വ്യാസ ഉവാച
ഇതി സമ്പ്രശ്നസംഹൃഷ്ടോ വിപ്രാണാം രൌമഹര്ഷണിഃ ।
പ്രതിപൂജ്യ വചസ്തേഷാം പ്രവക്തുമുപചക്രമേ ॥ ൧ ॥
ഇതി സമ്പ്രശ്നസംഹൃഷ്ടോ വിപ്രാണാം രൌമഹര്ഷണിഃ ।
പ്രതിപൂജ്യ വചസ്തേഷാം പ്രവക്തുമുപചക്രമേ ॥ ൧ ॥
സൂത ഉവാച
യം പ്രവ്രജന്തമനുപേതമപേതകൃത്യം
ദ്വൈപായനോ വിരഹകാതര ആജുഹാവ ।
പുത്രേതി തന്മയതയാ തരവോഽഭിനേദു-
സ്തം സര്വഭൂതഹൃദയം മുനിമാനതോഽസ്മി ॥ ൨ ॥
യം പ്രവ്രജന്തമനുപേതമപേതകൃത്യം
ദ്വൈപായനോ വിരഹകാതര ആജുഹാവ ।
പുത്രേതി തന്മയതയാ തരവോഽഭിനേദു-
സ്തം സര്വഭൂതഹൃദയം മുനിമാനതോഽസ്മി ॥ ൨ ॥
യഃ സ്വാനുഭാവമഖിലശ്രുതിസാരമേക-
മധ്യാത്മദീപമതിതിതീര്ഷതാം തമോഽന്ധമ് ।
സംസാരിണാം കരുണയാഹ പുരാണഗുഹ്യം
തം വ്യാസസൂനുമുപയാമി ഗുരും മുനീനാമ് ॥ ൩ ॥
മധ്യാത്മദീപമതിതിതീര്ഷതാം തമോഽന്ധമ് ।
സംസാരിണാം കരുണയാഹ പുരാണഗുഹ്യം
തം വ്യാസസൂനുമുപയാമി ഗുരും മുനീനാമ് ॥ ൩ ॥
നാരായണം നമസ്കൃത്യ നരം ചൈവ നരോത്തമമ് ।
ദേവീം സരസ്വതീം വ്യാസം തതോ ജയമുദീരയേത് ॥ ൪ ॥
ദേവീം സരസ്വതീം വ്യാസം തതോ ജയമുദീരയേത് ॥ ൪ ॥
മുനയഃ സാധു പൃഷ്ടോഽഹം ഭവദ്ഭിര്ലോകമങ്ഗലമ് ।
യത്കൃതഃ കൃഷ്ണസമ്പ്രശ്നോ യേനാത്മാ സുപ്രസീദതി ॥ ൫ ॥
യത്കൃതഃ കൃഷ്ണസമ്പ്രശ്നോ യേനാത്മാ സുപ്രസീദതി ॥ ൫ ॥
സ വൈ പുംസാം പരോ ധര്മോ യതോ ഭക്തിരധോക്ഷജേ ।
അഹൈതുക്യപ്രതിഹതാ യയാത്മാ സുപ്രസീദതി ॥ ൬ ॥
അഹൈതുക്യപ്രതിഹതാ യയാത്മാ സുപ്രസീദതി ॥ ൬ ॥
വാസുദേവേ ഭഗവതി ഭക്തിയോഗഃ പ്രയോജിതഃ ।
ജനയത്യാശു വൈരാഗ്യം ജ്ഞാനം ച യദഹൈതുകമ് ॥ ൭ ॥
ജനയത്യാശു വൈരാഗ്യം ജ്ഞാനം ച യദഹൈതുകമ് ॥ ൭ ॥
ധര്മഃ സ്വനുഷ്ഠിതഃ പുംസാം വിഷ്വക്സേനകഥാസു യഃ ।
നോത്പാദയേദ്യദി രതിം ശ്രമ ഏവ ഹി കേവലമ് ॥ ൮ ॥
