సూత ఉవాచ
తత్ర గోమిథునం రాజా హన్యమానమనాథవత్ ।
దణ్డహస్తం చ వృషలం దదృశే నృపలాఞ్ఛనమ్ ॥ ౧ ॥
తత్ర గోమిథునం రాజా హన్యమానమనాథవత్ ।
దణ్డహస్తం చ వృషలం దదృశే నృపలాఞ్ఛనమ్ ॥ ౧ ॥
వృషం మృణాలధవలం మేహన్తమివ బిభ్యతమ్ ।
వేపమానం పదైకేన సీదన్తం శూద్రతాడితమ్ ॥ ౨ ॥
వేపమానం పదైకేన సీదన్తం శూద్రతాడితమ్ ॥ ౨ ॥
గాం చ ధర్మదుఘాం దీనాం భృశం శూద్రపదాహతామ్ ।
వివత్సామాశ్రువదనాం క్షామాం యవసమిచ్ఛతీమ్ ॥ ౩ ॥
వివత్సామాశ్రువదనాం క్షామాం యవసమిచ్ఛతీమ్ ॥ ౩ ॥
పప్రచ్ఛ రథమారూఢః కార్తస్వరపరిచ్ఛదమ్ ।
మేఘగమ్భీరయా వాచా సమారోపితకార్ముకః ॥ ౪ ॥
మేఘగమ్భీరయా వాచా సమారోపితకార్ముకః ॥ ౪ ॥
కస్త్వం మచ్ఛరణే లోకే బలాద్ధంస్యబలాన్ బలీ ।
నరదేవోఽసి వేశేణ నటవత్కర్మణాద్విజః ॥ ౫ ॥
నరదేవోఽసి వేశేణ నటవత్కర్మణాద్విజః ॥ ౫ ॥
యస్త్వం కృష్ణే గతే దూరం సహగాణ్డీవధన్వనా ।
శోచ్యోఽస్యశోచ్యాన్ రహసి ప్రహరన్ వధమర్హసి ॥ ౬ ॥
శోచ్యోఽస్యశోచ్యాన్ రహసి ప్రహరన్ వధమర్హసి ॥ ౬ ॥
త్వం వా మృణాలధవలః పాదైర్న్యూనః పదా చరన్ ।
వృషరూపేణ కిం కశ్చిద్ దేవో నః పరిఖేదయన్ ॥ ౭ ॥
వృషరూపేణ కిం కశ్చిద్ దేవో నః పరిఖేదయన్ ॥ ౭ ॥
న జాతు కౌరవేన్ద్రాణాం దోర్దణ్డపరిరమ్భితే ।
భూతలేఽనుపతన్త్యస్మిన్ వినా తే ప్రాణినాం శుచః ॥ ౮ ॥
భూతలేఽనుపతన్త్యస్మిన్ వినా తే ప్రాణినాం శుచః ॥ ౮ ॥
మా సౌరభేయాత్ర శుచో వ్యేతు తే వృషలాద్ భయమ్ ।
మా రోదీరమ్బ భద్రం తే ఖలానాం మయి శాస్తరి ॥ ౯ ॥
మా రోదీరమ్బ భద్రం తే ఖలానాం మయి శాస్తరి ॥ ౯ ॥
యస్య రాష్ట్రే ప్రజాః సర్వాస్త్రస్యన్తే సాధ్వ్యసాధుభిః ।
తస్య మత్తస్య నశ్యన్తి కీర్తిరాయుర్భగో గతిః ॥ ౧౦ ॥
తస్య మత్తస్య నశ్యన్తి కీర్తిరాయుర్భగో గతిః ॥ ౧౦ ॥
ఏష రాజ్ఞాం పరో ధర్మో హ్యార్తానామార్తినిగ్రహః ।
అత ఏనం వధిష్యామి భూతద్రుహమసత్తమమ్ ॥ ౧౧ ॥
అత ఏనం వధిష్యామి భూతద్రుహమసత్తమమ్ ॥ ౧౧ ॥
కోఽవృశ్చత్ తవ పాదాంస్త్రీన్ సౌరభేయ చతుష్పద ।
మా భూవంస్త్వాదృశా రాష్ట్రే రాజ్ఞాం కృష్ణానువర్తినామ్ ॥ ౧౨ ॥
మా భూవంస్త్వాదృశా రాష్ట్రే రాజ్ఞాం కృష్ణానువర్తినామ్ ॥ ౧౨ ॥
ఆఖ్యాహి వృష భద్రం వః సాధూనామకృతాగసామ్ ।
