സൂത ഉവാച
ഇതി ഭീതഃ പ്രജാദ്രോഹാത്സര്വധര്മവിവിത്സയാ ।
തതോ വിനശനം പ്രാഗാദ് യത്ര ദേവവ്രതോഽപതത് ॥ ൧ ॥
ഇതി ഭീതഃ പ്രജാദ്രോഹാത്സര്വധര്മവിവിത്സയാ ।
തതോ വിനശനം പ്രാഗാദ് യത്ര ദേവവ്രതോഽപതത് ॥ ൧ ॥
തദാ തേ ഭ്രാതരഃ സര്വേ സദശ്വൈഃ സ്വര്ണഭൂഷിതൈഃ ।
അന്വഗച്ഛന് രഥൈര്വിപ്രാ വ്യാസധൌമ്യാദയസ്തഥാ ॥ ൨ ॥
അന്വഗച്ഛന് രഥൈര്വിപ്രാ വ്യാസധൌമ്യാദയസ്തഥാ ॥ ൨ ॥
ഭഗവാനപി വിപ്രര്ഷേ രഥേന സധനഞ്ജയഃ ।
സ തൈര്വ്യരോചത നൃപഃ കുവേര ഇവ ഗുഹ്യകൈഃ ॥ ൩ ॥
സ തൈര്വ്യരോചത നൃപഃ കുവേര ഇവ ഗുഹ്യകൈഃ ॥ ൩ ॥
ദൃഷ്ട്വാ നിപതിതം ഭൂമൌ ദിവശ്ച്യുതമിവാമരമ് ।
പ്രണേമുഃ പാണ്ഡവാ ഭീഷ്മം സാനുഗാഃ സഹ ചക്രിണാ ॥ ൪ ॥
പ്രണേമുഃ പാണ്ഡവാ ഭീഷ്മം സാനുഗാഃ സഹ ചക്രിണാ ॥ ൪ ॥
തത്ര ബ്രഹ്മര്ഷയഃ സര്വേ ദേവര്ഷയശ്ച സത്തമ ।
രാജര്ഷയശ്ച തത്രാസന് ദ്രഷ്ടും ഭരതപുങ്ഗവമ് ॥ ൫ ॥
രാജര്ഷയശ്ച തത്രാസന് ദ്രഷ്ടും ഭരതപുങ്ഗവമ് ॥ ൫ ॥
പര്വതോ നാരദോ ധൌമ്യോ ഭഗവാന് ബാദരായണഃ ।
ബൃഹദശ്വോ ഭരദ്വാജഃ സശിഷ്യോ രേണുകാസുതഃ ॥ ൬ ॥
ബൃഹദശ്വോ ഭരദ്വാജഃ സശിഷ്യോ രേണുകാസുതഃ ॥ ൬ ॥
വസിഷ്ഠ ഇന്ദ്രപ്രമദസ്ത്രിതോ ഗൃത്സമദോഽസിതഃ ।
കക്ഷീവാന് ഗൌതമോഽത്രിശ്ച കൌശികോഽഥ സുദര്ശനഃ ॥ ൭ ॥
കക്ഷീവാന് ഗൌതമോഽത്രിശ്ച കൌശികോഽഥ സുദര്ശനഃ ॥ ൭ ॥
അന്യേ ച മുനയോ ബ്രഹ്മന് ബ്രഹ്മരാതാദയോഽമലാഃ ।
ശിഷ്യൈരുപേതാ ആജഗ്മുഃ കശ്യപാങ്ഗിരസാദയഃ ॥ ൮ ॥
ശിഷ്യൈരുപേതാ ആജഗ്മുഃ കശ്യപാങ്ഗിരസാദയഃ ॥ ൮ ॥
താന് സമേതാന് മഹാഭാഗാനുപലഭ്യ വസൂത്തമഃ ।
പൂജയാമാസ ധര്മജ്ഞോ ദേശകാലവിഭാഗവിത് ॥ ൯ ॥
പൂജയാമാസ ധര്മജ്ഞോ ദേശകാലവിഭാഗവിത് ॥ ൯ ॥
കൃഷ്ണം ച തത്പ്രഭാവജ്ഞ ആസീനം ജഗദീശ്വരമ് ।
ഹൃദിസ്ഥം പൂജയാമാസ മായയോപാത്തവിഗ്രഹമ് ॥ ൧൦ ॥
ഹൃദിസ്ഥം പൂജയാമാസ മായയോപാത്തവിഗ്രഹമ് ॥ ൧൦ ॥
