સૂત ઉવાચ
તત્ર ગોમિથુનં રાજા હન્યમાનમનાથવત્ ।
દણ્ડહસ્તં ચ વૃષલં દદૃશે નૃપલાઞ્છનમ્ ॥ ૧ ॥
તત્ર ગોમિથુનં રાજા હન્યમાનમનાથવત્ ।
દણ્ડહસ્તં ચ વૃષલં દદૃશે નૃપલાઞ્છનમ્ ॥ ૧ ॥
વૃષં મૃણાલધવલં મેહન્તમિવ બિભ્યતમ્ ।
વેપમાનં પદૈકેન સીદન્તં શૂદ્રતાડિતમ્ ॥ ૨ ॥
વેપમાનં પદૈકેન સીદન્તં શૂદ્રતાડિતમ્ ॥ ૨ ॥
ગાં ચ ધર્મદુઘાં દીનાં ભૃશં શૂદ્રપદાહતામ્ ।
વિવત્સામાશ્રુવદનાં ક્ષામાં યવસમિચ્છતીમ્ ॥ ૩ ॥
વિવત્સામાશ્રુવદનાં ક્ષામાં યવસમિચ્છતીમ્ ॥ ૩ ॥
પપ્રચ્છ રથમારૂઢઃ કાર્તસ્વરપરિચ્છદમ્ ।
મેઘગમ્ભીરયા વાચા સમારોપિતકાર્મુકઃ ॥ ૪ ॥
મેઘગમ્ભીરયા વાચા સમારોપિતકાર્મુકઃ ॥ ૪ ॥
કસ્ત્વં મચ્છરણે લોકે બલાદ્ધંસ્યબલાન્ બલી ।
નરદેવોઽસિ વેશેણ નટવત્કર્મણાદ્વિજઃ ॥ ૫ ॥
નરદેવોઽસિ વેશેણ નટવત્કર્મણાદ્વિજઃ ॥ ૫ ॥
યસ્ત્વં કૃષ્ણે ગતે દૂરં સહગાણ્ડીવધન્વના ।
શોચ્યોઽસ્યશોચ્યાન્ રહસિ પ્રહરન્ વધમર્હસિ ॥ ૬ ॥
શોચ્યોઽસ્યશોચ્યાન્ રહસિ પ્રહરન્ વધમર્હસિ ॥ ૬ ॥
ત્વં વા મૃણાલધવલઃ પાદૈર્ન્યૂનઃ પદા ચરન્ ।
વૃષરૂપેણ કિં કશ્ચિદ્ દેવો નઃ પરિખેદયન્ ॥ ૭ ॥
વૃષરૂપેણ કિં કશ્ચિદ્ દેવો નઃ પરિખેદયન્ ॥ ૭ ॥
ન જાતુ કૌરવેન્દ્રાણાં દોર્દણ્ડપરિરમ્ભિતે ।
ભૂતલેઽનુપતન્ત્યસ્મિન્ વિના તે પ્રાણિનાં શુચઃ ॥ ૮ ॥
ભૂતલેઽનુપતન્ત્યસ્મિન્ વિના તે પ્રાણિનાં શુચઃ ॥ ૮ ॥
મા સૌરભેયાત્ર શુચો વ્યેતુ તે વૃષલાદ્ ભયમ્ ।
મા રોદીરમ્બ ભદ્રં તે ખલાનાં મયિ શાસ્તરિ ॥ ૯ ॥
મા રોદીરમ્બ ભદ્રં તે ખલાનાં મયિ શાસ્તરિ ॥ ૯ ॥
યસ્ય રાષ્ટ્રે પ્રજાઃ સર્વાસ્ત્રસ્યન્તે સાધ્વ્યસાધુભિઃ ।
તસ્ય મત્તસ્ય નશ્યન્તિ કીર્તિરાયુર્ભગો ગતિઃ ॥ ૧૦ ॥
તસ્ય મત્તસ્ય નશ્યન્તિ કીર્તિરાયુર્ભગો ગતિઃ ॥ ૧૦ ॥
