
સ્વરૂપ હોઊન રાહિજે । તયા નાવ સિદ્ધ બોલિજે ।
સિદ્ધસ્વરૂપીંચ સાજે । સિદ્ધપણ ॥ ૪ ॥
સિદ્ધસ્વરૂપીંચ સાજે । સિદ્ધપણ ॥ ૪ ॥
વેદશાસ્ત્રીં જેં પ્રસિદ્ધ । સસ્વરૂપ સ્વતસિદ્ધ ।
તયાસિચ બોલિજે સિદ્ધ । અન્યથા ન ઘડે ॥ ૫ ॥
તયાસિચ બોલિજે સિદ્ધ । અન્યથા ન ઘડે ॥ ૫ ॥
તથાપી બોલોં કાહીં યેક । સાધકાસ કળાયા વિવેક ।
સિદ્ધલક્ષણાચેં કૌતુક । તેં હેં ઐસેં અસે ॥ ૬ ॥
સિદ્ધલક્ષણાચેં કૌતુક । તેં હેં ઐસેં અસે ॥ ૬ ॥
અંતરસ્થિત સ્વરૂપ જાલી । પુઢેં કાયા કૈસી વર્તલી ।
જૈસી સ્વપ્નીચી નાથિલી । સ્વપ્નરચના ॥ ૭ ॥
જૈસી સ્વપ્નીચી નાથિલી । સ્વપ્નરચના ॥ ૭ ॥
તથાપિ સિદ્ધાંચેં લક્ષણ । કાંહીં કરૂં નિરૂપણ ।
જેણેં બાણે અંતર્ખૂણ । પરમાર્થાચી ॥ ૮ ॥
જેણેં બાણે અંતર્ખૂણ । પરમાર્થાચી ॥ ૮ ॥
સદા સ્વરૂપાનુસંધાન। હેં મુખ્ય સાધૂચેં લક્ષણ ।
જનીં અસોન આપણ । જનાવેગળા ॥ ૯ ॥
જનીં અસોન આપણ । જનાવેગળા ॥ ૯ ॥
સ્વરૂપીં દૃષ્ટી પડતાં । તુટોન ગેલી સંસારચિંતા ।
પુઢેં લાગલી મમતા । નિરૂપણાચી ॥ ૧૦ ॥
પુઢેં લાગલી મમતા । નિરૂપણાચી ॥ ૧૦ ॥
હેં સાધકાચેં લક્ષણ । પરી સિદ્ધાઆંગીં અસે જાણ ।
સિદ્ધલક્ષણ સાધકેંવિણ । બોલોંચ નયે ॥ ૧૧ ॥
સિદ્ધલક્ષણ સાધકેંવિણ । બોલોંચ નયે ॥ ૧૧ ॥
બાહ્ય સાધકાચેં પરી । આણી સ્વરૂપાકાર અંતરીં ।
સિદ્ધલક્ષણ ચતુરીં । જાણિજે ઐસેં ॥ ૧૨ ॥
સિદ્ધલક્ષણ ચતુરીં । જાણિજે ઐસેં ॥ ૧૨ ॥
સંદેહરહીત સાધન । તેચિ સિદ્ધાંચે લક્ષણ ।
અંતર્બાહ્ય સમાધાન । ચળેના ઐસેં ॥ ૧૩ ॥
અંતર્બાહ્ય સમાધાન । ચળેના ઐસેં ॥ ૧૩ ॥
અચળ જાલી અંતરસ્થિતી । તેથેં ચળણાસ કૈચી ગતી ।
સ્વરૂપીં લાગતાં વૃત્તી । સ્વરૂપચિ જાલી ॥ ૧૪ ॥
સ્વરૂપીં લાગતાં વૃત્તી । સ્વરૂપચિ જાલી ॥ ૧૪ ॥
મગ તો ચળતાંચ અચળ । ચંચળપણેં નિશ્ચળ ।
નિશ્ચળ અસોન ચંચળ । દેહ ત્યાચા ॥ ૧૫ ॥
નિશ્ચળ અસોન ચંચળ । દેહ ત્યાચા ॥ ૧૫ ॥
સ્વરૂપીં સ્વરૂપચિ જાલા । મગ તો પડોનિચ રાહિલા ।
અથવા ઉઠોનિ પળાલા । તરી ચળેના ॥ ૧૬ ॥
અથવા ઉઠોનિ પળાલા । તરી ચળેના ॥ ૧૬ ॥
યેથેં કારણ અંતરસ્થિતી । અંતરીંચ પાહિજે નિવૃત્તી ।
અંતર લાગલેં ભગવંતીં । તોચિ સાધુ ॥ ૧૭ ॥
અંતર લાગલેં ભગવંતીં । તોચિ સાધુ ॥ ૧૭ ॥
બાહ્ય ભલતૈસેં અસાવે । પરી અંતર સ્વરૂપીં લાગાવેં ।
લક્ષણે દિસતી સ્વભાવેં । સાધુઆંગીં ॥ ૧૮ ॥
લક્ષણે દિસતી સ્વભાવેં । સાધુઆંગીં ॥ ૧૮ ॥
રાજીં બૈસતાં અવલિળા । આંગીં બાણે રાજકળા ।
સ્વરૂપીં લાગતાં જિવ્હાળા । લક્ષણે બાણતી ॥ ૧૯ ॥
સ્વરૂપીં લાગતાં જિવ્હાળા । લક્ષણે બાણતી ॥ ૧૯ ॥
યેરવ્હી અભ્યાસ કરિતાં । હાતા ન ચઢતી સર્વથા ।
સ્વરૂપીં રાહાવેં તત્ત્વતાં । સ્વરૂપ હૌની ॥ ૨૦ ॥
સ્વરૂપીં રાહાવેં તત્ત્વતાં । સ્વરૂપ હૌની ॥ ૨૦ ॥
અભ્યાસાચા મુગુટમણી । વૃત્તી રાહાવી નિર્ગુણીં ।
સંતસંગેં નિરૂપણીં । સ્થિતી બાણે ॥ ૨૧ ॥