ఆత్మవైరూప్యకర్తారం పార్థానాం కీర్తిదూషణమ్ ॥ ౧౩ ॥
ఆత్మవైరూప్యకర్తారం పార్థానాం కీర్తిదూషణమ్ ॥ ౧౩ ॥
జనేఽనాగస్యఘం యుఞ్జన్ సర్వతోఽస్య చ మద్భయమ్ ।
సాధూనాం భద్రమేవ స్యాదసాధుదమనే కృతే ॥ ౧౪ ॥
సాధూనాం భద్రమేవ స్యాదసాధుదమనే కృతే ॥ ౧౪ ॥
అనాగఃస్విహ భూతేషు య ఆగస్కృన్నిరఙ్కుశః ।
ఆహర్తాస్మి భుజం సాక్షాదమర్త్యస్యాపి సాఙ్గదమ్ ॥ ౧౫ ॥
ఆహర్తాస్మి భుజం సాక్షాదమర్త్యస్యాపి సాఙ్గదమ్ ॥ ౧౫ ॥
రాజ్ఞో హి పరమో ధర్మః స్వధర్మస్థానుపాలనమ్ ।
శాసతోఽన్యాన్ యథాశాస్త్రమనాపద్యుత్పథానిహ ॥ ౧౬ ॥
శాసతోఽన్యాన్ యథాశాస్త్రమనాపద్యుత్పథానిహ ॥ ౧౬ ॥
ధర్మ ఉవాచ
ఏతద్ వః పాణ్డవేయానాం యుక్తమార్తాభయం వచః ।
యేషాం గుణగణైః కృష్ణో దౌత్యాదౌ భగవాన్ కృతః ॥ ౧౭ ॥
ఏతద్ వః పాణ్డవేయానాం యుక్తమార్తాభయం వచః ।
యేషాం గుణగణైః కృష్ణో దౌత్యాదౌ భగవాన్ కృతః ॥ ౧౭ ॥
న వయం క్లేశబీజాని యతః స్యుః పురుషర్షభ ।
పురుషం తం విజానీమో వాక్యభేదవిమోహితాః ॥ ౧౮ ॥
పురుషం తం విజానీమో వాక్యభేదవిమోహితాః ॥ ౧౮ ॥
కేచిద్ వికల్పవసనా ఆహురాత్మానమాత్మనః ।
దైవమన్యేఽపరే కర్మ స్వభావమపరే ప్రభుమ్ ॥ ౧౯ ॥
దైవమన్యేఽపరే కర్మ స్వభావమపరే ప్రభుమ్ ॥ ౧౯ ॥
అప్రతర్క్యాదనిర్దేశ్యాదితి కేష్వపి నిశ్చయః ।
అత్రానురూపం రాజర్షే విమృశ స్వమనీషయా ॥ ౨౦ ॥
అత్రానురూపం రాజర్షే విమృశ స్వమనీషయా ॥ ౨౦ ॥
సూత ఉవాచ
ఏవం ధర్మే ప్రవదతి స సమ్రాడ్ ద్విజసత్తమాః ।
సమాహితేన మనసా విఖేదః పర్యచష్ట తమ్ ॥ ౨౧ ॥
ఏవం ధర్మే ప్రవదతి స సమ్రాడ్ ద్విజసత్తమాః ।
సమాహితేన మనసా విఖేదః పర్యచష్ట తమ్ ॥ ౨౧ ॥
రాజోవాచ
ధర్మం బ్రవీషి ధర్మజ్ఞ ధర్మోఽసి వృషరూపధృక్ ।
యదధర్మకృతః స్థానం సూచకస్యాపి తద్భవేత్ ॥ ౨౨ ॥
ధర్మం బ్రవీషి ధర్మజ్ఞ ధర్మోఽసి వృషరూపధృక్ ।
యదధర్మకృతః స్థానం సూచకస్యాపి తద్భవేత్ ॥ ౨౨ ॥
అథవా దేవమాయాయా నూనం గతిరగోచరా ।
చేతసో వచసశ్చాపి భూతానామితి నిశ్చయః ॥ ౨౩ ॥
చేతసో వచసశ్చాపి భూతానామితి నిశ్చయః ॥ ౨౩ ॥
తపః శౌచం దయా సత్యమితి పాదాః కృతే కృతాః ।
అధర్మాంశైస్త్రయో భగ్నాః స్మయసఙ్గమదైస్తవ ॥ ౨౪ ॥
అధర్మాంశైస్త్రయో భగ్నాః స్మయసఙ్గమదైస్తవ ॥ ౨౪ ॥
