વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સમ્પ્રશ્નસંહૃષ્ટો વિપ્રાણાં રૌમહર્ષણિઃ ।
પ્રતિપૂજ્ય વચસ્તેષાં પ્રવક્તુમુપચક્રમે ॥ ૧ ॥
ઇતિ સમ્પ્રશ્નસંહૃષ્ટો વિપ્રાણાં રૌમહર્ષણિઃ ।
પ્રતિપૂજ્ય વચસ્તેષાં પ્રવક્તુમુપચક્રમે ॥ ૧ ॥
સૂત ઉવાચ
યં પ્રવ્રજન્તમનુપેતમપેતકૃત્યં
દ્વૈપાયનો વિરહકાતર આજુહાવ ।
પુત્રેતિ તન્મયતયા તરવોઽભિનેદુ-
સ્તં સર્વભૂતહૃદયં મુનિમાનતોઽસ્મિ ॥ ૨ ॥
યં પ્રવ્રજન્તમનુપેતમપેતકૃત્યં
દ્વૈપાયનો વિરહકાતર આજુહાવ ।
પુત્રેતિ તન્મયતયા તરવોઽભિનેદુ-
સ્તં સર્વભૂતહૃદયં મુનિમાનતોઽસ્મિ ॥ ૨ ॥
યઃ સ્વાનુભાવમખિલશ્રુતિસારમેક-
મધ્યાત્મદીપમતિતિતીર્ષતાં તમોઽન્ધમ્ ।
સંસારિણાં કરુણયાહ પુરાણગુહ્યં
તં વ્યાસસૂનુમુપયામિ ગુરું મુનીનામ્ ॥ ૩ ॥
મધ્યાત્મદીપમતિતિતીર્ષતાં તમોઽન્ધમ્ ।
સંસારિણાં કરુણયાહ પુરાણગુહ્યં
તં વ્યાસસૂનુમુપયામિ ગુરું મુનીનામ્ ॥ ૩ ॥
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥ ૪ ॥
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥ ૪ ॥
મુનયઃ સાધુ પૃષ્ટોઽહં ભવદ્ભિર્લોકમઙ્ગલમ્ ।
યત્કૃતઃ કૃષ્ણસમ્પ્રશ્નો યેનાત્મા સુપ્રસીદતિ ॥ ૫ ॥
યત્કૃતઃ કૃષ્ણસમ્પ્રશ્નો યેનાત્મા સુપ્રસીદતિ ॥ ૫ ॥
સ વૈ પુંસાં પરો ધર્મો યતો ભક્તિરધોક્ષજે ।
અહૈતુક્યપ્રતિહતા યયાત્મા સુપ્રસીદતિ ॥ ૬ ॥
અહૈતુક્યપ્રતિહતા યયાત્મા સુપ્રસીદતિ ॥ ૬ ॥
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગઃ પ્રયોજિતઃ ।
જનયત્યાશુ વૈરાગ્યં જ્ઞાનં ચ યદહૈતુકમ્ ॥ ૭ ॥
જનયત્યાશુ વૈરાગ્યં જ્ઞાનં ચ યદહૈતુકમ્ ॥ ૭ ॥
ધર્મઃ સ્વનુષ્ઠિતઃ પુંસાં વિષ્વક્સેનકથાસુ યઃ ।
નોત્પાદયેદ્યદિ રતિં શ્રમ એવ હિ કેવલમ્ ॥ ૮ ॥
નોત્પાદયેદ્યદિ રતિં શ્રમ એવ હિ કેવલમ્ ॥ ૮ ॥
ધર્મસ્ય હ્યાપવર્ગ્યસ્ય નાર્થોઽર્થાયોપકલ્પતે ।
નાર્થસ્ય ધર્મૈકાન્તસ્ય કામો લાભાય હિ સ્મૃતઃ ॥ ૯ ॥
નાર્થસ્ય ધર્મૈકાન્તસ્ય કામો લાભાય હિ સ્મૃતઃ ॥ ૯ ॥
કામસ્ય નેન્દ્રિયપ્રીતિર્લાભો જીવેત યાવતા ।
જીવસ્ય તત્ત્વજિજ્ઞાસા નાર્થો યશ્ચેહ કર્મભિઃ ॥ ૧૦ ॥
જીવસ્ય તત્ત્વજિજ્ઞાસા નાર્થો યશ્ચેહ કર્મભિઃ ॥ ૧૦ ॥
વદન્તિ તત્તત્ત્વવિદસ્તત્ત્વં યજ્જ્ઞાનમદ્વયમ્ ।
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાનિતિ શબ્દ્યતે ॥ ૧૧ ॥