સંતસંગેં નિરૂપણીં । સ્થિતી બાણે ॥ ૨૧ ॥
ઐસીં લક્ષણેં બરવીં । સ્વરૂપાકારેં અભ્યાસાવીં ।
સ્વરૂપ સોડિતાં ગોસાવી । ભાંબાવતી ॥ ૨૨ ॥
સ્વરૂપ સોડિતાં ગોસાવી । ભાંબાવતી ॥ ૨૨ ॥
આતાં અસો હેં બોલણેં । ઐકા સાધૂચી લક્ષણેં ।
જેણેં સમાધાન બાણે । સાધકાઅંગીં ॥ ૨૩ ॥
જેણેં સમાધાન બાણે । સાધકાઅંગીં ॥ ૨૩ ॥
સ્વરૂપીં ભરતાં કલ્પના । તેથેં કૈંચી ઉરેલ કામના ।
મ્હણૌનિયાં સધુજના । કામચિ નાહીં ॥ ૨૪ ॥
મ્હણૌનિયાં સધુજના । કામચિ નાહીં ॥ ૨૪ ॥
કલ્પિલા વિષયો હાતીંચા જાવા । તેણેં ગુણેં ક્રોધ યાવા ।
સાધુજનાચા અક્ષૈ ઠેવા । જાણાર નાહીં ॥ ૨૫ ॥
સાધુજનાચા અક્ષૈ ઠેવા । જાણાર નાહીં ॥ ૨૫ ॥
મ્હણોનિ તે ક્રોધરહિત । જાણતી સ્વરૂપ સંત ।
નાસિવંત હે પદાર્થ । સાંડુનિયા ॥ ૨૬ ॥
નાસિવંત હે પદાર્થ । સાંડુનિયા ॥ ૨૬ ॥
જેથેં નાહીં દુસરી પરી । ક્રોધ યાવા કોણાવરી ।
ક્રોધરહિત ચરાચરીં । સાધુજન વર્તતી ॥ ૨૭ ॥
ક્રોધરહિત ચરાચરીં । સાધુજન વર્તતી ॥ ૨૭ ॥
આપુલા આપણ સ્વાનંદ । કોણાવરી કરાવા મદ ।
યાકારણેં વાદવેવાદ । તુટોન ગેલા ॥ ૨૮ ॥
યાકારણેં વાદવેવાદ । તુટોન ગેલા ॥ ૨૮ ॥
સાધુ સ્વરૂપ નિર્વિકાર । તેથેં કૈંચા તિરસ્કાર ।
આપલા આપણ મત્સર । કોણાવરી કરાવા ॥ ૨૯ ॥
આપલા આપણ મત્સર । કોણાવરી કરાવા ॥ ૨૯ ॥
સાધુ વસ્તુ અનાયાસેં । યાકારણેં મત્સર નસે ।
મદમત્સરાચેં પિસેં । સાધુસી નાહીં ॥ ૩૦ ॥
મદમત્સરાચેં પિસેં । સાધુસી નાહીં ॥ ૩૦ ॥
સાધુ સ્વરૂપ સ્વયંભ । તેથેં કૈંચા અસેલ દંભ ।
જેથેન્ દ્વૈતાચા આરંભ જાલાચ નાહી ॥ ૩૧ ॥
જેથેન્ દ્વૈતાચા આરંભ જાલાચ નાહી ॥ ૩૧ ॥
જેણેં દૃષ્ય કેલેં વિસંચ । તયાસ કૈંચા હો પ્રપંચ ।
યાકારણેં નિઃપ્રપંચ । સાધુ જાણાવા ॥ ૩૨ ॥
યાકારણેં નિઃપ્રપંચ । સાધુ જાણાવા ॥ ૩૨ ॥
અવઘેં બ્રહ્માંડ ત્યાચે ઘર । પંચભૂતિક હા જોજાર ।
મિથ્યા જાણોન સત્વર । ત્યાગ કેલા ॥ ૩૩ ॥
મિથ્યા જાણોન સત્વર । ત્યાગ કેલા ॥ ૩૩ ॥
યાકારણેં લોભ નસે । સાધુ સદા નિર્લોભ અસે ।
જયાચી વાસના સમરસે । શુદ્ધસ્વરૂપીં ॥ ૩૪ ॥
જયાચી વાસના સમરસે । શુદ્ધસ્વરૂપીં ॥ ૩૪ ॥
આપુલા આપણ આઘવા । સ્વાર્થ કોણાચા કરાવા ।
મ્હણોનિ સાધુ તો જાણાવા । શોકરહિત ॥ ૩૫ ॥
મ્હણોનિ સાધુ તો જાણાવા । શોકરહિત ॥ ૩૫ ॥
દૃષ્ય સાંડુન નાસિવંત । સ્વરૂપ સેવિલેં શાશ્વત ।
યાકારણેં શોકરહિત । સાધુ જાણાવા ॥ ૩૬ ॥
યાકારણેં શોકરહિત । સાધુ જાણાવા ॥ ૩૬ ॥
શોકેં દુખવાવી વૃત્તી । તરી તે જાહલી નિવૃત્તી ।
મ્હણોનિ સાધુ આદિઅંતીં । શોકરહીત ॥ ૩૭ ॥
મ્હણોનિ સાધુ આદિઅંતીં । શોકરહીત ॥ ૩૭ ॥
મોહેં ઝળંબાવેં મન । તરી તેં જાહાલેં ઉન્મન ।
યાકારણેં સાધુજન । મોહાતીત ॥ ૩૮ ॥
યાકારણેં સાધુજન । મોહાતીત ॥ ૩૮ ॥
સધુ વસ્તુ અદ્વયે । તેથેં વાટેલ ભયે ।
પરબ્રહ્મ તેં નિર્ભયે । તોચિ સાધુ ॥ ૩૯ ॥
પરબ્રહ્મ તેં નિર્ભયે । તોચિ સાધુ ॥ ૩૯ ॥
