સૂત ઉવાચ
જગૃહે પૌરુષં રૂપં ભગવાન્મહદાદિભિઃ ।
સમ્ભૂતં ષોડશકલમાદૌ લોકસિસૃક્ષયા ॥ ૧ ॥
જગૃહે પૌરુષં રૂપં ભગવાન્મહદાદિભિઃ ।
સમ્ભૂતં ષોડશકલમાદૌ લોકસિસૃક્ષયા ॥ ૧ ॥
યસ્યામ્ભસિ શયાનસ્ય યોગનિદ્રાં વિતન્વતઃ ।
નાભિહ્રદામ્બુજાદાસીદ્બ્રહ્મા વિશ્વસૃજાં પતિઃ ॥ ૨ ॥
નાભિહ્રદામ્બુજાદાસીદ્બ્રહ્મા વિશ્વસૃજાં પતિઃ ॥ ૨ ॥
યસ્યાવયવસંસ્થાનૈઃ કલ્પિતો લોકવિસ્તરઃ ।
તદ્વૈ ભગવતો રૂપં વિશુદ્ધં સત્ત્વમૂર્જિતમ્ ॥ ૩ ॥
તદ્વૈ ભગવતો રૂપં વિશુદ્ધં સત્ત્વમૂર્જિતમ્ ॥ ૩ ॥
પશ્યન્ત્યદો રૂપમદભ્રચક્ષુષા
સહસ્રપાદોરુભુજાનનાદ્ભુતમ્ ।
સહસ્રમૂર્ધશ્રવણાક્ષિનાસિકં
સહસ્રમૌલ્યમ્બરકુણ્ડલોલ્લસત્ ॥ ૪ ॥
સહસ્રપાદોરુભુજાનનાદ્ભુતમ્ ।
સહસ્રમૂર્ધશ્રવણાક્ષિનાસિકં
સહસ્રમૌલ્યમ્બરકુણ્ડલોલ્લસત્ ॥ ૪ ॥
એતન્નાનાવતારાણાં નિધાનં બીજમવ્યયમ્ ।
યસ્યાંશાંશેન સૃજ્યન્તે દેવતિર્યઙ્નરાદયઃ ॥ ૫ ॥
યસ્યાંશાંશેન સૃજ્યન્તે દેવતિર્યઙ્નરાદયઃ ॥ ૫ ॥
સ એવ પ્રથમં દેવઃ કૌમારં સર્ગમાશ્રિતઃ ।
ચચાર દુશ્ચરં બ્રહ્મા બ્રહ્મચર્યમખણ્ડિતમ્ ॥ ૬ ॥
ચચાર દુશ્ચરં બ્રહ્મા બ્રહ્મચર્યમખણ્ડિતમ્ ॥ ૬ ॥
દ્વિતીયં તુ ભવાયાસ્ય રસાતલગતાં મહીમ્ ।
ઉદ્ધરિષ્યન્નુપાદત્ત યજ્ઞેશઃ સૌકરં વપુઃ ॥ ૭ ॥
ઉદ્ધરિષ્યન્નુપાદત્ત યજ્ઞેશઃ સૌકરં વપુઃ ॥ ૭ ॥
તૃતીયમૃષિસર્ગં વૈ દેવર્ષિત્વમુપેત્ય સઃ ।
તન્ત્રં સાત્વતમાચષ્ટ નૈષ્કર્મ્યં કર્મણાં યતઃ ॥ ૮ ॥
તન્ત્રં સાત્વતમાચષ્ટ નૈષ્કર્મ્યં કર્મણાં યતઃ ॥ ૮ ॥
તુર્યે ધર્મકલાસર્ગે નરનારાયણાવૃષી ।
ભૂત્વાત્મોપશમોપેતમકરોદ્દુશ્ચરં તપઃ ॥ ૯ ॥
ભૂત્વાત્મોપશમોપેતમકરોદ્દુશ્ચરં તપઃ ॥ ૯ ॥
પઞ્ચમઃ કપિલો નામ સિદ્ધેશઃ કાલવિપ્લુતમ્ ।
પ્રોવાચાસુરયે સાઙ્ખ્યં તત્ત્વગ્રામવિનિર્ણયમ્ ॥ ૧૦ ॥
પ્રોવાચાસુરયે સાઙ્ખ્યં તત્ત્વગ્રામવિનિર્ણયમ્ ॥ ૧૦ ॥
ષષ્ઠમત્રેરપત્યત્વં વૃતઃ પ્રાપ્તોઽનસૂયયા ।
આન્વીક્ષિકીમલર્કાય પ્રહ્લાદાદિભ્ય ઊચિવાન્ ॥ ૧૧ ॥
આન્વીક્ષિકીમલર્કાય પ્રહ્લાદાદિભ્ય ઊચિવાન્ ॥ ૧૧ ॥
તતઃ સપ્તમ આકૂત્યાં રુચેર્યજ્ઞોઽભ્યજાયત ।
સ યામાદ્યૈઃ સુરગણૈરપાત્સ્વાયમ્ભુવાન્તરમ્ ॥ ૧૨ ॥
સ યામાદ્યૈઃ સુરગણૈરપાત્સ્વાયમ્ભુવાન્તરમ્ ॥ ૧૨ ॥