ఇదానీం ధర్మ పాదస్తే సత్యం నిర్వర్తయేద్యతః ।
తం జిఘృక్షత్యధర్మోఽయమనృతేనైధితః కలిః ॥ ౨౫ ॥
తం జిఘృక్షత్యధర్మోఽయమనృతేనైధితః కలిః ॥ ౨౫ ॥
ఇయం చ భూమిర్భగవతా న్యాసితోరుభరా సతీ ।
శ్రీమద్భిస్తత్పదన్యాసైః సర్వతః కృతకౌతుకా ॥ ౨౬ ॥
శ్రీమద్భిస్తత్పదన్యాసైః సర్వతః కృతకౌతుకా ॥ ౨౬ ॥
శోచత్యశ్రుకలా సాధ్వీ దుర్భగేవోజ్ఝితా సతీ ।
అబ్రహ్మణ్యా నృపవ్యాజాః శూద్రా భోక్ష్యన్తి మామితి ॥ ౨౭ ॥
అబ్రహ్మణ్యా నృపవ్యాజాః శూద్రా భోక్ష్యన్తి మామితి ॥ ౨౭ ॥
ఇతి ధర్మం మహీం చైవ సాన్త్వయిత్వా మహారథః ।
నిశాతమాదదే ఖడ్గం కలయేఽధర్మహేతవే ॥ ౨౮ ॥
నిశాతమాదదే ఖడ్గం కలయేఽధర్మహేతవే ॥ ౨౮ ॥
తం జిఘాంసుమభిప్రేత్య విహాయ నృపలాఞ్ఛనమ్ ।
తత్పాదమూలం శిరసా సమగాద్ భయవిహ్వలః ॥ ౨౯ ॥
తత్పాదమూలం శిరసా సమగాద్ భయవిహ్వలః ॥ ౨౯ ॥
పతితం పాదయోర్వీరః కృపయా
దీనవత్సలః ।
శరణ్యో
నావధీచ్ఛ్లోక్య ఆహ చేదం హసన్నివ ॥ ౩౦ ॥
దీనవత్సలః ।
శరణ్యో
నావధీచ్ఛ్లోక్య ఆహ చేదం హసన్నివ ॥ ౩౦ ॥
రాజోవాచ
న తే గుడాకేశయశోధరాణాం
బద్ధాఞ్జలేర్వై భయమస్తి కిఞ్చిత్ ।
న వర్తితవ్యం భవతా కథఞ్చన
క్షేత్రే మదీయే త్వమధర్మబన్ధుః ॥ ౩౧ ॥
న తే గుడాకేశయశోధరాణాం
బద్ధాఞ్జలేర్వై భయమస్తి కిఞ్చిత్ ।
న వర్తితవ్యం భవతా కథఞ్చన
క్షేత్రే మదీయే త్వమధర్మబన్ధుః ॥ ౩౧ ॥
త్వాం వర్తమానం నరదేవదేహే-
ష్వనుప్రవృత్తోఽయమధర్మపూగః ।
లోభోఽనృతం చౌర్యమనార్యమంహో
జ్యేష్ఠా చ మాయా కలహశ్చ దమ్భః ॥ ౩౨ ॥
ష్వనుప్రవృత్తోఽయమధర్మపూగః ।
లోభోఽనృతం చౌర్యమనార్యమంహో
జ్యేష్ఠా చ మాయా కలహశ్చ దమ్భః ॥ ౩౨ ॥
న వర్తితవ్యం తదధర్మబన్ధో
ధర్మేణ సత్యేన చ వర్తితవ్యే ।
బ్రహ్మావర్తే యత్ర యజన్తి యజ్ఞై-
ర్యజ్ఞేశ్వరం యజ్ఞవితానవిజ్ఞాః ॥ ౩౩ ॥
ధర్మేణ సత్యేన చ వర్తితవ్యే ।
బ్రహ్మావర్తే యత్ర యజన్తి యజ్ఞై-
ర్యజ్ఞేశ్వరం యజ్ఞవితానవిజ్ఞాః ॥ ౩౩ ॥
యస్మిన్ హరిర్భగవానిజ్యమాన
ఇజ్యాత్మమూర్తిర్యజతాం శం తనోతి ।
కామానమోఘాన్ స్థిరజఙ్గమానా-
మన్తర్బహిర్వాయురివైష ఆత్మా ॥ ౩౪ ॥
ఇజ్యాత్మమూర్తిర్యజతాం శం తనోతి ।
కామానమోఘాన్ స్థిరజఙ్గమానా-