പാണ്ഡുപുത്രാനുപാസീനാന് പ്രശ്രയപ്രേമസങ്ഗതാന് ।
അഭ്യാചഷ്ടാനുരാഗാശ്രൈരന്ധീഭൂതേന ചക്ഷുഷാ ॥ ൧൧ ॥
അഭ്യാചഷ്ടാനുരാഗാശ്രൈരന്ധീഭൂതേന ചക്ഷുഷാ ॥ ൧൧ ॥
അഹോ കഷ്ടമഹോഽന്യായ്യം യദ്യൂയം ധര്മനന്ദനാഃ ।
ജീവിതും നാര്ഹഥ ക്ലിഷ്ടം വിപ്രധര്മാച്യുതാശ്രയാഃ ॥ ൧൨ ॥
ജീവിതും നാര്ഹഥ ക്ലിഷ്ടം വിപ്രധര്മാച്യുതാശ്രയാഃ ॥ ൧൨ ॥
സംസ്ഥിതേഽതിരഥേ പാണ്ഡൌ പൃഥാ ബാലപ്രജാ വധൂഃ ।
യുഷ്മത്കൃതേ ബഹൂന് ക്ലേശാന് പ്രാപ്താ തോകവതീ മുഹുഃ ॥ ൧൩ ॥
യുഷ്മത്കൃതേ ബഹൂന് ക്ലേശാന് പ്രാപ്താ തോകവതീ മുഹുഃ ॥ ൧൩ ॥
സര്വം കാലകൃതം മന്യേ ഭവതാം ച യദപ്രിയമ് ।
സപാലോ യദ്വശേ ലോകോ വായോരിവ ഘനാവലിഃ ॥ ൧൪ ॥
സപാലോ യദ്വശേ ലോകോ വായോരിവ ഘനാവലിഃ ॥ ൧൪ ॥
യത്ര ധര്മസുതോ രാജാ ഗദാപാണിര്വൃകോദരഃ ।
കൃഷ്ണോഽസ്ത്രീ ഗാണ്ഡിവം ചാപം സുഹൃത്കൃഷ്ണസ്തതോ വിപത് ॥ ൧൫ ॥
കൃഷ്ണോഽസ്ത്രീ ഗാണ്ഡിവം ചാപം സുഹൃത്കൃഷ്ണസ്തതോ വിപത് ॥ ൧൫ ॥
ന ഹ്യസ്യ കര്ഹിചിദ്രാജന് പുമാന് വേദ വിധിത്സിതമ് ।
യദ്വിജിജ്ഞാസയാ യുക്താ മുഹ്യന്തി കവയോഽപി ഹി ॥ ൧൬ ॥
യദ്വിജിജ്ഞാസയാ യുക്താ മുഹ്യന്തി കവയോഽപി ഹി ॥ ൧൬ ॥
തസ്മാദിദം ദൈവതന്ത്രം വ്യവസ്യ ഭരതര്ഷഭ ।
തസ്യാനുവിഹിതോഽനാഥാ നാഥ പാഹി പ്രജാഃ പ്രഭോ ॥ ൧൭ ॥
തസ്യാനുവിഹിതോഽനാഥാ നാഥ പാഹി പ്രജാഃ പ്രഭോ ॥ ൧൭ ॥
ഏഷ വൈ ഭഗവാന്സാക്ഷാദാദ്യോ നാരായണഃ പുമാന് ।
മോഹയന്മായയാ ലോകം ഗൂഢശ്ചരതി വൃഷ്ണിഷു ॥ ൧൮ ॥
മോഹയന്മായയാ ലോകം ഗൂഢശ്ചരതി വൃഷ്ണിഷു ॥ ൧൮ ॥
അസ്യാനുഭാവം ഭഗവാന് വേദ ഗുഹ്യതമം ശിവഃ ।
ദേവര്ഷിര്നാരദഃ സാക്ഷാദ്ഭഗവാന് കപിലോ നൃപ ॥ ൧൯ ॥
ദേവര്ഷിര്നാരദഃ സാക്ഷാദ്ഭഗവാന് കപിലോ നൃപ ॥ ൧൯ ॥
യം മന്യസേ മാതുലേയം പ്രിയം മിത്രം സുഹൃത്തമമ് ।
അകരോഃ സചിവം ദൂതം സൌഹൃദാദഥ സാരഥിമ് ॥ ൨൦ ॥
അകരോഃ സചിവം ദൂതം സൌഹൃദാദഥ സാരഥിമ് ॥ ൨൦ ॥