અષ્ટમે મેરુદેવ્યાં તુ નાભેર્જાત ઉરુક્રમઃ ।
દર્શયન્ વર્ત્મ ધીરાણાં સર્વાશ્રમનમસ્કૃતમ્ ॥ ૧૩ ॥
દર્શયન્ વર્ત્મ ધીરાણાં સર્વાશ્રમનમસ્કૃતમ્ ॥ ૧૩ ॥
ઋષિભિર્યાચિતો ભેજે નવમં પાર્થિવં વપુઃ ।
દુગ્ધેમામોષધીર્વિપ્રાસ્તેનાયં સ ઉશત્તમઃ ॥ ૧૪ ॥
દુગ્ધેમામોષધીર્વિપ્રાસ્તેનાયં સ ઉશત્તમઃ ॥ ૧૪ ॥
રૂપં સ જગૃહે માત્સ્યં ચાક્ષુષોદધિસમ્પ્લવે ।
નાવ્યારોપ્ય મહીમય્યામપાદ્વૈવસ્વતં મનુમ્ ॥ ૧૫ ॥
નાવ્યારોપ્ય મહીમય્યામપાદ્વૈવસ્વતં મનુમ્ ॥ ૧૫ ॥
સુરાસુરાણામુદધિં મથ્નતાં મન્દરાચલમ્ ।
દધ્રે કમઠરૂપેણ પૃષ્ઠ એકાદશે વિભુઃ ॥ ૧૬ ॥
દધ્રે કમઠરૂપેણ પૃષ્ઠ એકાદશે વિભુઃ ॥ ૧૬ ॥
ધાન્વન્તરં દ્વાદશમં ત્રયોદશમમેવ ચ ।
અપાયયત્સુરાનન્યાન્મોહિન્યા મોહયન્ સ્ત્રિયા ॥ ૧૭ ॥
અપાયયત્સુરાનન્યાન્મોહિન્યા મોહયન્ સ્ત્રિયા ॥ ૧૭ ॥
ચતુર્દશં નારસિંહં બિભ્રદ્દૈત્યેન્દ્રમૂર્જિતમ્ ।
દદાર કરજૈરૂરાવેરકાં કટકૃદ્યથા ॥ ૧૮ ॥
દદાર કરજૈરૂરાવેરકાં કટકૃદ્યથા ॥ ૧૮ ॥
પઞ્ચદશં વામનકં કૃત્વાગાદધ્વરં બલેઃ ।
પદત્રયં યાચમાનઃ પ્રત્યાદિત્સુસ્ત્રિપિષ્ટપમ્ ॥ ૧૯ ॥
પદત્રયં યાચમાનઃ પ્રત્યાદિત્સુસ્ત્રિપિષ્ટપમ્ ॥ ૧૯ ॥
અવતારે ષોડશમે પશ્યન્ બ્રહ્મદ્રુહો નૃપાન્ ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ કુપિતો નિઃક્ષત્રામકરોન્મહીમ્ ॥ ૨૦ ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ કુપિતો નિઃક્ષત્રામકરોન્મહીમ્ ॥ ૨૦ ॥
તતઃ સપ્તદશે જાતઃ સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ચક્રે વેદતરોઃ શાખા દૃષ્ટ્વા પુંસોઽલ્પમેધસઃ ॥ ૨૧ ॥
ચક્રે વેદતરોઃ શાખા દૃષ્ટ્વા પુંસોઽલ્પમેધસઃ ॥ ૨૧ ॥
નરદેવત્વમાપન્નઃ સુરકાર્યચિકીર્ષયા ।
સમુદ્રનિગ્રહાદીનિ ચક્રે વીર્યાણ્યતઃ પરમ્ ॥ ૨૨ ॥
સમુદ્રનિગ્રહાદીનિ ચક્રે વીર્યાણ્યતઃ પરમ્ ॥ ૨૨ ॥
એકોનવિંશે વિંશતિમે વૃષ્ણિષુ પ્રાપ્ય જન્મની ।
રામકૃષ્ણાવિતિ ભુવો ભગવાનહરદ્ભરમ્ ॥ ૨૩ ॥
રામકૃષ્ણાવિતિ ભુવો ભગવાનહરદ્ભરમ્ ॥ ૨૩ ॥
તતઃ કલૌ સમ્પ્રવૃત્તે સમ્મોહાય સુરદ્વિષામ્ ।
બુદ્ધો નામ્નાઞ્જનસુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિ ॥ ૨૪ ॥
બુદ્ધો નામ્નાઞ્જનસુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિ ॥ ૨૪ ॥
