સૂત ઉવાચ
ઇતિ ભીતઃ પ્રજાદ્રોહાત્સર્વધર્મવિવિત્સયા ।
તતો વિનશનં પ્રાગાદ્ યત્ર દેવવ્રતોઽપતત્ ॥ ૧ ॥
ઇતિ ભીતઃ પ્રજાદ્રોહાત્સર્વધર્મવિવિત્સયા ।
તતો વિનશનં પ્રાગાદ્ યત્ર દેવવ્રતોઽપતત્ ॥ ૧ ॥
તદા તે ભ્રાતરઃ સર્વે સદશ્વૈઃ સ્વર્ણભૂષિતૈઃ ।
અન્વગચ્છન્ રથૈર્વિપ્રા વ્યાસધૌમ્યાદયસ્તથા ॥ ૨ ॥
અન્વગચ્છન્ રથૈર્વિપ્રા વ્યાસધૌમ્યાદયસ્તથા ॥ ૨ ॥
ભગવાનપિ વિપ્રર્ષે રથેન સધનઞ્જયઃ ।
સ તૈર્વ્યરોચત નૃપઃ કુવેર ઇવ ગુહ્યકૈઃ ॥ ૩ ॥
સ તૈર્વ્યરોચત નૃપઃ કુવેર ઇવ ગુહ્યકૈઃ ॥ ૩ ॥
દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભૂમૌ દિવશ્ચ્યુતમિવામરમ્ ।
પ્રણેમુઃ પાણ્ડવા ભીષ્મં સાનુગાઃ સહ ચક્રિણા ॥ ૪ ॥
પ્રણેમુઃ પાણ્ડવા ભીષ્મં સાનુગાઃ સહ ચક્રિણા ॥ ૪ ॥
તત્ર બ્રહ્મર્ષયઃ સર્વે દેવર્ષયશ્ચ સત્તમ ।
રાજર્ષયશ્ચ તત્રાસન્ દ્રષ્ટું ભરતપુઙ્ગવમ્ ॥ ૫ ॥
રાજર્ષયશ્ચ તત્રાસન્ દ્રષ્ટું ભરતપુઙ્ગવમ્ ॥ ૫ ॥
પર્વતો નારદો ધૌમ્યો ભગવાન્ બાદરાયણઃ ।
બૃહદશ્વો ભરદ્વાજઃ સશિષ્યો રેણુકાસુતઃ ॥ ૬ ॥
બૃહદશ્વો ભરદ્વાજઃ સશિષ્યો રેણુકાસુતઃ ॥ ૬ ॥
વસિષ્ઠ ઇન્દ્રપ્રમદસ્ત્રિતો ગૃત્સમદોઽસિતઃ ।
કક્ષીવાન્ ગૌતમોઽત્રિશ્ચ કૌશિકોઽથ સુદર્શનઃ ॥ ૭ ॥
કક્ષીવાન્ ગૌતમોઽત્રિશ્ચ કૌશિકોઽથ સુદર્શનઃ ॥ ૭ ॥
અન્યે ચ મુનયો બ્રહ્મન્ બ્રહ્મરાતાદયોઽમલાઃ ।
શિષ્યૈરુપેતા આજગ્મુઃ કશ્યપાઙ્ગિરસાદયઃ ॥ ૮ ॥
શિષ્યૈરુપેતા આજગ્મુઃ કશ્યપાઙ્ગિરસાદયઃ ॥ ૮ ॥
તાન્ સમેતાન્ મહાભાગાનુપલભ્ય વસૂત્તમઃ ।
પૂજયામાસ ધર્મજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્ ॥ ૯ ॥
પૂજયામાસ ધર્મજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્ ॥ ૯ ॥
કૃષ્ણં ચ તત્પ્રભાવજ્ઞ આસીનં જગદીશ્વરમ્ ।