યાકારણેં ભયાતીત । સાધુ નિર્ભય નિવાંત ।
સકળાંસ માંડેલ અંત । સાધુ અનંતરૂપી ॥ ૪૦ ॥
સકળાંસ માંડેલ અંત । સાધુ અનંતરૂપી ॥ ૪૦ ॥
સત્યસ્વરૂપેં અમર જાલા । ભયે કૈંચેં વાટેલ ત્યાલા ।
યાકારણેં સાધુજનાલા । ભયેચિ નાહીં ॥ ૪૧ ॥
યાકારણેં સાધુજનાલા । ભયેચિ નાહીં ॥ ૪૧ ॥
જેથેં નાહીં દ્વંદ્વભેદ । આપલા આપણ અભેદ ।
તેથેં કૈંચા ઉઠેલ ખેદ । દેહબુદ્ધીચા ॥ ૪૨ ॥
તેથેં કૈંચા ઉઠેલ ખેદ । દેહબુદ્ધીચા ॥ ૪૨ ॥
બુદ્ધિનેં નેમિલેં નિર્ગુણા । ત્યાસ કોણીચ નેઈના ।
યાકારણેં સાધુજના । ખેદચિ નાહીં ॥ ૪૩ ॥
યાકારણેં સાધુજના । ખેદચિ નાહીં ॥ ૪૩ ॥
આપણ એકલા ઠાઈચા । સ્વાર્થ કરાવા કોણાચા ।
દૃષ્ય નસતાં સ્વાર્થાચા । ઠાવચિ નાહીં ॥ ૪૪ ॥
દૃષ્ય નસતાં સ્વાર્થાચા । ઠાવચિ નાહીં ॥ ૪૪ ॥
સાધુ આપણચિ યેક । તેથેં કૈંચા દુઃખશોક ।
દુજેવિણ અવિવેક । યેણાર નાહીં ॥ ૪૫ ॥
દુજેવિણ અવિવેક । યેણાર નાહીં ॥ ૪૫ ॥
આશા ધરિતાં પરમાર્થાચી । દુરાશા તુટલી સ્વાર્થાચી ।
મ્હણોનિ નૈરાશતા સાધૂચી । વોળખણ ॥ ૪૬ ॥
મ્હણોનિ નૈરાશતા સાધૂચી । વોળખણ ॥ ૪૬ ॥
મૃદપણેં જૈસે ગગન । તૈસેં સાધુચેં લક્ષણ ।
યાકરણેં સાધુવચન । કઠીણ નાહીં ॥ ૪૭ ॥
યાકરણેં સાધુવચન । કઠીણ નાહીં ॥ ૪૭ ॥
સ્વરૂપાચા સંયોગીં । સ્વરૂપચિ જાલા યોગી ।
યાકરણેં વીતરાગી । નિરંતર ॥ ૪૮ ॥
યાકરણેં વીતરાગી । નિરંતર ॥ ૪૮ ॥
સ્થિતી બાણતાં સ્વરૂપાચી । ચિંતા સોડીલી દેહાચી ।
યાકરણેં હોણારાચી । ચિંતા નસે ॥ ૪૯ ॥
યાકરણેં હોણારાચી । ચિંતા નસે ॥ ૪૯ ॥
સ્વરૂપીં લાગતાં બુદ્ધી । તુટે અવઘી ઉપાધી ।
યાકારણેં નિરોપાધી । સાધુજન ॥ ૫૦ ॥
યાકારણેં નિરોપાધી । સાધુજન ॥ ૫૦ ॥
સાધુ સ્વરૂપીંચ રાહે । તેથેં સંગચિ ન સાહે ।
મ્હણોનિ સાધુ તો ન પાહે । માનાપમાન ॥ ૫૧ ॥
મ્હણોનિ સાધુ તો ન પાહે । માનાપમાન ॥ ૫૧ ॥
અલક્ષાસ લાવી લક્ષ । મ્હણોનિ સાધુ પરમ દક્ષ ।
વોઢૂં જાણતી કૈપક્ષ । પરમાર્થાચા ॥ ૫૨ ॥
વોઢૂં જાણતી કૈપક્ષ । પરમાર્થાચા ॥ ૫૨ ॥
સ્વરૂપીં ન સાહે મળ । મ્હણોનિ સાધુ તો નિર્મળ ।
સાધુ સ્વરૂપચિ કેવળ । મ્હણોનિયાં ॥ ૫૩ ॥
સાધુ સ્વરૂપચિ કેવળ । મ્હણોનિયાં ॥ ૫૩ ॥
સકળ ધર્મામધેં ધર્મ । સ્વરૂપીં રાહાણેં હા સ્વધર્મ ।
હેંચિ જાણેં મુખ્ય વર્મ । સાધુલક્ષણાચેં ॥ ૫૪ ॥
હેંચિ જાણેં મુખ્ય વર્મ । સાધુલક્ષણાચેં ॥ ૫૪ ॥
ધરીતાં સાધૂચી સંગતી । આપષાચ લાગે સ્વરૂપસ્થિતી ।
સ્વરૂપસ્થિતીનેં બાણતી । લક્ષણેં આંગીં ॥ ૫૫ ॥
સ્વરૂપસ્થિતીનેં બાણતી । લક્ષણેં આંગીં ॥ ૫૫ ॥
ઐસીં સાધૂચીં લક્ષણેં । આંગીં બાણતી નિરૂપણેં ।
પરંતુ સ્વરૂપીં રાહાણેં । નિરંતર ॥ ૫૬ ॥
પરંતુ સ્વરૂપીં રાહાણેં । નિરંતર ॥ ૫૬ ॥
નિરંતર સ્વરૂપીં સાહાતાં । સ્વરૂપચિ હોઈજે તત્ત્વતાં ।
મગ લક્ષણેં આંગીં બાણતાં । વેળ નાહીં ॥ ૫૭ ॥
મગ લક્ષણેં આંગીં બાણતાં । વેળ નાહીં ॥ ૫૭ ॥
સ્વરૂપીં રાહિલ્યાં મતી । અવગુણ અવઘેચિ સાડતી ।