സര്വാത്മനഃ സമദൃശോ ഹ്യദ്വയസ്യാനഹങ്കൃതേഃ ।
തത്കൃതം മതിവൈഷമ്യം നിരവദ്യസ്യ ന ക്വചിത് ॥ ൨൧ ॥
തത്കൃതം മതിവൈഷമ്യം നിരവദ്യസ്യ ന ക്വചിത് ॥ ൨൧ ॥
തഥാപ്യേകാന്തഭക്തേഷു പശ്യ ഭൂപാനുകമ്പിതമ് ।
യന്മേഽസൂംസ്ത്യജതഃ സാക്ഷാത്കൃഷ്ണോ ദര്ശനമാഗതഃ ॥ ൨൨ ॥
യന്മേഽസൂംസ്ത്യജതഃ സാക്ഷാത്കൃഷ്ണോ ദര്ശനമാഗതഃ ॥ ൨൨ ॥
ഭക്ത്യാവേശ്യ മനോ യസ്മിന് വാചാ യന്നാമ കീര്തയന് ।
ത്യജന് കലേവരം യോഗീ മുച്യതേ കാമകര്മഭിഃ ॥ ൨൩ ॥
ത്യജന് കലേവരം യോഗീ മുച്യതേ കാമകര്മഭിഃ ॥ ൨൩ ॥
സ ദേവദേവോ ഭഗവാന് പ്രതീക്ഷതാം
കലേവരം യാവദിദം ഹിനോമ്യഹമ് ।
പ്രസന്നഹാസാരുണലോചനോല്ലസ-
ന്മുഖാമ്ബുജോ ധ്യാനപഥശ്ചതുര്ഭുജഃ ॥ ൨൪ ॥
കലേവരം യാവദിദം ഹിനോമ്യഹമ് ।
പ്രസന്നഹാസാരുണലോചനോല്ലസ-
ന്മുഖാമ്ബുജോ ധ്യാനപഥശ്ചതുര്ഭുജഃ ॥ ൨൪ ॥
സൂത ഉവാച
യുധിഷ്ഠിരസ്തദാകര്ണ്യ ശയാനം ശരപഞ്ജരേ ।
അപൃച്ഛദ്വിവിധാന്ധര്മാനൃഷീണാം ചാനുശൃണ്വതാമ് ॥ ൨൫ ॥
യുധിഷ്ഠിരസ്തദാകര്ണ്യ ശയാനം ശരപഞ്ജരേ ।
അപൃച്ഛദ്വിവിധാന്ധര്മാനൃഷീണാം ചാനുശൃണ്വതാമ് ॥ ൨൫ ॥
പുരുഷസ്വഭാവവിഹിതാന് യഥാവര്ണം യഥാശ്രമമ് ।
വൈരാഗ്യരാഗോപാധിഭ്യാമാമ്നാതോഭയലക്ഷണാന് ॥ ൨൬ ॥
വൈരാഗ്യരാഗോപാധിഭ്യാമാമ്നാതോഭയലക്ഷണാന് ॥ ൨൬ ॥
ദാനധര്മാന് രാജധര്മാന് മോക്ഷധര്മാന് വിഭാഗശഃ ।
സ്ത്രീധര്മാന് ഭഗവദ്ധര്മാന് സമാസവ്യാസയോഗതഃ ॥ ൨൭ ॥
സ്ത്രീധര്മാന് ഭഗവദ്ധര്മാന് സമാസവ്യാസയോഗതഃ ॥ ൨൭ ॥
ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാംശ്ച സഹോപായാന് യഥാ മുനേ ।
നാനാഖ്യാനേതിഹാസേഷു വര്ണയാമാസ തത്ത്വവിത് ॥ ൨൮ ॥
നാനാഖ്യാനേതിഹാസേഷു വര്ണയാമാസ തത്ത്വവിത് ॥ ൨൮ ॥
ധര്മം പ്രവദതസ്തസ്യ സ കാലഃ പ്രത്യുപസ്ഥിതഃ ।
യോ യോഗിനശ്ഛന്ദമൃത്യോര്വാഞ്ഛിതസ്തൂത്തരായണഃ ॥ ൨൯ ॥
യോ യോഗിനശ്ഛന്ദമൃത്യോര്വാഞ്ഛിതസ്തൂത്തരായണഃ ॥ ൨൯ ॥