હૃદિસ્થં પૂજયામાસ માયયોપાત્તવિગ્રહમ્ ॥ ૧૦ ॥
હૃદિસ્થં પૂજયામાસ માયયોપાત્તવિગ્રહમ્ ॥ ૧૦ ॥
પાણ્ડુપુત્રાનુપાસીનાન્ પ્રશ્રયપ્રેમસઙ્ગતાન્ ।
અભ્યાચષ્ટાનુરાગાશ્રૈરન્ધીભૂતેન ચક્ષુષા ॥ ૧૧ ॥
અભ્યાચષ્ટાનુરાગાશ્રૈરન્ધીભૂતેન ચક્ષુષા ॥ ૧૧ ॥
અહો કષ્ટમહોઽન્યાય્યં યદ્યૂયં ધર્મનન્દનાઃ ।
જીવિતું નાર્હથ ક્લિષ્ટં વિપ્રધર્માચ્યુતાશ્રયાઃ ॥ ૧૨ ॥
જીવિતું નાર્હથ ક્લિષ્ટં વિપ્રધર્માચ્યુતાશ્રયાઃ ॥ ૧૨ ॥
સંસ્થિતેઽતિરથે પાણ્ડૌ પૃથા બાલપ્રજા વધૂઃ ।
યુષ્મત્કૃતે બહૂન્ ક્લેશાન્ પ્રાપ્તા તોકવતી મુહુઃ ॥ ૧૩ ॥
યુષ્મત્કૃતે બહૂન્ ક્લેશાન્ પ્રાપ્તા તોકવતી મુહુઃ ॥ ૧૩ ॥
સર્વં કાલકૃતં મન્યે ભવતાં ચ યદપ્રિયમ્ ।
સપાલો યદ્વશે લોકો વાયોરિવ ઘનાવલિઃ ॥ ૧૪ ॥
સપાલો યદ્વશે લોકો વાયોરિવ ઘનાવલિઃ ॥ ૧૪ ॥
યત્ર ધર્મસુતો રાજા ગદાપાણિર્વૃકોદરઃ ।
કૃષ્ણોઽસ્ત્રી ગાણ્ડિવં ચાપં સુહૃત્કૃષ્ણસ્તતો વિપત્ ॥ ૧૫ ॥
કૃષ્ણોઽસ્ત્રી ગાણ્ડિવં ચાપં સુહૃત્કૃષ્ણસ્તતો વિપત્ ॥ ૧૫ ॥
ન હ્યસ્ય કર્હિચિદ્રાજન્ પુમાન્ વેદ વિધિત્સિતમ્ ।
યદ્વિજિજ્ઞાસયા યુક્તા મુહ્યન્તિ કવયોઽપિ હિ ॥ ૧૬ ॥
યદ્વિજિજ્ઞાસયા યુક્તા મુહ્યન્તિ કવયોઽપિ હિ ॥ ૧૬ ॥
તસ્માદિદં દૈવતન્ત્રં વ્યવસ્ય ભરતર્ષભ ।
તસ્યાનુવિહિતોઽનાથા નાથ પાહિ પ્રજાઃ પ્રભો ॥ ૧૭ ॥
તસ્યાનુવિહિતોઽનાથા નાથ પાહિ પ્રજાઃ પ્રભો ॥ ૧૭ ॥
એષ વૈ ભગવાન્સાક્ષાદાદ્યો નારાયણઃ પુમાન્ ।
મોહયન્માયયા લોકં ગૂઢશ્ચરતિ વૃષ્ણિષુ ॥ ૧૮ ॥
મોહયન્માયયા લોકં ગૂઢશ્ચરતિ વૃષ્ણિષુ ॥ ૧૮ ॥
અસ્યાનુભાવં ભગવાન્ વેદ ગુહ્યતમં શિવઃ ।
દેવર્ષિર્નારદઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ કપિલો નૃપ ॥ ૧૯ ॥