પરંતુ યાસી સત્સંગતી । નિરૂપણ પાહિજે ॥ ૫૮ ॥
પરંતુ યાસી સત્સંગતી । નિરૂપણ પાહિજે ॥ ૫૮ ॥
સકળ સૃષ્ટીચા ઠાઈં । અનુભવ યેકચિ નાહીં ।
તો બોલિજેલ સર્વહિ । પુઢિલે સમાસીં ॥ ૫૯ ॥
તો બોલિજેલ સર્વહિ । પુઢિલે સમાસીં ॥ ૫૯ ॥
કોણેં સ્થિતીનેં રાહાતી । કૈસા અનુભવ પાહાતી ।
રામદાસ મ્હણે શ્રોતીં । અવધાન દેણેં ॥ ૬૦ ॥
રામદાસ મ્હણે શ્રોતીં । અવધાન દેણેં ॥ ૬૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સિદ્ધલક્ષણનામ સમાસ નવવા ॥
સમાસ દહાવા : શૂન્યત્વનિરસન ॥ શ્રીરામ ॥
જનાચે અનુભવ પુસતાં । કળહો ઉઠિલ અવચિતા ।
હા કથાકલ્લોળ શ્રોતાં । કૌતુકેં ઐકાવા ॥ ૧ ॥
હા કથાકલ્લોળ શ્રોતાં । કૌતુકેં ઐકાવા ॥ ૧ ॥
યેક મ્હણતી હા સંસારુ । કરિતાં પાવિજે પૈલપારુ ।
આપલા નવ્હે કીં જોજારુ । જીવ દેવાચે ॥ ૨ ॥
આપલા નવ્હે કીં જોજારુ । જીવ દેવાચે ॥ ૨ ॥
યેક મ્હણતી હેં ન ઘડે । લોભ યેઊન આંગીં જડે ।
પોટસ્તેં કરણેં ઘડે । સેવા કુટુંબાચી ॥ ૩ ॥
પોટસ્તેં કરણેં ઘડે । સેવા કુટુંબાચી ॥ ૩ ॥
યેક મ્હણતી સ્વભાવેં । સંસાર કરાવા સુખેં નાવેં ।
કાંહીં દાન પુણ્ય કરાવેં । સદ્ગતીકારણેં ॥ ૪ ॥
કાંહીં દાન પુણ્ય કરાવેં । સદ્ગતીકારણેં ॥ ૪ ॥
યેક મ્હણતી સંસાર ખોટા । વૈરાગ્યેં ઘ્યાવા દેશવટા ।
યેણેં સ્વર્ગ્યલોકીંચ્યા વાટા । મોકળ્યા હોતી ॥ ૫ ॥
યેણેં સ્વર્ગ્યલોકીંચ્યા વાટા । મોકળ્યા હોતી ॥ ૫ ॥
યેક મ્હણતી કોઠેં જાવેં । વેર્થચિ કાસયા હિંડાવેં ।
આપુલેં આશ્રમી અસાવેં । આશ્રમધર્મ કરૂની ॥ ૬ ॥
આપુલેં આશ્રમી અસાવેં । આશ્રમધર્મ કરૂની ॥ ૬ ॥
યેક મ્હણતી કૈંચા ધર્મ । અવઘા હોતસે અધર્મ ।
યે સંસારીં નાના કર્મ । કરણેં લાગે ॥ ૭ ॥
યે સંસારીં નાના કર્મ । કરણેં લાગે ॥ ૭ ॥
યેક મ્હણતી બહુતાંપરી । વાસના અસાવી વરી ।
યેણેંચિ તરિજે સંસારીં । અનાયાસેં ॥ ૮ ॥
યેણેંચિ તરિજે સંસારીં । અનાયાસેં ॥ ૮ ॥
યેક મ્હણતી કારણ ભાવ । ભાવેંચિ પાવિજે દેવ ।
યેર હેં અવઘેંચિ વાવ । ગથાગોવી ॥ ૯ ॥
યેર હેં અવઘેંચિ વાવ । ગથાગોવી ॥ ૯ ॥
યેક મ્હણતી વડિલેં જીવીં । અવઘીં દેવચિ માનાવીં ।
માયેબાપેં પૂજીત જાવીં । યેકાભાવેં ॥ ૧૦ ॥
માયેબાપેં પૂજીત જાવીં । યેકાભાવેં ॥ ૧૦ ॥
યેક મ્હણતી દેવબ્રાહ્મણ । ત્યાંચેં કરાવેં પૂજન ।
માયેબાપ નારાયેણ । વિશ્વજનાચા ॥ ૧૧ ॥
માયેબાપ નારાયેણ । વિશ્વજનાચા ॥ ૧૧ ॥
યેક મ્હણતી શાસ્ત્ર પાહાવેં । તેથેં નિરોપિલેં દેવેં ।
તેણેં પ્રમાણેંચિ જાવેં । પરલોકાસી ॥ ૧૨ ॥
તેણેં પ્રમાણેંચિ જાવેં । પરલોકાસી ॥ ૧૨ ॥
યેક મ્હણતી અહો જના । શાસ્ત્ર પાહાતાં પુરવેના ।
યાકારણેં સાધુજના । શરણ જાવેં ॥ ૧૩ ॥
યાકારણેં સાધુજના । શરણ જાવેં ॥ ૧૩ ॥
યેક મ્હણતી સાંડા ગોઠી । વાયાંચિ કરિતા ચાઉટી ।
સર્વાંસ કારણ પોટીં । ભૂતદયા અસાવી ॥ ૧૪ ॥