એષ રાજ્ઞાં પરો ધર્મો હ્યાર્તાનામાર્તિનિગ્રહઃ ।
અત એનં વધિષ્યામિ ભૂતદ્રુહમસત્તમમ્ ॥ ૧૧ ॥
અત એનં વધિષ્યામિ ભૂતદ્રુહમસત્તમમ્ ॥ ૧૧ ॥
કોઽવૃશ્ચત્ તવ પાદાંસ્ત્રીન્ સૌરભેય ચતુષ્પદ ।
મા ભૂવંસ્ત્વાદૃશા રાષ્ટ્રે રાજ્ઞાં કૃષ્ણાનુવર્તિનામ્ ॥ ૧૨ ॥
મા ભૂવંસ્ત્વાદૃશા રાષ્ટ્રે રાજ્ઞાં કૃષ્ણાનુવર્તિનામ્ ॥ ૧૨ ॥
આખ્યાહિ વૃષ ભદ્રં વઃ સાધૂનામકૃતાગસામ્ ।
આત્મવૈરૂપ્યકર્તારં પાર્થાનાં કીર્તિદૂષણમ્ ॥ ૧૩ ॥
આત્મવૈરૂપ્યકર્તારં પાર્થાનાં કીર્તિદૂષણમ્ ॥ ૧૩ ॥
જનેઽનાગસ્યઘં યુઞ્જન્ સર્વતોઽસ્ય ચ મદ્ભયમ્ ।
સાધૂનાં ભદ્રમેવ સ્યાદસાધુદમને કૃતે ॥ ૧૪ ॥
સાધૂનાં ભદ્રમેવ સ્યાદસાધુદમને કૃતે ॥ ૧૪ ॥
અનાગઃસ્વિહ ભૂતેષુ ય આગસ્કૃન્નિરઙ્કુશઃ ।
આહર્તાસ્મિ ભુજં સાક્ષાદમર્ત્યસ્યાપિ સાઙ્ગદમ્ ॥ ૧૫ ॥
આહર્તાસ્મિ ભુજં સાક્ષાદમર્ત્યસ્યાપિ સાઙ્ગદમ્ ॥ ૧૫ ॥
રાજ્ઞો હિ પરમો ધર્મઃ સ્વધર્મસ્થાનુપાલનમ્ ।
શાસતોઽન્યાન્ યથાશાસ્ત્રમનાપદ્યુત્પથાનિહ ॥ ૧૬ ॥
શાસતોઽન્યાન્ યથાશાસ્ત્રમનાપદ્યુત્પથાનિહ ॥ ૧૬ ॥
ધર્મ ઉવાચ
એતદ્ વઃ પાણ્ડવેયાનાં યુક્તમાર્તાભયં વચઃ ।
યેષાં ગુણગણૈઃ કૃષ્ણો દૌત્યાદૌ ભગવાન્ કૃતઃ ॥ ૧૭ ॥
એતદ્ વઃ પાણ્ડવેયાનાં યુક્તમાર્તાભયં વચઃ ।
યેષાં ગુણગણૈઃ કૃષ્ણો દૌત્યાદૌ ભગવાન્ કૃતઃ ॥ ૧૭ ॥
ન વયં ક્લેશબીજાનિ યતઃ સ્યુઃ પુરુષર્ષભ ।
પુરુષં તં વિજાનીમો વાક્યભેદવિમોહિતાઃ ॥ ૧૮ ॥
પુરુષં તં વિજાનીમો વાક્યભેદવિમોહિતાઃ ॥ ૧૮ ॥
કેચિદ્ વિકલ્પવસના આહુરાત્માનમાત્મનઃ ।
દૈવમન્યેઽપરે કર્મ સ્વભાવમપરે પ્રભુમ્ ॥ ૧૯ ॥
દૈવમન્યેઽપરે કર્મ સ્વભાવમપરે પ્રભુમ્ ॥ ૧૯ ॥
અપ્રતર્ક્યાદનિર્દેશ્યાદિતિ કેષ્વપિ નિશ્ચયઃ ।
અત્રાનુરૂપં રાજર્ષે વિમૃશ સ્વમનીષયા ॥ ૨૦ ॥
