શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૦.૧૪

શ્રીબ્રહ્મોવાચ
નૌમીડ્ય તેઽભ્રવપુષે તડિદમ્બરાય
ગુઞ્જાવતંસપરિપિચ્છલસન્મુખાય ।
વન્યસ્રજે કવલવેત્રવિષાણવેણુ-
લક્ષ્મશ્રિયે મૃદુપદે પશુપાઙ્ગજાય ॥ ૧ ॥

અસ્યાપિ દેવ વપુષો મદનુગ્રહસ્ય
સ્વેચ્છામયસ્ય ન તુ ભૂતમયસ્ય કોઽપિ ।
નેશે મહિ ત્વવસિતું મનસાન્તરેણ
સાક્ષાત્તવૈવ કિમુતાત્મસુખાનુભૂતેઃ ॥ ૨ ॥

જ્ઞાને પ્રયાસમુદપાસ્ય નમન્ત એવ
જીવન્તિ સન્મુખરિતાં ભવદીયવાર્તામ્ ।
સ્થાને સ્થિતાઃ શ્રુતિગતાં તનુવાઙ્મનોભિ-
ર્યે પ્રાયશોઽજિત જિતોઽપ્યસિ તૈસ્ત્રિલોક્યામ્ ॥ ૩ ॥

શ્રેયઃસૃતિં ભક્તિમુદસ્ય તે વિભો
ક્લિશ્યન્તિ યે કેવલબોધલબ્ધયે ।
તેષામસૌ ક્લેશલ એવ શિષ્યતે
નાન્યદ્ યથા સ્થૂલતુષાવઘાતિનામ્ ॥ ૪ ॥

પુરેહ ભૂમન્ બહવોઽપિ યોગિન-
સ્ત્વદર્પિતેહા નિજકર્મલબ્ધયા ।
વિબુધ્ય ભક્ત્યૈવ કથોપનીતયા
પ્રપેદિરેઽઞ્જોઽચ્યુત તે ગતિં પરામ્ ॥ ૫ ॥

તથાપિ ભૂમન્મહિમાગુણસ્ય તે
વિબોદ્ધુમર્હત્યમલાન્તરાત્મભિઃ ।
અવિક્રિયાત્ સ્વાનુભવાદરૂપતો
હ્યનન્યબોધ્યાત્મતયા ન ચાન્યથા ॥ ૬ ॥

ગુણાત્મનસ્તેઽપિ ગુણાન્ વિમાતું
હિતાવતીર્ણસ્ય ક ઈશિરેઽસ્ય ।
કાલેન યૈર્વા વિમિતાઃ સુકલ્પૈ-
ર્ભૂપાંશવઃ ખે મિહિકા દ્યુભાસઃ ॥ ૭ ॥

તત્તેઽનુકમ્પાં સુસમીક્ષમાણો
ભુઞ્જાન એવાત્મકૃતં વિપાકમ્ ।
હૃદ્વાગ્વપુર્ભિર્વિદધન્નમસ્તે
જીવેત યો મુક્તિપદે સ દાયભાક્ ॥ ૮ ॥

પશ્યેશ મેઽનાર્યમનન્ત આદ્યે
પરાત્મનિ ત્વય્યપિ માયિમાયિનિ ।
માયાં વિતત્યેક્ષિતુમાત્મવૈભવં
હ્યહં કિયાનૈચ્છમિવાર્ચિરગ્નૌ ॥ ૯ ॥

અતઃ ક્ષમસ્વાચ્યુત મે રજોભુવો
હ્યજાનતસ્ત્વત્પૃથગીશમાનિનઃ ।
અજાવલેપાન્ધતમોઽન્ધચક્ષુષ
એષોઽનુકમ્પ્યો મયિ નાથવાનિતિ ॥ ૧૦ ॥

ક્વાહં તમોમહદહંખચરાગ્નિવાર્ભૂ-
સંવેષ્ટિતાણ્ડઘટસપ્તવિતસ્તિકાયઃ ।
ક્વેદૃગ્વિધાવિગણિતાણ્ડપરાણુચર્યા-
વાતાધ્વરોમવિવરસ્ય ચ તે મહિત્વમ્ ॥ ૧૧ ॥