നോത്പാദയേദ്യദി രതിം ശ്രമ ഏവ ഹി കേവലമ് ॥ ൮ ॥
ധര്മസ്യ ഹ്യാപവര്ഗ്യസ്യ നാര്ഥോഽര്ഥായോപകല്പതേ ।
നാര്ഥസ്യ ധര്മൈകാന്തസ്യ കാമോ ലാഭായ ഹി സ്മൃതഃ ॥ ൯ ॥
നാര്ഥസ്യ ധര്മൈകാന്തസ്യ കാമോ ലാഭായ ഹി സ്മൃതഃ ॥ ൯ ॥
കാമസ്യ നേന്ദ്രിയപ്രീതിര്ലാഭോ ജീവേത യാവതാ ।
ജീവസ്യ തത്ത്വജിജ്ഞാസാ നാര്ഥോ യശ്ചേഹ കര്മഭിഃ ॥ ൧൦ ॥
ജീവസ്യ തത്ത്വജിജ്ഞാസാ നാര്ഥോ യശ്ചേഹ കര്മഭിഃ ॥ ൧൦ ॥
വദന്തി തത്തത്ത്വവിദസ്തത്ത്വം യജ്ജ്ഞാനമദ്വയമ് ।
ബ്രഹ്മേതി പരമാത്മേതി ഭഗവാനിതി ശബ്ദ്യതേ ॥ ൧൧ ॥
ബ്രഹ്മേതി പരമാത്മേതി ഭഗവാനിതി ശബ്ദ്യതേ ॥ ൧൧ ॥
തച്ഛ്രദ്ദധാനാ മുനയോ ജ്ഞാനവൈരാഗ്യയുക്തയാ ।
പശ്യന്ത്യാത്മനി ചാത്മാനം ഭക്ത്യാ ശ്രുതഗൃഹീതയാ ॥ ൧൨ ॥
പശ്യന്ത്യാത്മനി ചാത്മാനം ഭക്ത്യാ ശ്രുതഗൃഹീതയാ ॥ ൧൨ ॥
അതഃ പുമ്ഭിര്ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ വര്ണാശ്രമവിഭാഗശഃ ।
സ്വനുഷ്ഠിതസ്യ ധര്മസ്യ സംസിദ്ധിര്ഹരിതോഷണമ് ॥ ൧൩ ॥
സ്വനുഷ്ഠിതസ്യ ധര്മസ്യ സംസിദ്ധിര്ഹരിതോഷണമ് ॥ ൧൩ ॥
തസ്മാദേകേന മനസാ ഭഗവാന് സാത്വതാം പതിഃ ।
ശ്രോതവ്യഃ കീര്തിതവ്യശ്ച ധ്യേയഃ പൂജ്യശ്ച നിത്യദാ ॥ ൧൪ ॥
ശ്രോതവ്യഃ കീര്തിതവ്യശ്ച ധ്യേയഃ പൂജ്യശ്ച നിത്യദാ ॥ ൧൪ ॥
യദനുധ്യാസിനാ യുക്താഃ കര്മഗ്രന്ഥിനിബന്ധനമ് ।
ഛിന്ദന്തി കോവിദാസ്തസ്യ കോ ന കുര്യാത്കഥാരതിമ് ॥ ൧൫ ॥
ഛിന്ദന്തി കോവിദാസ്തസ്യ കോ ന കുര്യാത്കഥാരതിമ് ॥ ൧൫ ॥
ശുശ്രൂഷോഃ ശ്രദ്ദധാനസ്യ വാസുദേവകഥാരുചിഃ ।
സ്യാന്മഹത്സേവയാ വിപ്രാഃ പുണ്യതീര്ഥനിഷേവണാത് ॥ ൧൬ ॥
സ്യാന്മഹത്സേവയാ വിപ്രാഃ പുണ്യതീര്ഥനിഷേവണാത് ॥ ൧൬ ॥
ശൃണ്വതാം സ്വകഥാഃ കൃഷ്ണഃ പുണ്യശ്രവണകീര്തനഃ ।