અત્રાનુરૂપં રાજર્ષે વિમૃશ સ્વમનીષયા ॥ ૨૦ ॥
સૂત ઉવાચ
એવં ધર્મે પ્રવદતિ સ સમ્રાડ્ દ્વિજસત્તમાઃ ।
સમાહિતેન મનસા વિખેદઃ પર્યચષ્ટ તમ્ ॥ ૨૧ ॥
એવં ધર્મે પ્રવદતિ સ સમ્રાડ્ દ્વિજસત્તમાઃ ।
સમાહિતેન મનસા વિખેદઃ પર્યચષ્ટ તમ્ ॥ ૨૧ ॥
રાજોવાચ
ધર્મં બ્રવીષિ ધર્મજ્ઞ ધર્મોઽસિ વૃષરૂપધૃક્ ।
યદધર્મકૃતઃ સ્થાનં સૂચકસ્યાપિ તદ્ભવેત્ ॥ ૨૨ ॥
ધર્મં બ્રવીષિ ધર્મજ્ઞ ધર્મોઽસિ વૃષરૂપધૃક્ ।
યદધર્મકૃતઃ સ્થાનં સૂચકસ્યાપિ તદ્ભવેત્ ॥ ૨૨ ॥
અથવા દેવમાયાયા નૂનં ગતિરગોચરા ।
ચેતસો વચસશ્ચાપિ ભૂતાનામિતિ નિશ્ચયઃ ॥ ૨૩ ॥
ચેતસો વચસશ્ચાપિ ભૂતાનામિતિ નિશ્ચયઃ ॥ ૨૩ ॥
તપઃ શૌચં દયા સત્યમિતિ પાદાઃ કૃતે કૃતાઃ ।
અધર્માંશૈસ્ત્રયો ભગ્નાઃ સ્મયસઙ્ગમદૈસ્તવ ॥ ૨૪ ॥
અધર્માંશૈસ્ત્રયો ભગ્નાઃ સ્મયસઙ્ગમદૈસ્તવ ॥ ૨૪ ॥
ઇદાનીં ધર્મ પાદસ્તે સત્યં નિર્વર્તયેદ્યતઃ ।
તં જિઘૃક્ષત્યધર્મોઽયમનૃતેનૈધિતઃ કલિઃ ॥ ૨૫ ॥
તં જિઘૃક્ષત્યધર્મોઽયમનૃતેનૈધિતઃ કલિઃ ॥ ૨૫ ॥
ઇયં ચ ભૂમિર્ભગવતા ન્યાસિતોરુભરા સતી ।
શ્રીમદ્ભિસ્તત્પદન્યાસૈઃ સર્વતઃ કૃતકૌતુકા ॥ ૨૬ ॥
શ્રીમદ્ભિસ્તત્પદન્યાસૈઃ સર્વતઃ કૃતકૌતુકા ॥ ૨૬ ॥
શોચત્યશ્રુકલા સાધ્વી દુર્ભગેવોજ્ઝિતા સતી ।
અબ્રહ્મણ્યા નૃપવ્યાજાઃ શૂદ્રા ભોક્ષ્યન્તિ મામિતિ ॥ ૨૭ ॥
અબ્રહ્મણ્યા નૃપવ્યાજાઃ શૂદ્રા ભોક્ષ્યન્તિ મામિતિ ॥ ૨૭ ॥
ઇતિ ધર્મં મહીં ચૈવ સાન્ત્વયિત્વા મહારથઃ ।
નિશાતમાદદે ખડ્ગં કલયેઽધર્મહેતવે ॥ ૨૮ ॥
નિશાતમાદદે ખડ્ગં કલયેઽધર્મહેતવે ॥ ૨૮ ॥
તં જિઘાંસુમભિપ્રેત્ય વિહાય નૃપલાઞ્છનમ્ ।
તત્પાદમૂલં શિરસા સમગાદ્ ભયવિહ્વલઃ ॥ ૨૯ ॥
તત્પાદમૂલં શિરસા સમગાદ્ ભયવિહ્વલઃ ॥ ૨૯ ॥
પતિતં પાદયોર્વીરઃ કૃપયા
દીનવત્સલઃ ।