સર્વાંસ કારણ પોટીં । ભૂતદયા અસાવી ॥ ૧૪ ॥
યેક મ્હણતી યેકચિ બરવેં । આપુલ્યા આચારેં અસાવેં ।
અંતકાળીં નામ ઘ્યાવેં । સર્વોત્તમાચેં ॥ ૧૫ ॥
અંતકાળીં નામ ઘ્યાવેં । સર્વોત્તમાચેં ॥ ૧૫ ॥
યેક મ્હણતી પુણ્ય અસેલ । તરીચ નામ યેઈલ ।
નાહીં તરી ભુલી પડેલ । અંતકાળીં ॥ ૧૬ ॥
નાહીં તરી ભુલી પડેલ । અંતકાળીં ॥ ૧૬ ॥
યેક મ્હણતી જીત અસાવે । તંવચિ સાર્થક કરાવેં ।
યેક મ્હણતી ફિરાવેં । તિર્થાટણ ॥ ૧૭ ॥
યેક મ્હણતી ફિરાવેં । તિર્થાટણ ॥ ૧૭ ॥
યેક મ્હણતી હે અટાટી । પાણીપાષાણાચી ભેટી ।
ચુબકળ્યા મારિતાં હિંપુટી । કાસાવિસ વ્હાવેં ॥ ૧૮ ॥
ચુબકળ્યા મારિતાં હિંપુટી । કાસાવિસ વ્હાવેં ॥ ૧૮ ॥
યેક મ્હણતી સાંડી વાચાળી । અગાધ મહિમા ભૂમંડળીં ।
દર્શનમાત્રેં હોય હોળી । માહાપાતકાચી ॥ ૧૯ ॥
દર્શનમાત્રેં હોય હોળી । માહાપાતકાચી ॥ ૧૯ ॥
યેક મ્હણતી તીર્થ સ્વભાવેં । કારણ મન અવરાવેં ।
યેક મ્હણતી કીર્તન કરાવેં । સાવકાસ ॥ ૨૦ ॥
યેક મ્હણતી કીર્તન કરાવેં । સાવકાસ ॥ ૨૦ ॥
યેક મ્હણતી યોગ બરવા । મુખ્ય તોચિ આધીં સાધાવા ।
દેહો અમરચિ કરાવા । અકસ્માત ॥ ૨૧ ॥
દેહો અમરચિ કરાવા । અકસ્માત ॥ ૨૧ ॥
યેક મ્હણતી ઐસેં કાયે । કાળવંચના કરૂં નયે ।
યેક મ્હણતી ધરાવી સોયે । ભક્તિમાર્ગાચી ॥ ૨૨ ॥
યેક મ્હણતી ધરાવી સોયે । ભક્તિમાર્ગાચી ॥ ૨૨ ॥
યેક મ્હણતી જ્ઞાન બરવેં । યેક મ્હણતી સાધન કરાવેં ।
યેક મ્હણતી મુક્ત અસાવેં । નિરંતર ॥ ૨૩ ॥
યેક મ્હણતી મુક્ત અસાવેં । નિરંતર ॥ ૨૩ ॥
યેક મ્હણતી અનર્ગળા । ધરીં પાપાચા કંટાળા ।
યેક મ્હણતી રે મોકળા । માર્ગ આમુચા ॥ ૨૪ ॥
યેક મ્હણતી રે મોકળા । માર્ગ આમુચા ॥ ૨૪ ॥
યેક મ્હણતી હેં વિશેષ । કરૂં નયે નિંદા દ્વેષ ।
યેક મ્હણતી સાવકાસ । દુષ્ટસંગ ત્યાગાવા ॥ ૨૫ ॥
યેક મ્હણતી સાવકાસ । દુષ્ટસંગ ત્યાગાવા ॥ ૨૫ ॥
યેક મ્હણતી જ્યાચેં ખાવેં । ત્યા સન્મુખચિ મરાવેં ।
તેણેં તત્કાળચિ પાવાવેં । મોક્ષપદ ॥ ૨૬ ॥
તેણેં તત્કાળચિ પાવાવેં । મોક્ષપદ ॥ ૨૬ ॥
યેક મ્હણતી સાંડા ગોઠી । આધીં પાહિજે તે રોટી ।
મગ કરાવી ચાઉટી । સાવકાસ ॥ ૨૭ ॥
મગ કરાવી ચાઉટી । સાવકાસ ॥ ૨૭ ॥
યેક મ્હણતી પાઉસ અસાવા । મગ સકળ યોગ બરવા ।
કારણ દુષ્કાળ ન પડાવા । મ્હણિજે બરેં ॥ ૨૮ ॥
કારણ દુષ્કાળ ન પડાવા । મ્હણિજે બરેં ॥ ૨૮ ॥
યેક મ્હણતી તપોનિધી । હોતાં વોળતી સકળ સિદ્ધી ।
યેક મ્હણતી રે આધીં । ઇંદ્રપદ સાધાવેં ॥ ૨૯ ॥
યેક મ્હણતી રે આધીં । ઇંદ્રપદ સાધાવેં ॥ ૨૯ ॥
યેક મ્હણતી આગમ પાહાવા । વેતાળ પ્રસન્ન કરૂન ઘ્યાવા ।
તેણેં પાવિજે દેવા । સ્વર્ગલોકીં ॥ ૩૦ ॥
તેણેં પાવિજે દેવા । સ્વર્ગલોકીં ॥ ૩૦ ॥
યેક મ્હણતી અઘોરમંત્ર । તેણેં હોઈજે સ્વતંત્ર ।
શ્રીહરી જયેચા કળત્ર । તેચિ વોળે ॥ ૩૧ ॥
શ્રીહરી જયેચા કળત્ર । તેચિ વોળે ॥ ૩૧ ॥
તી લાગલે સર્વ ધર્મ । તેથેં કૈંચેં ક્રિયાકર્મ ।