തദോപസംഹൃത്യ ഗിരഃ സഹസ്രണീ-
ര്വിമുക്തസങ്ഗം മന ആദിപൂരുഷേ ।
കൃഷ്ണേ ലസത്പീതപടേ ചതുര്ഭുജേ
പുരഃസ്ഥിതേഽമീലിതദൃഗ്വ്യധാരയത് ॥ ൩൦ ॥
ര്വിമുക്തസങ്ഗം മന ആദിപൂരുഷേ ।
കൃഷ്ണേ ലസത്പീതപടേ ചതുര്ഭുജേ
പുരഃസ്ഥിതേഽമീലിതദൃഗ്വ്യധാരയത് ॥ ൩൦ ॥
വിശുദ്ധയാ ധാരണയാ ഹതാശുഭ-
സ്തദീക്ഷയൈവാശു ഗതായുധശ്രമഃ ।
നിവൃത്തസര്വേന്ദ്രിയവൃത്തിവിഭ്രമ-
സ്തുഷ്ടാവ ജന്യം വിസൃജഞ്ജനാര്ദനമ് ॥ ൩൧ ॥
സ്തദീക്ഷയൈവാശു ഗതായുധശ്രമഃ ।
നിവൃത്തസര്വേന്ദ്രിയവൃത്തിവിഭ്രമ-
സ്തുഷ്ടാവ ജന്യം വിസൃജഞ്ജനാര്ദനമ് ॥ ൩൧ ॥
ശ്രീഭീഷ്മ ഉവാച
ഇതി മതിരുപകല്പിതാ വിതൃഷ്ണാ
ഭഗവതി സാത്വതപുങ്ഗവേ വിഭൂമ്നി ।
സ്വസുഖമുപഗതേ ക്വചിദ്വിഹര്തും
പ്രകൃതിമുപേയുഷി യദ്ഭവപ്രവാഹഃ ॥ ൩൨ ॥
ഇതി മതിരുപകല്പിതാ വിതൃഷ്ണാ
ഭഗവതി സാത്വതപുങ്ഗവേ വിഭൂമ്നി ।
സ്വസുഖമുപഗതേ ക്വചിദ്വിഹര്തും
പ്രകൃതിമുപേയുഷി യദ്ഭവപ്രവാഹഃ ॥ ൩൨ ॥
ത്രിഭുവനകമനം തമാലവര്ണം
രവികരഗൌരവരാമ്ബരം ദധാനേ ।
വപുരലകകുലാവൃതാനനാബ്ജം
വിജയസഖേ രതിരസ്തു മേഽനവദ്യാ ॥ ൩൩ ॥
രവികരഗൌരവരാമ്ബരം ദധാനേ ।
വപുരലകകുലാവൃതാനനാബ്ജം
വിജയസഖേ രതിരസ്തു മേഽനവദ്യാ ॥ ൩൩ ॥
യുധി തുരഗരജോവിധൂമ്രവിഷ്വക്-
കചലുലിതശ്രമവാര്യലങ്കൃതാസ്യേ ।
മമ നിശിതശരൈര്വിഭിദ്യമാന-
ത്വചി വിലസത്കവചേഽസ്തു കൃഷ്ണ ആത്മാ ॥ ൩൪ ॥
കചലുലിതശ്രമവാര്യലങ്കൃതാസ്യേ ।
മമ നിശിതശരൈര്വിഭിദ്യമാന-
ത്വചി വിലസത്കവചേഽസ്തു കൃഷ്ണ ആത്മാ ॥ ൩൪ ॥
സപദി സഖിവചോ നിശമ്യ മധ്യേ
നിജപരയോര്ബലയോ രഥം നിവേശ്യ ।
സ്ഥിതവതി പരസൈനികായുരക്ഷ്ണാ
ഹൃതവതി പാര്ഥസഖേ രതിര്മമാസ്തു ॥ ൩൫ ॥
നിജപരയോര്ബലയോ രഥം നിവേശ്യ ।
സ്ഥിതവതി പരസൈനികായുരക്ഷ്ണാ
ഹൃതവതി പാര്ഥസഖേ രതിര്മമാസ്തു ॥ ൩൫ ॥
വ്യവഹിതപൃതനാമുഖം നിരീക്ഷ്യ
സ്വജനവധാദ്വിമുഖസ്യ ദോഷബുദ്ധ്യാ ।