మన్తర్బహిర్వాయురివైష ఆత్మా ॥ ౩౪ ॥
సూత ఉవాచ
పరీక్షితైవమాదిష్టః స కలిర్జాతవేపథుః ।
తముద్యతాసిమాహేదం దణ్డపాణిమివోద్యతమ్ ॥ ౩౫ ॥
పరీక్షితైవమాదిష్టః స కలిర్జాతవేపథుః ।
తముద్యతాసిమాహేదం దణ్డపాణిమివోద్యతమ్ ॥ ౩౫ ॥
కలిరువాచ
యత్ర క్వ వాథ వత్స్యామి సార్వభౌమ తవాజ్ఞయా ।
లక్షయే తత్ర తత్రాపి త్వామాత్తేషుశరాసనమ్ ॥ ౩౬ ॥
యత్ర క్వ వాథ వత్స్యామి సార్వభౌమ తవాజ్ఞయా ।
లక్షయే తత్ర తత్రాపి త్వామాత్తేషుశరాసనమ్ ॥ ౩౬ ॥
తన్మే ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠ స్థానం నిర్దేష్టుమర్హసి ।
యత్రైవ నియతో వత్స్య ఆతిష్ఠంస్తేఽనుశాసనమ్ ॥ ౩౭ ॥
యత్రైవ నియతో వత్స్య ఆతిష్ఠంస్తేఽనుశాసనమ్ ॥ ౩౭ ॥
సూత ఉవాచ
అభ్యర్థితస్తదా తస్మై స్థానాని కలయే దదౌ ।
ద్యూతం పానం స్త్రియః సూనా యత్రాధర్మశ్చతుర్విధః ॥ ౩౮ ॥
అభ్యర్థితస్తదా తస్మై స్థానాని కలయే దదౌ ।
ద్యూతం పానం స్త్రియః సూనా యత్రాధర్మశ్చతుర్విధః ॥ ౩౮ ॥
పునశ్చ యాచమానాయ జాతరూపమదాత్ప్రభుః ।
తతోఽనృతం మదం కామం రజో వైరం చ పఞ్చమమ్ ॥ ౩౯ ॥
తతోఽనృతం మదం కామం రజో వైరం చ పఞ్చమమ్ ॥ ౩౯ ॥
అమూని పఞ్చ స్థానాని హ్యధర్మప్రభవః కలిః ।
ఔత్తరేయేణ దత్తాని న్యవసత్ తన్నిదేశకృత్ ॥ ౪౦ ॥
ఔత్తరేయేణ దత్తాని న్యవసత్ తన్నిదేశకృత్ ॥ ౪౦ ॥
అథైతాని న సేవేత బుభూషుః పురుషః క్వచిత్ ।
విశేషతో ధర్మశీలో రాజా లోకపతిర్గురుః ॥ ౪౧ ॥
విశేషతో ధర్మశీలో రాజా లోకపతిర్గురుః ॥ ౪౧ ॥
వృషస్య నష్టాంస్త్రీన్ పాదాన్ తపః శౌచం దయామితి ।
ప్రతిసన్దధ ఆశ్వాస్య మహీం చ సమవర్ధయత్ ॥ ౪౨ ॥
ప్రతిసన్దధ ఆశ్వాస్య మహీం చ సమవర్ధయత్ ॥ ౪౨ ॥
స ఏష ఏతర్హ్యధ్యాస్త ఆసనం పార్థివోచితమ్ ।
పితామహేనోపన్యస్తం రాజ్ఞారణ్యం వివిక్షతా ॥ ౪౩ ॥
పితామహేనోపన్యస్తం రాజ్ఞారణ్యం వివిక్షతా ॥ ౪౩ ॥
ఆస్తేఽధునా స రాజర్షిః కౌరవేన్ద్రశ్రియోల్లసన్ ।
గజాహ్వయే మహాభాగశ్చక్రవర్తీ బృహచ్ఛ్రవాః ॥ ౪౪ ॥
గజాహ్వయే మహాభాగశ్చక్రవర్తీ బృహచ్ఛ్రవాః ॥ ౪౪ ॥
ఇత్థమ్భూతానుభావోఽయమభిమన్యుసుతో నృపః ।
యస్య పాలయతః క్షౌణీం యూయం సత్రాయ దీక్షితాః ॥ ౪౫ ॥
యస్య పాలయతః క్షౌణీం యూయం సత్రాయ దీక్షితాః ॥ ౪౫ ॥