યેક મ્હણતી કુકર્મ । તિચ્યા મદે ॥ ૩૨ ॥
યેક મ્હણતી કુકર્મ । તિચ્યા મદે ॥ ૩૨ ॥
યેક મ્હણતી યેક સાક્ષપ । કરાવા મૃત્યંજયાચા જપ ।
તેણેં ગુણેં સર્વ સંકલ્પ । સિદ્ધીતેં પાવતી ॥ ૩૩ ॥
તેણેં ગુણેં સર્વ સંકલ્પ । સિદ્ધીતેં પાવતી ॥ ૩૩ ॥
યેક મ્હણતી બટુ ભૈરવ । તેણેં પાવિજે વૈભવ ।
યેક મ્હણતી ઝોટિંગ સર્વ । પુર્વિતસે ॥ ૩૪ ॥
યેક મ્હણતી ઝોટિંગ સર્વ । પુર્વિતસે ॥ ૩૪ ॥
યેક મ્હણતી કાળી કંકાળી । યેક મ્હણતી ભદ્રકાળી ।
યેક મ્હણતી ઉચિષ્ટ ચાંડાળી । સાહેં કરાવી ॥ ૩૫ ॥
યેક મ્હણતી ઉચિષ્ટ ચાંડાળી । સાહેં કરાવી ॥ ૩૫ ॥
યેક મ્હણતી વિઘ્નહર । યેક મ્હણતી ભોળા શંકર ।
યેક મ્હણતી સત્વર । પાવે ભગવતી ॥ ૩૬ ॥
યેક મ્હણતી સત્વર । પાવે ભગવતી ॥ ૩૬ ॥
યેક મ્હણતી મલ્લારી । સત્વરચિ સભાગ્ય કરી ।
યેક મ્હણતી માહા બરી । ભક્તિ વેંકટેશાચી ॥ ૩૭ ॥
યેક મ્હણતી માહા બરી । ભક્તિ વેંકટેશાચી ॥ ૩૭ ॥
યેક મ્હણતી પૂર્વ ઠેવા । યેક મ્હણતી પ્રેત્ન કરાવા ।
યેક મ્હણતી ભાર ઘાલાવા । દેવાચ વરી ॥ ૩૮ ॥
યેક મ્હણતી ભાર ઘાલાવા । દેવાચ વરી ॥ ૩૮ ॥
યેક મ્હણતી દેવ કૈંચા । અંતચિ પાહાતો ભલ્યાંચા ।
યેક મ્હણતી હા યુગાચા । યુગધર્મ ॥ ૩૯ ॥
યેક મ્હણતી હા યુગાચા । યુગધર્મ ॥ ૩૯ ॥
યેક આશ્ચીર્ય માનિતી । યેક વિસ્મયો કરિતી ।
યેક કંટાળોન મ્હણતી । કાયે હોઈલ તેં પાહાવેં ॥ ૪૦ ॥
યેક કંટાળોન મ્હણતી । કાયે હોઈલ તેં પાહાવેં ॥ ૪૦ ॥
ઐસે પ્રપંચિક જન । લક્ષણેં સાંગતાં ગહન ।
પરંતુ કાંહીં યેક ચિન્હ । અલ્પમાત્ર બોલિલોં ॥ ૪૧ ॥
પરંતુ કાંહીં યેક ચિન્હ । અલ્પમાત્ર બોલિલોં ॥ ૪૧ ॥
આતાં અસો હા સ્વભાવ । જ્ઞાત્યાંચા કૈસા અનુભવ ।
તોહિ સાંગિજેલ સર્વ । સાવધ ઐકા ॥ ૪૨ ॥
તોહિ સાંગિજેલ સર્વ । સાવધ ઐકા ॥ ૪૨ ॥
યેક મ્હણતી કરાવી ભક્તી । શ્રીહરી દેઈલ સદ્ગતી ।
યેક મ્હણતી બ્રહ્મપ્રાપ્તી । કર્મેંચિ હોયે ॥ ૪૩ ॥
યેક મ્હણતી બ્રહ્મપ્રાપ્તી । કર્મેંચિ હોયે ॥ ૪૩ ॥
યેક મ્હણતી ભોગ સુટેના । જ્ન્મમરણ હેં તુટેના ।
યેક મ્હણતી ઉર્મી નાના । અજ્ઞાનાચ્યા ॥ ૪૪ ॥
યેક મ્હણતી ઉર્મી નાના । અજ્ઞાનાચ્યા ॥ ૪૪ ॥
યેક મ્હણતી સર્વ બ્રહ્મ । તેથેં કૈંચેં ક્રિયાકર્મ ।
યેક મ્હણતી હા અધર્મ । બોલોંચિ નયે ॥ ૪૫ ॥
યેક મ્હણતી હા અધર્મ । બોલોંચિ નયે ॥ ૪૫ ॥
યેક મ્હણતી સર્વ નાસેં । ઉરલેં તેંચિ બ્રહ્મ અસે ।
યેક મ્હણતી ઐસેં નસે । સમાધાન ॥ ૪૬ ॥
યેક મ્હણતી ઐસેં નસે । સમાધાન ॥ ૪૬ ॥
સર્વબ્રહ્મ કેવળ બ્રહ્મ । દોની પૂર્વપક્ષાચે ભ્રમ ।
અનુભવાચેં વેગળેં વર્મ । મ્હણતી યેક ॥ ૪૭ ॥
અનુભવાચેં વેગળેં વર્મ । મ્હણતી યેક ॥ ૪૭ ॥
યેક મ્હણતી હેં ન ઘડે । અનુર્વાચ્ય વસ્તુ ઘડે ।
જેં બોલતાં મોન્ય પડે । વેદશાસ્ત્રાંસી ॥ ૪૮ ॥
જેં બોલતાં મોન્ય પડે । વેદશાસ્ત્રાંસી ॥ ૪૮ ॥
તવ શ્રોતા અનુવાદલા । મ્હણે નિશ્ચયે કોણ કેલા ।