દેવર્ષિર્નારદઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ કપિલો નૃપ ॥ ૧૯ ॥
યં મન્યસે માતુલેયં પ્રિયં મિત્રં સુહૃત્તમમ્ ।
અકરોઃ સચિવં દૂતં સૌહૃદાદથ સારથિમ્ ॥ ૨૦ ॥
અકરોઃ સચિવં દૂતં સૌહૃદાદથ સારથિમ્ ॥ ૨૦ ॥
સર્વાત્મનઃ સમદૃશો હ્યદ્વયસ્યાનહઙ્કૃતેઃ ।
તત્કૃતં મતિવૈષમ્યં નિરવદ્યસ્ય ન ક્વચિત્ ॥ ૨૧ ॥
તત્કૃતં મતિવૈષમ્યં નિરવદ્યસ્ય ન ક્વચિત્ ॥ ૨૧ ॥
તથાપ્યેકાન્તભક્તેષુ પશ્ય ભૂપાનુકમ્પિતમ્ ।
યન્મેઽસૂંસ્ત્યજતઃ સાક્ષાત્કૃષ્ણો દર્શનમાગતઃ ॥ ૨૨ ॥
યન્મેઽસૂંસ્ત્યજતઃ સાક્ષાત્કૃષ્ણો દર્શનમાગતઃ ॥ ૨૨ ॥
ભક્ત્યાવેશ્ય મનો યસ્મિન્ વાચા યન્નામ કીર્તયન્ ।
ત્યજન્ કલેવરં યોગી મુચ્યતે કામકર્મભિઃ ॥ ૨૩ ॥
ત્યજન્ કલેવરં યોગી મુચ્યતે કામકર્મભિઃ ॥ ૨૩ ॥
સ દેવદેવો ભગવાન્ પ્રતીક્ષતાં
કલેવરં યાવદિદં હિનોમ્યહમ્ ।
પ્રસન્નહાસારુણલોચનોલ્લસ-
ન્મુખામ્બુજો ધ્યાનપથશ્ચતુર્ભુજઃ ॥ ૨૪ ॥
કલેવરં યાવદિદં હિનોમ્યહમ્ ।
પ્રસન્નહાસારુણલોચનોલ્લસ-
ન્મુખામ્બુજો ધ્યાનપથશ્ચતુર્ભુજઃ ॥ ૨૪ ॥
સૂત ઉવાચ
યુધિષ્ઠિરસ્તદાકર્ણ્ય શયાનં શરપઞ્જરે ।
અપૃચ્છદ્વિવિધાન્ધર્માનૃષીણાં ચાનુશૃણ્વતામ્ ॥ ૨૫ ॥
યુધિષ્ઠિરસ્તદાકર્ણ્ય શયાનં શરપઞ્જરે ।
અપૃચ્છદ્વિવિધાન્ધર્માનૃષીણાં ચાનુશૃણ્વતામ્ ॥ ૨૫ ॥
પુરુષસ્વભાવવિહિતાન્ યથાવર્ણં યથાશ્રમમ્ ।
વૈરાગ્યરાગોપાધિભ્યામામ્નાતોભયલક્ષણાન્ ॥ ૨૬ ॥
વૈરાગ્યરાગોપાધિભ્યામામ્નાતોભયલક્ષણાન્ ॥ ૨૬ ॥
દાનધર્માન્ રાજધર્માન્ મોક્ષધર્માન્ વિભાગશઃ ।
સ્ત્રીધર્માન્ ભગવદ્ધર્માન્ સમાસવ્યાસયોગતઃ ॥ ૨૭ ॥
સ્ત્રીધર્માન્ ભગવદ્ધર્માન્ સમાસવ્યાસયોગતઃ ॥ ૨૭ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ સહોપાયાન્ યથા મુને ।
નાનાખ્યાનેતિહાસેષુ વર્ણયામાસ તત્ત્વવિત્ ॥ ૨૮ ॥