കുമതിമഹരദാത്മവിദ്യയാ യ-
ശ്ചരണരതിഃ പരമസ്യ തസ്യ മേഽസ്തു ॥ ൩൬ ॥
സ്വജനവധാദ്വിമുഖസ്യ ദോഷബുദ്ധ്യാ ।
കുമതിമഹരദാത്മവിദ്യയാ യ-
ശ്ചരണരതിഃ പരമസ്യ തസ്യ മേഽസ്തു ॥ ൩൬ ॥
സ്വനിഗമമപഹായ മത്പ്രതിജ്ഞാ-
മൃതമധികര്തുമവപ്ലുതോ രഥസ്ഥഃ ।
ധൃതരഥചരണോഽഭ്യയാച്ചലദ്ഗു-
ര്ഹരിരിവ ഹന്തുമിഭം ഗതോത്തരീയഃ ॥ ൩൭ ॥
മൃതമധികര്തുമവപ്ലുതോ രഥസ്ഥഃ ।
ധൃതരഥചരണോഽഭ്യയാച്ചലദ്ഗു-
ര്ഹരിരിവ ഹന്തുമിഭം ഗതോത്തരീയഃ ॥ ൩൭ ॥
ശിതവിശിഖഹതോ വിശീര്ണദംശഃ
ക്ഷതജപരിപ്ലുത ആതതായിനോ മേ ।
പ്രസഭമഭിസസാര മദ്വധാര്ഥം
സ ഭവതു മേ ഭഗവാന് ഗതിര്മുകുന്ദഃ ॥ ൩൮ ॥
ക്ഷതജപരിപ്ലുത ആതതായിനോ മേ ।
പ്രസഭമഭിസസാര മദ്വധാര്ഥം
സ ഭവതു മേ ഭഗവാന് ഗതിര്മുകുന്ദഃ ॥ ൩൮ ॥
വിജയരഥകുടുമ്ബ ആത്തതോത്രേ
ധൃതഹയരശ്മിനി തച്ഛ്രിയേക്ഷണീയേ ।
ഭഗവതി രതിരസ്തു മേ മുമൂര്ഷോ-
ര്യമിഹ നിരീക്ഷ്യ ഹതാ ഗതാഃ സ്വരൂപമ് ॥ ൩൯ ॥
ധൃതഹയരശ്മിനി തച്ഛ്രിയേക്ഷണീയേ ।
ഭഗവതി രതിരസ്തു മേ മുമൂര്ഷോ-
ര്യമിഹ നിരീക്ഷ്യ ഹതാ ഗതാഃ സ്വരൂപമ് ॥ ൩൯ ॥
ലലിതഗതിവിലാസവല്ഗുഹാസ-
പ്രണയനിരീക്ഷണകല്പിതോരുമാനാഃ ।
കൃതമനുകൃതവത്യ ഉന്മദാന്ധാഃ
പ്രകൃതിമഗന് കില യസ്യ ഗോപവധ്വഃ ॥ ൪൦ ॥
പ്രണയനിരീക്ഷണകല്പിതോരുമാനാഃ ।
കൃതമനുകൃതവത്യ ഉന്മദാന്ധാഃ
പ്രകൃതിമഗന് കില യസ്യ ഗോപവധ്വഃ ॥ ൪൦ ॥
മുനിഗണനൃപവര്യസങ്കുലേഽന്തഃ
സദസി യുധിഷ്ഠിരരാജസൂയ ഏഷാമ് ।
അര്ഹണമുപപേദ ഈക്ഷണീയോ
മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ ॥ ൪൧ ॥
സദസി യുധിഷ്ഠിരരാജസൂയ ഏഷാമ് ।
അര്ഹണമുപപേദ ഈക്ഷണീയോ
മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ ॥ ൪൧ ॥
തമിമമഹമജം ശരീരഭാജാം
ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മകല്പിതാനാമ് ।
പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം
സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂതഭേദമോഹഃ ॥ ൪൨ ॥
ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മകല്പിതാനാമ് ।
പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം
സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂതഭേദമോഹഃ ॥ ൪൨ ॥
സൂത ഉവാച
കൃഷ്ണ ഏവം ഭഗവതി മനോവാഗ്ദൃഷ്ടിവൃത്തിഭിഃ ।
ആത്മന്യാത്മാനമാവേശ്യ സോഽന്തഃശ്വാസ ഉപാരമത് ॥ ൪൩ ॥
കൃഷ്ണ ഏവം ഭഗവതി മനോവാഗ്ദൃഷ്ടിവൃത്തിഭിഃ ।
ആത്മന്യാത്മാനമാവേശ്യ സോഽന്തഃശ്വാസ ഉപാരമത് ॥ ൪൩ ॥
സമ്പദ്യമാനമാജ്ഞായ ഭീഷ്മം ബ്രഹ്മണി നിഷ്കലേ ।
സര്വേ ബഭൂവുസ്തേ തൂഷ്ണീം വയാംസീവ ദിനാത്യയേ ॥ ൪൪ ॥
സര്വേ ബഭൂവുസ്തേ തൂഷ്ണീം വയാംസീവ ദിനാത്യയേ ॥ ൪൪ ॥
തത്ര ദുന്ദുഭയോ നേദുര്ദേവമാനവവാദിതാഃ ।
ശശംസുഃ സാധവോ രാജ്ഞാം ഖാത്പേതുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടയഃ ॥ ൪൫ ॥
ശശംസുഃ സാധവോ രാജ്ഞാം ഖാത്പേതുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടയഃ ॥ ൪൫ ॥
തസ്യ നിര്ഹരണാദീനി സമ്പരേതസ്യ ഭാര്ഗവ ।
യുധിഷ്ഠിരഃ കാരയിത്വാ മുഹൂര്തം ദുഃഖിതോഽഭവത് ॥ ൪൬ ॥
യുധിഷ്ഠിരഃ കാരയിത്വാ മുഹൂര്തം ദുഃഖിതോഽഭവത് ॥ ൪൬ ॥
തുഷ്ടുവുര്മുനയോ ഹൃഷ്ടാഃ കൃഷ്ണം തദ്ഗുഹ്യനാമഭിഃ ।
തതസ്തേ കൃഷ്ണഹൃദയാഃ സ്വാശ്രമാന് പ്രയയുഃ പുനഃ ॥ ൪൭ ॥
തതസ്തേ കൃഷ്ണഹൃദയാഃ സ്വാശ്രമാന് പ്രയയുഃ പുനഃ ॥ ൪൭ ॥
തതോ യുധിഷ്ഠിരോ ഗത്വാ സഹകൃഷ്ണോ ഗജാഹ്വയമ് ।
പിതരം സാന്ത്വയാമാസ ഗാന്ധാരീം ച തപസ്വിനീമ് ॥ ൪൮ ॥
പിതരം സാന്ത്വയാമാസ ഗാന്ധാരീം ച തപസ്വിനീമ് ॥ ൪൮ ॥
പിത്രാ ചാനുമതോ രാജാ വാസുദേവാനുമോദിതഃ ।
ചകാര രാജ്യം ധര്മേണ പിതൃപൈതാമഹം വിഭുഃ ॥ ൪൯ ॥
ചകാര രാജ്യം ധര്മേണ പിതൃപൈതാമഹം വിഭുഃ ॥ ൪൯ ॥