સિદ્ધાંતમતેં અનુભવાલા । ઉરી કૈંચી ॥ ૪૯ ॥
સિદ્ધાંતમતેં અનુભવાલા । ઉરી કૈંચી ॥ ૪૯ ॥
અનુભવ દેહીં વેગળાલે । હેં પૂર્વીચ બોલિલેં ।
આતાં કાંહીં યેક કેલેં । નવચે કીં ॥ ૫૦ ॥
આતાં કાંહીં યેક કેલેં । નવચે કીં ॥ ૫૦ ॥
યેક સાક્ષત્વેં વર્તતી । સાક્ષી વેગળાચિ મ્હણતી ।
આપણ દૃષ્ટા ઐસી સ્થિતી । સ્વાનુભવાચી ॥ ૫૧ ॥
આપણ દૃષ્ટા ઐસી સ્થિતી । સ્વાનુભવાચી ॥ ૫૧ ॥
દૃશ્યાપાસૂન દ્રષ્ટા વેગળા । ઐસી અલિપ્તપણાચી કળા ।
આપણ સાક્ષત્વેં નિરાળા । સ્વાનુભવે ॥ ૫૨ ॥
આપણ સાક્ષત્વેં નિરાળા । સ્વાનુભવે ॥ ૫૨ ॥
સકળ પદાર્થ જાણતાં । તો પદાર્થાહૂન પર્તા ।
દેહીં અસોની અલિપ્તતા । સહજચિ જાલી ॥ ૫૩ ॥
દેહીં અસોની અલિપ્તતા । સહજચિ જાલી ॥ ૫૩ ॥
યેક ઐસેં સ્વાનુભવેં । મ્હણતી સાક્ષત્વેં વર્તાવેં ।
દૃશ્ય અસોનિ વેગળેં વ્હાવેં । દ્રષ્ટેપણેં ॥ ૫૪ ॥
દૃશ્ય અસોનિ વેગળેં વ્હાવેં । દ્રષ્ટેપણેં ॥ ૫૪ ॥
યેક મ્હણતી નાહીં ભેદ । વસ્તુ ઠાઈંચી અભેદ ।
તેથેં કૈંચા મતિમંદ દ્રષ્ટા આણિલા ॥ ૫૫ ॥
તેથેં કૈંચા મતિમંદ દ્રષ્ટા આણિલા ॥ ૫૫ ॥
અવઘી સાકરચિ સ્વભાવેં । તેથેં કડુ કાય નિવડાવેં ।
દ્રષ્ટા કૈંચા સ્વાનુભવેં । અવઘેંચિ બ્રહ્મ ॥ ૫૬ ॥
દ્રષ્ટા કૈંચા સ્વાનુભવેં । અવઘેંચિ બ્રહ્મ ॥ ૫૬ ॥
પ્રપંચ પરબ્રહ્મ અભેદ । ભેદવાદી માનિતી ભેદ ।
પરી હા આત્મા સ્વાનંદ । આકારલા ॥ ૫૭ ॥
પરી હા આત્મા સ્વાનંદ । આકારલા ॥ ૫૭ ॥
વિઘુરલેં તુપ થિજલેં । તૈસેં નિર્ગુણચિ ગુણા આલેં ।
તેથેં કાય વેગળેં કેલેં । દ્રષ્ટેપણેં ॥ ૫૮ ॥
તેથેં કાય વેગળેં કેલેં । દ્રષ્ટેપણેં ॥ ૫૮ ॥
મ્હણૌનિ દ્રષ્ટા આણી દૃશ્ય । અવઘા યેકચિ જગદીશ ।
દ્રષ્ટેપણાચે સાયાસ । કાસયાસી ॥ ૫૯ ॥
દ્રષ્ટેપણાચે સાયાસ । કાસયાસી ॥ ૫૯ ॥
બ્રહ્મચિ આકારલેં સર્વ । ઐસા યેકાંચા અનુભવ ।
ઐસે હે દોની સ્વભાવ । નિરોપિલે ॥ ૬૦ ॥
ઐસે હે દોની સ્વભાવ । નિરોપિલે ॥ ૬૦ ॥
અવઘા આત્મા આકારાઅ । આપણ ભિન્ન કૈંચા ઉરલા ।
દુસરા અનુભવ બોલિલા । ઐસિયાપરી ॥ ૬૧ ॥
દુસરા અનુભવ બોલિલા । ઐસિયાપરી ॥ ૬૧ ॥
ઐક તિસરા અનુભવ । પ્રપંચ સારૂનિયાં સર્વ ।
કાંહીં નાહીં તોચિ દેવ । ઐસેં મ્હણતી ॥ ૬૨ ॥
કાંહીં નાહીં તોચિ દેવ । ઐસેં મ્હણતી ॥ ૬૨ ॥
દૃશ્ય અવઘેં વેગળેં કેલેં । કેવળ અદૃશ્યચિ ઉરલેં ।
તેંચિ બ્રહ્મ અનુભવિલેં । મ્હણતી યેક ॥ ૬૩ ॥
તેંચિ બ્રહ્મ અનુભવિલેં । મ્હણતી યેક ॥ ૬૩ ॥
પરી તેં બ્રહ્મ મ્હણોં નયે । ઉપાયાસારિખા અપાયે ।
સુન્યત્વાસ બ્રહ્મ કાયે । મ્હણોં યેઈલ ॥ ૬૪ ॥
સુન્યત્વાસ બ્રહ્મ કાયે । મ્હણોં યેઈલ ॥ ૬૪ ॥
દૃશ્ય અવઘેં વોલાંડિલેં । અદૃશ્ય સુન્યત્વીં પડિલેં ।
બ્રહ્મ મ્હણૌનિ મુરડલેં । તેથુનિચ માગે ॥ ૬૫ ॥
બ્રહ્મ મ્હણૌનિ મુરડલેં । તેથુનિચ માગે ॥ ૬૫ ॥
ઇકડે દૃશ્ય તિકડે દેવ । મધ્યેં સુન્યત્વાચા ઠાવ ।
તયાસ મંદબુદ્ધિસ્તવ । પ્રાણી બ્રહ્મ મ્હણે ॥ ૬૬ ॥