અથાસૌ યુગસન્ધ્યાયાં દસ્યુપ્રાયેષુ રાજસુ ।
જનિતા વિષ્ણુયશસો નામ્ના કલ્કિર્જગત્પતિઃ ॥ ૨૫ ॥
જનિતા વિષ્ણુયશસો નામ્ના કલ્કિર્જગત્પતિઃ ॥ ૨૫ ॥
અવતારા હ્યસઙ્ખ્યેયા હરેઃ સત્ત્વનિધેર્દ્વિજાઃ ।
યથાવિદાસિનઃ કુલ્યાઃ સરસઃ સ્યુઃ સહસ્રશઃ ॥ ૨૬ ॥
યથાવિદાસિનઃ કુલ્યાઃ સરસઃ સ્યુઃ સહસ્રશઃ ॥ ૨૬ ॥
ઋષયો મનવો દેવા મનુપુત્રા મહૌજસઃ ।
કલાઃ સર્વે હરેરેવ સપ્રજાપતયઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨૭ ॥
કલાઃ સર્વે હરેરેવ સપ્રજાપતયઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨૭ ॥
એતે ચાંશકલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
ઇન્દ્રારિવ્યાકુલં લોકં મૃડયન્તિ યુગે યુગે ॥ ૨૮ ॥
ઇન્દ્રારિવ્યાકુલં લોકં મૃડયન્તિ યુગે યુગે ॥ ૨૮ ॥
જન્મ ગુહ્યં ભગવતો ય એતત્પ્રયતો નરઃ ।
સાયં પ્રાતર્ગૃણન્ ભક્ત્યા દુઃખગ્રામાદ્વિમુચ્યતે ॥ ૨૯ ॥
સાયં પ્રાતર્ગૃણન્ ભક્ત્યા દુઃખગ્રામાદ્વિમુચ્યતે ॥ ૨૯ ॥
એતદ્રૂપં ભગવતો હ્યરૂપસ્ય ચિદાત્મનઃ ।
માયાગુણૈર્વિરચિતં મહદાદિભિરાત્મનિ ॥ ૩૦ ॥
માયાગુણૈર્વિરચિતં મહદાદિભિરાત્મનિ ॥ ૩૦ ॥
યથા નભસિ મેઘૌઘો રેણુર્વા પાર્થિવોઽનિલે ।
એવં દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વમારોપિતમબુદ્ધિભિઃ ॥ ૩૧ ॥
એવં દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વમારોપિતમબુદ્ધિભિઃ ॥ ૩૧ ॥
અતઃ પરં યદવ્યક્તમવ્યૂઢગુણબૃંહિતમ્ ।
અદૃષ્ટાશ્રુતવસ્તુત્વાત્સ જીવો યત્પુનર્ભવઃ ॥ ૩૨ ॥
અદૃષ્ટાશ્રુતવસ્તુત્વાત્સ જીવો યત્પુનર્ભવઃ ॥ ૩૨ ॥
યત્રેમે સદસદ્રૂપે પ્રતિષિદ્ધે સ્વસંવિદા ।
અવિદ્યયાત્મનિ કૃતે ઇતિ તદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ ॥ ૩૩ ॥
અવિદ્યયાત્મનિ કૃતે ઇતિ તદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ ॥ ૩૩ ॥
યદ્યેષોપરતા દેવી માયા વૈશારદી મતિઃ ।
સમ્પન્ન એવેતિ વિદુર્મહિમ્નિ સ્વે મહીયતે ॥ ૩૪ ॥
સમ્પન્ન એવેતિ વિદુર્મહિમ્નિ સ્વે મહીયતે ॥ ૩૪ ॥
એવં જન્માનિ કર્માણિ હ્યકર્તુરજનસ્ય ચ ।
વર્ણયન્તિ સ્મ કવયો વેદગુહ્યાનિ હૃત્પતેઃ ॥ ૩૫ ॥