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાનિતિ શબ્દ્યતે ॥ ૧૧ ॥
તચ્છ્રદ્દધાના મુનયો જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તયા ।
પશ્યન્ત્યાત્મનિ ચાત્માનં ભક્ત્યા શ્રુતગૃહીતયા ॥ ૧૨ ॥
પશ્યન્ત્યાત્મનિ ચાત્માનં ભક્ત્યા શ્રુતગૃહીતયા ॥ ૧૨ ॥
અતઃ પુમ્ભિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠા વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।
સ્વનુષ્ઠિતસ્ય ધર્મસ્ય સંસિદ્ધિર્હરિતોષણમ્ ॥ ૧૩ ॥
સ્વનુષ્ઠિતસ્ય ધર્મસ્ય સંસિદ્ધિર્હરિતોષણમ્ ॥ ૧૩ ॥
તસ્માદેકેન મનસા ભગવાન્ સાત્વતાં પતિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ ધ્યેયઃ પૂજ્યશ્ચ નિત્યદા ॥ ૧૪ ॥
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ ધ્યેયઃ પૂજ્યશ્ચ નિત્યદા ॥ ૧૪ ॥
યદનુધ્યાસિના યુક્તાઃ કર્મગ્રન્થિનિબન્ધનમ્ ।
છિન્દન્તિ કોવિદાસ્તસ્ય કો ન કુર્યાત્કથારતિમ્ ॥ ૧૫ ॥
છિન્દન્તિ કોવિદાસ્તસ્ય કો ન કુર્યાત્કથારતિમ્ ॥ ૧૫ ॥
શુશ્રૂષોઃ શ્રદ્દધાનસ્ય વાસુદેવકથારુચિઃ ।
સ્યાન્મહત્સેવયા વિપ્રાઃ પુણ્યતીર્થનિષેવણાત્ ॥ ૧૬ ॥
સ્યાન્મહત્સેવયા વિપ્રાઃ પુણ્યતીર્થનિષેવણાત્ ॥ ૧૬ ॥
શૃણ્વતાં સ્વકથાઃ કૃષ્ણઃ પુણ્યશ્રવણકીર્તનઃ ।
હૃદ્યન્તઃસ્થો હ્યભદ્રાણિ વિધુનોતિ સુહૃત્સતામ્ ॥ ૧૭ ॥
હૃદ્યન્તઃસ્થો હ્યભદ્રાણિ વિધુનોતિ સુહૃત્સતામ્ ॥ ૧૭ ॥
નષ્ટપ્રાયેષ્વભદ્રેષુ નિત્યં ભાગવતસેવયા ।
ભગવત્યુત્તમશ્લોકે ભક્તિર્ભવતિ નૈષ્ઠિકી ॥ ૧૮ ॥
ભગવત્યુત્તમશ્લોકે ભક્તિર્ભવતિ નૈષ્ઠિકી ॥ ૧૮ ॥
તદા રજસ્તમોભાવાઃ કામલોભાદયશ્ચ યે ।
ચેત એતૈરનાવિદ્ધં સ્થિતં સત્ત્વે પ્રસીદતિ ॥ ૧૯ ॥
ચેત એતૈરનાવિદ્ધં સ્થિતં સત્ત્વે પ્રસીદતિ ॥ ૧૯ ॥
એવં પ્રસન્નમનસો ભગવદ્ભક્તિયોગતઃ ।
ભગવત્તત્ત્વવિજ્ઞાનં મુક્તસઙ્ગસ્ય જાયતે ॥ ૨૦ ॥
ભગવત્તત્ત્વવિજ્ઞાનં મુક્તસઙ્ગસ્ય જાયતે ॥ ૨૦ ॥
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દૃષ્ટ એવાત્મનીશ્વરે ॥ ૨૧ ॥
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દૃષ્ટ એવાત્મનીશ્વરે ॥ ૨૧ ॥
અતો વૈ કવયો નિત્યં ભક્તિં પરમયા મુદા ।
વાસુદેવે ભગવતિ કુર્વન્ત્યાત્મપ્રસાદનીમ્ ॥ ૨૨ ॥
વાસુદેવે ભગવતિ કુર્વન્ત્યાત્મપ્રસાદનીમ્ ॥ ૨૨ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ પ્રકૃતેર્ગુણાસ્તૈ-