શરણ્યો
નાવધીચ્છ્લોક્ય આહ ચેદં હસન્નિવ ॥ ૩૦ ॥
દીનવત્સલઃ ।
શરણ્યો
નાવધીચ્છ્લોક્ય આહ ચેદં હસન્નિવ ॥ ૩૦ ॥
રાજોવાચ
ન તે ગુડાકેશયશોધરાણાં
બદ્ધાઞ્જલેર્વૈ ભયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
ન વર્તિતવ્યં ભવતા કથઞ્ચન
ક્ષેત્રે મદીયે ત્વમધર્મબન્ધુઃ ॥ ૩૧ ॥
ન તે ગુડાકેશયશોધરાણાં
બદ્ધાઞ્જલેર્વૈ ભયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
ન વર્તિતવ્યં ભવતા કથઞ્ચન
ક્ષેત્રે મદીયે ત્વમધર્મબન્ધુઃ ॥ ૩૧ ॥
ત્વાં વર્તમાનં નરદેવદેહે-
ષ્વનુપ્રવૃત્તોઽયમધર્મપૂગઃ ।
લોભોઽનૃતં ચૌર્યમનાર્યમંહો
જ્યેષ્ઠા ચ માયા કલહશ્ચ દમ્ભઃ ॥ ૩૨ ॥
ષ્વનુપ્રવૃત્તોઽયમધર્મપૂગઃ ।
લોભોઽનૃતં ચૌર્યમનાર્યમંહો
જ્યેષ્ઠા ચ માયા કલહશ્ચ દમ્ભઃ ॥ ૩૨ ॥
ન વર્તિતવ્યં તદધર્મબન્ધો
ધર્મેણ સત્યેન ચ વર્તિતવ્યે ।
બ્રહ્માવર્તે યત્ર યજન્તિ યજ્ઞૈ-
ર્યજ્ઞેશ્વરં યજ્ઞવિતાનવિજ્ઞાઃ ॥ ૩૩ ॥
ધર્મેણ સત્યેન ચ વર્તિતવ્યે ।
બ્રહ્માવર્તે યત્ર યજન્તિ યજ્ઞૈ-
ર્યજ્ઞેશ્વરં યજ્ઞવિતાનવિજ્ઞાઃ ॥ ૩૩ ॥
યસ્મિન્ હરિર્ભગવાનિજ્યમાન
ઇજ્યાત્મમૂર્તિર્યજતાં શં તનોતિ ।
કામાનમોઘાન્ સ્થિરજઙ્ગમાના-
મન્તર્બહિર્વાયુરિવૈષ આત્મા ॥ ૩૪ ॥
ઇજ્યાત્મમૂર્તિર્યજતાં શં તનોતિ ।
કામાનમોઘાન્ સ્થિરજઙ્ગમાના-
મન્તર્બહિર્વાયુરિવૈષ આત્મા ॥ ૩૪ ॥
સૂત ઉવાચ
પરીક્ષિતૈવમાદિષ્ટઃ સ કલિર્જાતવેપથુઃ ।
તમુદ્યતાસિમાહેદં દણ્ડપાણિમિવોદ્યતમ્ ॥ ૩૫ ॥
પરીક્ષિતૈવમાદિષ્ટઃ સ કલિર્જાતવેપથુઃ ।
તમુદ્યતાસિમાહેદં દણ્ડપાણિમિવોદ્યતમ્ ॥ ૩૫ ॥
કલિરુવાચ
યત્ર ક્વ વાથ વત્સ્યામિ સાર્વભૌમ તવાજ્ઞયા ।
લક્ષયે તત્ર તત્રાપિ ત્વામાત્તેષુશરાસનમ્ ॥ ૩૬ ॥
યત્ર ક્વ વાથ વત્સ્યામિ સાર્વભૌમ તવાજ્ઞયા ।