વર્ણયન્તિ સ્મ કવયો વેદગુહ્યાનિ હૃત્પતેઃ ॥ ૩૫ ॥
સ વા ઇદં વિશ્વમમોઘલીલઃ
સૃજત્યવત્યત્તિ ન સજ્જતેઽસ્મિન્ ।
ભૂતેષુ ચાન્તર્હિત આત્મતન્ત્રઃ
ષાડ્વર્ગિકં જિઘ્રતિ ષડ્ગુણેશઃ ॥ ૩૬ ॥
સૃજત્યવત્યત્તિ ન સજ્જતેઽસ્મિન્ ।
ભૂતેષુ ચાન્તર્હિત આત્મતન્ત્રઃ
ષાડ્વર્ગિકં જિઘ્રતિ ષડ્ગુણેશઃ ॥ ૩૬ ॥
ન ચાસ્ય કશ્ચિન્નિપુણેન ધાતુ-
રવૈતિ જન્તુઃ કુમનીષ ઊતીઃ ।
નામાનિ રૂપાણિ મનોવચોભિઃ
સન્તન્વતો નટચર્યામિવાજ્ઞઃ ॥ ૩૭ ॥
રવૈતિ જન્તુઃ કુમનીષ ઊતીઃ ।
નામાનિ રૂપાણિ મનોવચોભિઃ
સન્તન્વતો નટચર્યામિવાજ્ઞઃ ॥ ૩૭ ॥
સ વેદ ધાતુઃ પદવીં પરસ્ય
દુરન્તવીર્યસ્ય રથાઙ્ગપાણેઃ ।
યોઽમાયયા સન્તતયાનુવૃત્ત્યા
ભજેત તત્પાદસરોજગન્ધમ્ ॥ ૩૮ ॥
દુરન્તવીર્યસ્ય રથાઙ્ગપાણેઃ ।
યોઽમાયયા સન્તતયાનુવૃત્ત્યા
ભજેત તત્પાદસરોજગન્ધમ્ ॥ ૩૮ ॥
અથેહ ધન્યા ભગવન્ત ઇત્થં
યદ્વાસુદેવેઽખિલલોકનાથે ।
કુર્વન્તિ સર્વાત્મકમાત્મભાવં
ન યત્ર ભૂયઃ પરિવર્ત ઉગ્રઃ ॥ ૩૯ ॥
યદ્વાસુદેવેઽખિલલોકનાથે ।
કુર્વન્તિ સર્વાત્મકમાત્મભાવં
ન યત્ર ભૂયઃ પરિવર્ત ઉગ્રઃ ॥ ૩૯ ॥
ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ ।
ઉત્તમશ્લોકચરિતં ચકાર ભગવાનૃષિઃ ।
નિઃશ્રેયસાય લોકસ્ય ધન્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ॥ ૪૦ ॥
ઉત્તમશ્લોકચરિતં ચકાર ભગવાનૃષિઃ ।
નિઃશ્રેયસાય લોકસ્ય ધન્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ॥ ૪૦ ॥
તદિદં ગ્રાહયામાસ સુતમાત્મવતાં વરમ્ ।
સર્વવેદેતિહાસાનાં સારં સારં સમુદ્ધૃતમ્ ॥ ૪૧ ॥
સર્વવેદેતિહાસાનાં સારં સારં સમુદ્ધૃતમ્ ॥ ૪૧ ॥
સ તુ સંશ્રાવયામાસ મહારાજં પરીક્ષિતમ્ ।
પ્રાયોપવિષ્ટં ગઙ્ગાયાં પરીતં પરમર્ષિભિઃ ॥ ૪૨ ॥
પ્રાયોપવિષ્ટં ગઙ્ગાયાં પરીતં પરમર્ષિભિઃ ॥ ૪૨ ॥
કૃષ્ણે સ્વધામોપગતે ધર્મજ્ઞાનાદિભિઃ સહ ।
કલૌ નષ્ટદૃશામેષ પુરાણાર્કોઽધુનોદિતઃ ॥ ૪૩ ॥
કલૌ નષ્ટદૃશામેષ પુરાણાર્કોઽધુનોદિતઃ ॥ ૪૩ ॥
તત્ર કીર્તયતો વિપ્રા વિપ્રર્ષેર્ભૂરિતેજસઃ ।
અહં ચાધ્યગમં તત્ર નિવિષ્ટસ્તદનુગ્રહાત્ ।
સોઽહં વઃ શ્રાવયિષ્યામિ યથાધીતં યથામતિ ॥ ૪૪ ॥
અહં ચાધ્યગમં તત્ર નિવિષ્ટસ્તદનુગ્રહાત્ ।
સોઽહં વઃ શ્રાવયિષ્યામિ યથાધીતં યથામતિ ॥ ૪૪ ॥