નાનાખ્યાનેતિહાસેષુ વર્ણયામાસ તત્ત્વવિત્ ॥ ૨૮ ॥
ધર્મં પ્રવદતસ્તસ્ય સ કાલઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ ।
યો યોગિનશ્છન્દમૃત્યોર્વાઞ્છિતસ્તૂત્તરાયણઃ ॥ ૨૯ ॥
યો યોગિનશ્છન્દમૃત્યોર્વાઞ્છિતસ્તૂત્તરાયણઃ ॥ ૨૯ ॥
તદોપસંહૃત્ય ગિરઃ સહસ્રણી-
ર્વિમુક્તસઙ્ગં મન આદિપૂરુષે ।
કૃષ્ણે લસત્પીતપટે ચતુર્ભુજે
પુરઃસ્થિતેઽમીલિતદૃગ્વ્યધારયત્ ॥ ૩૦ ॥
ર્વિમુક્તસઙ્ગં મન આદિપૂરુષે ।
કૃષ્ણે લસત્પીતપટે ચતુર્ભુજે
પુરઃસ્થિતેઽમીલિતદૃગ્વ્યધારયત્ ॥ ૩૦ ॥
વિશુદ્ધયા ધારણયા હતાશુભ-
સ્તદીક્ષયૈવાશુ ગતાયુધશ્રમઃ ।
નિવૃત્તસર્વેન્દ્રિયવૃત્તિવિભ્રમ-
સ્તુષ્ટાવ જન્યં વિસૃજઞ્જનાર્દનમ્ ॥ ૩૧ ॥
સ્તદીક્ષયૈવાશુ ગતાયુધશ્રમઃ ।
નિવૃત્તસર્વેન્દ્રિયવૃત્તિવિભ્રમ-
સ્તુષ્ટાવ જન્યં વિસૃજઞ્જનાર્દનમ્ ॥ ૩૧ ॥
શ્રીભીષ્મ ઉવાચ
ઇતિ મતિરુપકલ્પિતા વિતૃષ્ણા
ભગવતિ સાત્વતપુઙ્ગવે વિભૂમ્નિ ।
સ્વસુખમુપગતે ક્વચિદ્વિહર્તું
પ્રકૃતિમુપેયુષિ યદ્ભવપ્રવાહઃ ॥ ૩૨ ॥
ઇતિ મતિરુપકલ્પિતા વિતૃષ્ણા
ભગવતિ સાત્વતપુઙ્ગવે વિભૂમ્નિ ।
સ્વસુખમુપગતે ક્વચિદ્વિહર્તું
પ્રકૃતિમુપેયુષિ યદ્ભવપ્રવાહઃ ॥ ૩૨ ॥
ત્રિભુવનકમનં તમાલવર્ણં
રવિકરગૌરવરામ્બરં દધાને ।
વપુરલકકુલાવૃતાનનાબ્જં
વિજયસખે રતિરસ્તુ મેઽનવદ્યા ॥ ૩૩ ॥
રવિકરગૌરવરામ્બરં દધાને ।
વપુરલકકુલાવૃતાનનાબ્જં
વિજયસખે રતિરસ્તુ મેઽનવદ્યા ॥ ૩૩ ॥
યુધિ તુરગરજોવિધૂમ્રવિષ્વક્-
કચલુલિતશ્રમવાર્યલઙ્કૃતાસ્યે ।
મમ નિશિતશરૈર્વિભિદ્યમાન-
ત્વચિ વિલસત્કવચેઽસ્તુ કૃષ્ણ આત્મા ॥ ૩૪ ॥
કચલુલિતશ્રમવાર્યલઙ્કૃતાસ્યે ।
મમ નિશિતશરૈર્વિભિદ્યમાન-
ત્વચિ વિલસત્કવચેઽસ્તુ કૃષ્ણ આત્મા ॥ ૩૪ ॥
સપદિ સખિવચો નિશમ્ય મધ્યે