તયાસ મંદબુદ્ધિસ્તવ । પ્રાણી બ્રહ્મ મ્હણે ॥ ૬૬ ॥
રાયાસ નાહીં વોળખિલેં । સેવકાસ રાવસેં કલ્પિલેં ।
પરી તેં અવઘેં વેર્થ ગેલેં । રાજા દેખતાં ॥ ૬૭ ॥
પરી તેં અવઘેં વેર્થ ગેલેં । રાજા દેખતાં ॥ ૬૭ ॥
તૈસેં સુન્યત્વ કલ્પિલેં બ્રહ્મ । પુઢેં દેખતાં પરબ્રહ્મ ।
સુન્યત્વચા અવઘા ભ્રમ । તુટોન ગેલા ॥ ૬૮ ॥
સુન્યત્વચા અવઘા ભ્રમ । તુટોન ગેલા ॥ ૬૮ ॥
પરી હા સૂક્ષ્મ આડતાળા । વારી વિવેકેં વેગળા ।
જૈસેં દુગ્ધ ઘેઊન જળા । રાજહંસ સાંડી ॥ ૬૯ ॥
જૈસેં દુગ્ધ ઘેઊન જળા । રાજહંસ સાંડી ॥ ૬૯ ॥
આધીં દૃશ્યા સોડિલેં । મગ સુન્યત્વ વોલાંડિલેં ।
મૂળમાયેપરતેં દેખિલેં । પરબ્રહ્મ ॥ ૭૦ ॥
મૂળમાયેપરતેં દેખિલેં । પરબ્રહ્મ ॥ ૭૦ ॥
વેગળેપણેં પાહાણેં ઘડે । તેણેં વૃત્તિ સુન્યત્વીં પડે ।
પોટીં સંદેહ પવાડે । સુન્યત્વાચા ॥ ૭૧ ॥
પોટીં સંદેહ પવાડે । સુન્યત્વાચા ॥ ૭૧ ॥
ભિન્નપણેં અનુભવિલેં । તયાસ સુન્ય ઐસેં બોલિલેં ।
વસ્તુ લક્ષિતાં અભિન્ન જાલેં । પાહિજે આધીં ॥ ૭૨ ॥
વસ્તુ લક્ષિતાં અભિન્ન જાલેં । પાહિજે આધીં ॥ ૭૨ ॥
વસ્તુ આપણચિ હોણેં । ઐસેં વસ્તુચેં પાહાણેં ।
નિશ્ચયેંસીં ભિન્નપણેં । સુન્યત્વ લાભે ॥ ૭૩ ॥
નિશ્ચયેંસીં ભિન્નપણેં । સુન્યત્વ લાભે ॥ ૭૩ ॥
યાકારણેં સુન્ય કાંહીં । પરબ્રહ્મ હોણાર નાહીં ।
વસ્તુરૂપ હોઊન પાહીં । સ્વાનુભવેં ॥ ૭૪ ॥
વસ્તુરૂપ હોઊન પાહીં । સ્વાનુભવેં ॥ ૭૪ ॥
આપણ વસ્તુ સિદ્ધચિ આહે । મન મી ઐસેં કલ્પૂં નયે ।
સાધુ સાંગતી ઉપાયે । તૂંચિ આત્મા ॥ ૭૫ ॥
સાધુ સાંગતી ઉપાયે । તૂંચિ આત્મા ॥ ૭૫ ॥
મન મી ઐસેં નાથિલેં । સંતીં નાહીં નિરોપિલેં ।
માનાવેં કોણાચ્યા બોલેં । મન મી ઐસેં ॥ ૭૬ ॥
માનાવેં કોણાચ્યા બોલેં । મન મી ઐસેં ॥ ૭૬ ॥
સંતવચનીં ઠેવિતાં ભાવે । તોચિ શુદ્ધ સ્વાનુભવ ।
મનાચા તૈસાચ સ્વભાવ । આપણ વસ્તુ ॥ ૭૭ ॥
મનાચા તૈસાચ સ્વભાવ । આપણ વસ્તુ ॥ ૭૭ ॥
જયાચા ઘ્યાવા અનુભવ । તોચિ આપણ નિરાવેવ ।
આપુલા ઘેતી અનુભવ । વિશ્વજન ॥ ૭૮ ॥
આપુલા ઘેતી અનુભવ । વિશ્વજન ॥ ૭૮ ॥
લોભી ધન સાધૂં ગેલે । તંવ તે લોભી ધનચિ જાલે ।
મગ ભાગ્યપુરુષીં ભોગિલેં । સાવકાસ ॥ ૭૯ ॥
મગ ભાગ્યપુરુષીં ભોગિલેં । સાવકાસ ॥ ૭૯ ॥
તૈસેં દેહબુદ્ધી સોડિતાં । સાધકાસ જાલેં તત્વતા ।
અનુભવાચી મુખ્ય વાર્તા । તે હે ઐસી ॥ ૮૦ ॥
અનુભવાચી મુખ્ય વાર્તા । તે હે ઐસી ॥ ૮૦ ॥
આપણ વસ્તુ મુળીં યેક । ઐસા જ્ઞાનાચા વિવેક ।
યેથૂન હા જ્ઞાનદશક । સંપૂર્ણ જાલા ॥ ૮૧ ॥
યેથૂન હા જ્ઞાનદશક । સંપૂર્ણ જાલા ॥ ૮૧ ॥
આત્મજ્ઞાન નિરોપિલેં । યેથામતીનેં બોલિલેં ।
ન્યૂનપર્ણ ક્ષ્મા કેલેં । પાહિજે શ્રોતીં ॥ ૮૨ ॥
ન્યૂનપર્ણ ક્ષ્મા કેલેં । પાહિજે શ્રોતીં ॥ ૮૨ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સુન્યત્વનિર્શનનામ સમાસ દહાવા ॥
॥ દશક આઠવા સમાપ્ત ॥