ഹൃദ്യന്തഃസ്ഥോ ഹ്യഭദ്രാണി വിധുനോതി സുഹൃത്സതാമ് ॥ ൧൭ ॥
ഹൃദ്യന്തഃസ്ഥോ ഹ്യഭദ്രാണി വിധുനോതി സുഹൃത്സതാമ് ॥ ൧൭ ॥
നഷ്ടപ്രായേഷ്വഭദ്രേഷു നിത്യം ഭാഗവതസേവയാ ।
ഭഗവത്യുത്തമശ്ലോകേ ഭക്തിര്ഭവതി നൈഷ്ഠികീ ॥ ൧൮ ॥
ഭഗവത്യുത്തമശ്ലോകേ ഭക്തിര്ഭവതി നൈഷ്ഠികീ ॥ ൧൮ ॥
തദാ രജസ്തമോഭാവാഃ കാമലോഭാദയശ്ച യേ ।
ചേത ഏതൈരനാവിദ്ധം സ്ഥിതം സത്ത്വേ പ്രസീദതി ॥ ൧൯ ॥
ചേത ഏതൈരനാവിദ്ധം സ്ഥിതം സത്ത്വേ പ്രസീദതി ॥ ൧൯ ॥
ഏവം പ്രസന്നമനസോ ഭഗവദ്ഭക്തിയോഗതഃ ।
ഭഗവത്തത്ത്വവിജ്ഞാനം മുക്തസങ്ഗസ്യ ജായതേ ॥ ൨൦ ॥
ഭഗവത്തത്ത്വവിജ്ഞാനം മുക്തസങ്ഗസ്യ ജായതേ ॥ ൨൦ ॥
ഭിദ്യതേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിശ്ഛിദ്യന്തേ സര്വസംശയാഃ ।
ക്ഷീയന്തേ ചാസ്യ കര്മാണി ദൃഷ്ട ഏവാത്മനീശ്വരേ ॥ ൨൧ ॥
ക്ഷീയന്തേ ചാസ്യ കര്മാണി ദൃഷ്ട ഏവാത്മനീശ്വരേ ॥ ൨൧ ॥
അതോ വൈ കവയോ നിത്യം ഭക്തിം പരമയാ മുദാ ।
വാസുദേവേ ഭഗവതി കുര്വന്ത്യാത്മപ്രസാദനീമ് ॥ ൨൨ ॥
വാസുദേവേ ഭഗവതി കുര്വന്ത്യാത്മപ്രസാദനീമ് ॥ ൨൨ ॥
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി പ്രകൃതേര്ഗുണാസ്തൈ-
ര്യുക്തഃ പരഃ പുരുഷ ഏക ഇഹാസ്യ ധത്തേ ।
സ്ഥിത്യാദയേ ഹരിവിരിഞ്ചിഹരേതി സംജ്ഞാഃ
ശ്രേയാംസി തത്ര ഖലു സത്ത്വതനോര്നൃണാം സ്യുഃ ॥ ൨൩ ॥
ര്യുക്തഃ പരഃ പുരുഷ ഏക ഇഹാസ്യ ധത്തേ ।
സ്ഥിത്യാദയേ ഹരിവിരിഞ്ചിഹരേതി സംജ്ഞാഃ
ശ്രേയാംസി തത്ര ഖലു സത്ത്വതനോര്നൃണാം സ്യുഃ ॥ ൨൩ ॥
പാര്ഥിവാദ്ദാരുണോ ധൂമസ്തസ്മാദഗ്നിസ്ത്രയീമയഃ ।
തമസസ്തു രജസ്തസ്മാത്സത്ത്വം യദ്ബ്രഹ്മദര്ശനമ് ॥ ൨൪ ॥
തമസസ്തു രജസ്തസ്മാത്സത്ത്വം യദ്ബ്രഹ്മദര്ശനമ് ॥ ൨൪ ॥