ર્યુક્તઃ પરઃ પુરુષ એક ઇહાસ્ય ધત્તે ।
સ્થિત્યાદયે હરિવિરિઞ્ચિહરેતિ સંજ્ઞાઃ
શ્રેયાંસિ તત્ર ખલુ સત્ત્વતનોર્નૃણાં સ્યુઃ ॥ ૨૩ ॥
ર્યુક્તઃ પરઃ પુરુષ એક ઇહાસ્ય ધત્તે ।
સ્થિત્યાદયે હરિવિરિઞ્ચિહરેતિ સંજ્ઞાઃ
શ્રેયાંસિ તત્ર ખલુ સત્ત્વતનોર્નૃણાં સ્યુઃ ॥ ૨૩ ॥
પાર્થિવાદ્દારુણો ધૂમસ્તસ્માદગ્નિસ્ત્રયીમયઃ ।
તમસસ્તુ રજસ્તસ્માત્સત્ત્વં યદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ ॥ ૨૪ ॥
તમસસ્તુ રજસ્તસ્માત્સત્ત્વં યદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ ॥ ૨૪ ॥
ભેજિરે મુનયોઽથાગ્રે ભગવન્તમધોક્ષજમ્ ।
સત્ત્વં વિશુદ્ધં ક્ષેમાય કલ્પન્તે યેઽનુ તાનિહ ॥ ૨૫ ॥
સત્ત્વં વિશુદ્ધં ક્ષેમાય કલ્પન્તે યેઽનુ તાનિહ ॥ ૨૫ ॥
મુમુક્ષવો ઘોરરૂપાન્ હિત્વા ભૂતપતીનથ ।
નારાયણકલાઃ શાન્તા ભજન્તિ હ્યનસૂયવઃ ॥ ૨૬ ॥
નારાયણકલાઃ શાન્તા ભજન્તિ હ્યનસૂયવઃ ॥ ૨૬ ॥
રજસ્તમઃપ્રકૃતયઃ સમશીલા ભજન્તિ વૈ ।
પિતૃભૂતપ્રજેશાદીન્શ્રિયૈશ્વર્યપ્રજેપ્સવઃ ॥ ૨૭ ॥
પિતૃભૂતપ્રજેશાદીન્શ્રિયૈશ્વર્યપ્રજેપ્સવઃ ॥ ૨૭ ॥
વાસુદેવપરા વેદા વાસુદેવપરા મખાઃ ।
વાસુદેવપરા યોગા વાસુદેવપરાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૨૮ ॥
વાસુદેવપરા યોગા વાસુદેવપરાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૨૮ ॥
વાસુદેવપરં જ્ઞાનં વાસુદેવપરં તપઃ ।
વાસુદેવપરો ધર્મો વાસુદેવપરા ગતિઃ ॥ ૨૯ ॥
વાસુદેવપરો ધર્મો વાસુદેવપરા ગતિઃ ॥ ૨૯ ॥
સ એવેદં સસર્જાગ્રે ભગવાનાત્મમાયયા ।
સદસદ્રૂપયા ચાસૌ ગુણમયાગુણો વિભુઃ ॥ ૩૦ ॥
સદસદ્રૂપયા ચાસૌ ગુણમયાગુણો વિભુઃ ॥ ૩૦ ॥
તયા વિલસિતેષ્વેષુ ગુણેષુ ગુણવાનિવ ।
અન્તઃપ્રવિષ્ટ આભાતિ વિજ્ઞાનેન વિજૃમ્ભિતઃ ॥ ૩૧ ॥
અન્તઃપ્રવિષ્ટ આભાતિ વિજ્ઞાનેન વિજૃમ્ભિતઃ ॥ ૩૧ ॥
યથા હ્યવહિતો વહ્નિર્દારુષ્વેકઃ સ્વયોનિષુ ।
નાનેવ ભાતિ વિશ્વાત્મા ભૂતેષુ ચ તથા પુમાન્ ॥ ૩૨ ॥
નાનેવ ભાતિ વિશ્વાત્મા ભૂતેષુ ચ તથા પુમાન્ ॥ ૩૨ ॥
અસૌ ગુણમયૈર્ભાવૈર્ભૂતસૂક્ષ્મેન્દ્રિયાત્મભિઃ ।
સ્વનિર્મિતેષુ નિર્વિષ્ટો ભુઙ્ક્તે ભૂતેષુ તદ્ગુણાન્ ॥ ૩૩ ॥
સ્વનિર્મિતેષુ નિર્વિષ્ટો ભુઙ્ક્તે ભૂતેષુ તદ્ગુણાન્ ॥ ૩૩ ॥
ભાવયત્યેષ સત્ત્વેન લોકાન્ વૈ લોકભાવનઃ ।
લીલાવતારાનુરતો દેવતિર્યઙ્નરાદિષુ ॥ ૩૪ ॥
લીલાવતારાનુરતો દેવતિર્યઙ્નરાદિષુ ॥ ૩૪ ॥