લક્ષયે તત્ર તત્રાપિ ત્વામાત્તેષુશરાસનમ્ ॥ ૩૬ ॥
તન્મે ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ સ્થાનં નિર્દેષ્ટુમર્હસિ ।
યત્રૈવ નિયતો વત્સ્ય આતિષ્ઠંસ્તેઽનુશાસનમ્ ॥ ૩૭ ॥
યત્રૈવ નિયતો વત્સ્ય આતિષ્ઠંસ્તેઽનુશાસનમ્ ॥ ૩૭ ॥
સૂત ઉવાચ
અભ્યર્થિતસ્તદા તસ્મૈ સ્થાનાનિ કલયે દદૌ ।
દ્યૂતં પાનં સ્ત્રિયઃ સૂના યત્રાધર્મશ્ચતુર્વિધઃ ॥ ૩૮ ॥
અભ્યર્થિતસ્તદા તસ્મૈ સ્થાનાનિ કલયે દદૌ ।
દ્યૂતં પાનં સ્ત્રિયઃ સૂના યત્રાધર્મશ્ચતુર્વિધઃ ॥ ૩૮ ॥
પુનશ્ચ યાચમાનાય જાતરૂપમદાત્પ્રભુઃ ।
તતોઽનૃતં મદં કામં રજો વૈરં ચ પઞ્ચમમ્ ॥ ૩૯ ॥
તતોઽનૃતં મદં કામં રજો વૈરં ચ પઞ્ચમમ્ ॥ ૩૯ ॥
અમૂનિ પઞ્ચ સ્થાનાનિ હ્યધર્મપ્રભવઃ કલિઃ ।
ઔત્તરેયેણ દત્તાનિ ન્યવસત્ તન્નિદેશકૃત્ ॥ ૪૦ ॥
ઔત્તરેયેણ દત્તાનિ ન્યવસત્ તન્નિદેશકૃત્ ॥ ૪૦ ॥
અથૈતાનિ ન સેવેત બુભૂષુઃ પુરુષઃ ક્વચિત્ ।
વિશેષતો ધર્મશીલો રાજા લોકપતિર્ગુરુઃ ॥ ૪૧ ॥
વિશેષતો ધર્મશીલો રાજા લોકપતિર્ગુરુઃ ॥ ૪૧ ॥
વૃષસ્ય નષ્ટાંસ્ત્રીન્ પાદાન્ તપઃ શૌચં દયામિતિ ।
પ્રતિસન્દધ આશ્વાસ્ય મહીં ચ સમવર્ધયત્ ॥ ૪૨ ॥
પ્રતિસન્દધ આશ્વાસ્ય મહીં ચ સમવર્ધયત્ ॥ ૪૨ ॥
સ એષ એતર્હ્યધ્યાસ્ત આસનં પાર્થિવોચિતમ્ ।
પિતામહેનોપન્યસ્તં રાજ્ઞારણ્યં વિવિક્ષતા ॥ ૪૩ ॥
પિતામહેનોપન્યસ્તં રાજ્ઞારણ્યં વિવિક્ષતા ॥ ૪૩ ॥
આસ્તેઽધુના સ રાજર્ષિઃ કૌરવેન્દ્રશ્રિયોલ્લસન્ ।
ગજાહ્વયે મહાભાગશ્ચક્રવર્તી બૃહચ્છ્રવાઃ ॥ ૪૪ ॥
ગજાહ્વયે મહાભાગશ્ચક્રવર્તી બૃહચ્છ્રવાઃ ॥ ૪૪ ॥
ઇત્થમ્ભૂતાનુભાવોઽયમભિમન્યુસુતો નૃપઃ ।
યસ્ય પાલયતઃ ક્ષૌણીં યૂયં સત્રાય દીક્ષિતાઃ ॥ ૪૫ ॥
યસ્ય પાલયતઃ ક્ષૌણીં યૂયં સત્રાય દીક્ષિતાઃ ॥ ૪૫ ॥