ഭേജിരേ മുനയോഽഥാഗ്രേ ഭഗവന്തമധോക്ഷജമ് ।
സത്ത്വം വിശുദ്ധം ക്ഷേമായ കല്പന്തേ യേഽനു താനിഹ ॥ ൨൫ ॥
സത്ത്വം വിശുദ്ധം ക്ഷേമായ കല്പന്തേ യേഽനു താനിഹ ॥ ൨൫ ॥
മുമുക്ഷവോ ഘോരരൂപാന് ഹിത്വാ ഭൂതപതീനഥ ।
നാരായണകലാഃ ശാന്താ ഭജന്തി ഹ്യനസൂയവഃ ॥ ൨൬ ॥
നാരായണകലാഃ ശാന്താ ഭജന്തി ഹ്യനസൂയവഃ ॥ ൨൬ ॥
രജസ്തമഃപ്രകൃതയഃ സമശീലാ ഭജന്തി വൈ ।
പിതൃഭൂതപ്രജേശാദീന്ശ്രിയൈശ്വര്യപ്രജേപ്സവഃ ॥ ൨൭ ॥
പിതൃഭൂതപ്രജേശാദീന്ശ്രിയൈശ്വര്യപ്രജേപ്സവഃ ॥ ൨൭ ॥
വാസുദേവപരാ വേദാ വാസുദേവപരാ മഖാഃ ।
വാസുദേവപരാ യോഗാ വാസുദേവപരാഃ ക്രിയാഃ ॥ ൨൮ ॥
വാസുദേവപരാ യോഗാ വാസുദേവപരാഃ ക്രിയാഃ ॥ ൨൮ ॥
വാസുദേവപരം ജ്ഞാനം വാസുദേവപരം തപഃ ।
വാസുദേവപരോ ധര്മോ വാസുദേവപരാ ഗതിഃ ॥ ൨൯ ॥
വാസുദേവപരോ ധര്മോ വാസുദേവപരാ ഗതിഃ ॥ ൨൯ ॥
സ ഏവേദം സസര്ജാഗ്രേ ഭഗവാനാത്മമായയാ ।
സദസദ്രൂപയാ ചാസൌ ഗുണമയാഗുണോ വിഭുഃ ॥ ൩൦ ॥
സദസദ്രൂപയാ ചാസൌ ഗുണമയാഗുണോ വിഭുഃ ॥ ൩൦ ॥
തയാ വിലസിതേഷ്വേഷു ഗുണേഷു ഗുണവാനിവ ।
അന്തഃപ്രവിഷ്ട ആഭാതി വിജ്ഞാനേന വിജൃമ്ഭിതഃ ॥ ൩൧ ॥
അന്തഃപ്രവിഷ്ട ആഭാതി വിജ്ഞാനേന വിജൃമ്ഭിതഃ ॥ ൩൧ ॥
യഥാ ഹ്യവഹിതോ വഹ്നിര്ദാരുഷ്വേകഃ സ്വയോനിഷു ।
നാനേവ ഭാതി വിശ്വാത്മാ ഭൂതേഷു ച തഥാ പുമാന് ॥ ൩൨ ॥
നാനേവ ഭാതി വിശ്വാത്മാ ഭൂതേഷു ച തഥാ പുമാന് ॥ ൩൨ ॥
അസൌ ഗുണമയൈര്ഭാവൈര്ഭൂതസൂക്ഷ്മേന്ദ്രിയാത്മഭിഃ ।
സ്വനിര്മിതേഷു നിര്വിഷ്ടോ ഭുങ്ക്തേ ഭൂതേഷു തദ്ഗുണാന് ॥ ൩൩ ॥
സ്വനിര്മിതേഷു നിര്വിഷ്ടോ ഭുങ്ക്തേ ഭൂതേഷു തദ്ഗുണാന് ॥ ൩൩ ॥
ഭാവയത്യേഷ സത്ത്വേന ലോകാന് വൈ ലോകഭാവനഃ ।
ലീലാവതാരാനുരതോ ദേവതിര്യങ്നരാദിഷു ॥ ൩൪ ॥
ലീലാവതാരാനുരതോ ദേവതിര്യങ്നരാദിഷു ॥ ൩൪ ॥