નિજપરયોર્બલયો રથં નિવેશ્ય ।
સ્થિતવતિ પરસૈનિકાયુરક્ષ્ણા
હૃતવતિ પાર્થસખે રતિર્મમાસ્તુ ॥ ૩૫ ॥
નિજપરયોર્બલયો રથં નિવેશ્ય ।
સ્થિતવતિ પરસૈનિકાયુરક્ષ્ણા
હૃતવતિ પાર્થસખે રતિર્મમાસ્તુ ॥ ૩૫ ॥
વ્યવહિતપૃતનામુખં નિરીક્ષ્ય
સ્વજનવધાદ્વિમુખસ્ય દોષબુદ્ધ્યા ।
કુમતિમહરદાત્મવિદ્યયા ય-
શ્ચરણરતિઃ પરમસ્ય તસ્ય મેઽસ્તુ ॥ ૩૬ ॥
સ્વજનવધાદ્વિમુખસ્ય દોષબુદ્ધ્યા ।
કુમતિમહરદાત્મવિદ્યયા ય-
શ્ચરણરતિઃ પરમસ્ય તસ્ય મેઽસ્તુ ॥ ૩૬ ॥
સ્વનિગમમપહાય મત્પ્રતિજ્ઞા-
મૃતમધિકર્તુમવપ્લુતો રથસ્થઃ ।
ધૃતરથચરણોઽભ્યયાચ્ચલદ્ગુ-
ર્હરિરિવ હન્તુમિભં ગતોત્તરીયઃ ॥ ૩૭ ॥
મૃતમધિકર્તુમવપ્લુતો રથસ્થઃ ।
ધૃતરથચરણોઽભ્યયાચ્ચલદ્ગુ-
ર્હરિરિવ હન્તુમિભં ગતોત્તરીયઃ ॥ ૩૭ ॥
શિતવિશિખહતો વિશીર્ણદંશઃ
ક્ષતજપરિપ્લુત આતતાયિનો મે ।
પ્રસભમભિસસાર મદ્વધાર્થં
સ ભવતુ મે ભગવાન્ ગતિર્મુકુન્દઃ ॥ ૩૮ ॥
ક્ષતજપરિપ્લુત આતતાયિનો મે ।
પ્રસભમભિસસાર મદ્વધાર્થં
સ ભવતુ મે ભગવાન્ ગતિર્મુકુન્દઃ ॥ ૩૮ ॥
વિજયરથકુટુમ્બ આત્તતોત્રે
ધૃતહયરશ્મિનિ તચ્છ્રિયેક્ષણીયે ।
ભગવતિ રતિરસ્તુ મે મુમૂર્ષો-
ર્યમિહ નિરીક્ષ્ય હતા ગતાઃ સ્વરૂપમ્ ॥ ૩૯ ॥
ધૃતહયરશ્મિનિ તચ્છ્રિયેક્ષણીયે ।
ભગવતિ રતિરસ્તુ મે મુમૂર્ષો-
ર્યમિહ નિરીક્ષ્ય હતા ગતાઃ સ્વરૂપમ્ ॥ ૩૯ ॥
લલિતગતિવિલાસવલ્ગુહાસ-
પ્રણયનિરીક્ષણકલ્પિતોરુમાનાઃ ।
કૃતમનુકૃતવત્ય ઉન્મદાન્ધાઃ
પ્રકૃતિમગન્ કિલ યસ્ય ગોપવધ્વઃ ॥ ૪૦ ॥
પ્રણયનિરીક્ષણકલ્પિતોરુમાનાઃ ।
કૃતમનુકૃતવત્ય ઉન્મદાન્ધાઃ
પ્રકૃતિમગન્ કિલ યસ્ય ગોપવધ્વઃ ॥ ૪૦ ॥
મુનિગણનૃપવર્યસઙ્કુલેઽન્તઃ
સદસિ યુધિષ્ઠિરરાજસૂય એષામ્ ।
અર્હણમુપપેદ ઈક્ષણીયો
મમ દૃશિગોચર એષ આવિરાત્મા ॥ ૪૧ ॥
સદસિ યુધિષ્ઠિરરાજસૂય એષામ્ ।
અર્હણમુપપેદ ઈક્ષણીયો
મમ દૃશિગોચર એષ આવિરાત્મા ॥ ૪૧ ॥
તમિમમહમજં શરીરભાજાં
હૃદિ હૃદિ ધિષ્ઠિતમાત્મકલ્પિતાનામ્ ।
પ્રતિદૃશમિવ નૈકધાર્કમેકં
સમધિગતોઽસ્મિ વિધૂતભેદમોહઃ ॥ ૪૨ ॥
હૃદિ હૃદિ ધિષ્ઠિતમાત્મકલ્પિતાનામ્ ।
પ્રતિદૃશમિવ નૈકધાર્કમેકં
સમધિગતોઽસ્મિ વિધૂતભેદમોહઃ ॥ ૪૨ ॥
સૂત ઉવાચ
કૃષ્ણ એવં ભગવતિ મનોવાગ્દૃષ્ટિવૃત્તિભિઃ ।
આત્મન્યાત્માનમાવેશ્ય સોઽન્તઃશ્વાસ ઉપારમત્ ॥ ૪૩ ॥
કૃષ્ણ એવં ભગવતિ મનોવાગ્દૃષ્ટિવૃત્તિભિઃ ।
આત્મન્યાત્માનમાવેશ્ય સોઽન્તઃશ્વાસ ઉપારમત્ ॥ ૪૩ ॥
સમ્પદ્યમાનમાજ્ઞાય ભીષ્મં બ્રહ્મણિ નિષ્કલે ।
સર્વે બભૂવુસ્તે તૂષ્ણીં વયાંસીવ દિનાત્યયે ॥ ૪૪ ॥
સર્વે બભૂવુસ્તે તૂષ્ણીં વયાંસીવ દિનાત્યયે ॥ ૪૪ ॥
તત્ર દુન્દુભયો નેદુર્દેવમાનવવાદિતાઃ ।
શશંસુઃ સાધવો રાજ્ઞાં ખાત્પેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ ॥ ૪૫ ॥
શશંસુઃ સાધવો રાજ્ઞાં ખાત્પેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ ॥ ૪૫ ॥
તસ્ય નિર્હરણાદીનિ સમ્પરેતસ્ય ભાર્ગવ ।
યુધિષ્ઠિરઃ કારયિત્વા મુહૂર્તં દુઃખિતોઽભવત્ ॥ ૪૬ ॥
યુધિષ્ઠિરઃ કારયિત્વા મુહૂર્તં દુઃખિતોઽભવત્ ॥ ૪૬ ॥
તુષ્ટુવુર્મુનયો હૃષ્ટાઃ કૃષ્ણં તદ્ગુહ્યનામભિઃ ।
તતસ્તે કૃષ્ણહૃદયાઃ સ્વાશ્રમાન્ પ્રયયુઃ પુનઃ ॥ ૪૭ ॥
તતસ્તે કૃષ્ણહૃદયાઃ સ્વાશ્રમાન્ પ્રયયુઃ પુનઃ ॥ ૪૭ ॥
તતો યુધિષ્ઠિરો ગત્વા સહકૃષ્ણો ગજાહ્વયમ્ ।
પિતરં સાન્ત્વયામાસ ગાન્ધારીં ચ તપસ્વિનીમ્ ॥ ૪૮ ॥
પિતરં સાન્ત્વયામાસ ગાન્ધારીં ચ તપસ્વિનીમ્ ॥ ૪૮ ॥
પિત્રા ચાનુમતો રાજા વાસુદેવાનુમોદિતઃ ।
ચકાર રાજ્યં ધર્મેણ પિતૃપૈતામહં વિભુઃ ॥ ૪૯ ॥
ચકાર રાજ્યં ધર્મેણ પિતૃપૈતામહં વિભુઃ ॥ ૪૯ ॥