ઉત્ક્ષેપણં ગર્ભગતસ્ય પાદયોઃ
કિં કલ્પતે માતુરધોક્ષજાગસે ।
કિમસ્તિનાસ્તિવ્યપદેશભૂષિતં
તવાસ્તિ કુક્ષેઃ કિયદપ્યનન્તઃ ॥ ૧૨ ॥

જગત્ ત્રયાન્તોદધિસમ્પ્લવોદે
નારાયણસ્યોદરનાભિનાલાત્ ।
વિનિર્ગતોઽજસ્ત્વિતિ વાઙ્ન વૈ મૃષા
કિન્ત્વીશ્વર ત્વન્ન વિનિર્ગતોઽસ્મિ ॥ ૧૩ ॥

નારાયણસ્ત્વં ન હિ સર્વદેહિના-
માત્માસ્યધીશાખિલલોકસાક્ષી ।
નારાયણોઽઙ્ગં નરભૂજલાયના-
ત્તચ્ચાપિ સત્યં ન તવૈવ માયા ॥ ૧૪ ॥

તચ્ચેજ્જલસ્થં તવ સજ્જગદ્વપુઃ
કિં મે ન દૃષ્ટં ભગવંસ્તદૈવ ।
કિં વા સુદૃષ્ટં હૃદિ મે તદૈવ
કિં નો સપદ્યેવ પુનર્વ્યદર્શિ ॥ ૧૫ ॥

અત્રૈવ માયાધમનાવતારે
હ્યસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય બહિઃ સ્ફુટસ્ય ।
કૃત્સ્નસ્ય ચાન્તર્જઠરે જનન્યા
માયાત્વમેવ પ્રકટીકૃતં તે ॥ ૧૬ ॥

યસ્ય કુક્ષાવિદં સર્વં સાત્મં ભાતિ યથા તથા ।
તત્ત્વય્યપીહ તત્ સર્વં કિમિદં માયયા વિના ॥ ૧૭ ॥

અદ્યૈવ ત્વદૃતેઽસ્ય કિં મમ ન તે માયાત્વમાદર્શિત-
મેકોઽસિ પ્રથમં તતો વ્રજસુહૃદ્વત્સાઃ સમસ્તા અપિ ।
તાવન્તોઽસિ ચતુર્ભુજાસ્તદખિલૈઃ સાકં મયોપાસિતા-
સ્તાવન્ત્યેવ જગન્ત્યભૂસ્તદમિતં બ્રહ્માદ્વયં શિષ્યતે ॥ ૧૮ ॥

અજાનતાં ત્વત્પદવીમનાત્મ-
ન્યાત્માત્મના ભાસિ વિતત્ય માયામ્ ।
સૃષ્ટાવિવાહં જગતો વિધાન
ઇવ ત્વમેષોઽન્ત ઇવ ત્રિનેત્રઃ ॥ ૧૯ ॥

સુરેષ્વૃષિષ્વીશ તથૈવ નૃષ્વપિ
તિર્યક્ષુ યાદઃસ્વપિ તેઽજનસ્ય ।
જન્માસતાં દુર્મદનિગ્રહાય
પ્રભો વિધાતઃ સદનુગ્રહાય ચ ॥ ૨૦ ॥

કો વેત્તિ ભૂમન્ ભગવન્ પરાત્મન્
યોગેશ્વરોતીર્ભવતસ્ત્રિલોક્યામ્ ।
ક્વ વા કથં વા કતિ વા કદેતિ
વિસ્તારયન્ક્રીડસિ યોગમાયામ્ ॥ ૨૧ ॥

તસ્માદિદં જગદશેષમસત્સ્વરૂપં
સ્વપ્નાભમસ્તધિષણં પુરુદુઃખદુઃખમ્ ।
ત્વય્યેવ નિત્યસુખબોધતનાવનન્તે
માયાત ઉદ્યદપિ યત્ સદિવાવભાતિ ॥ ૨૨ ॥

એકસ્ત્વમાત્મા પુરુષઃ પુરાણઃ
સત્યઃ સ્વયંજ્યોતિરનન્ત આદ્યઃ ।
નિત્યોઽક્ષરોઽજસ્રસુખો નિરઞ્જનઃ
પૂર્ણાદ્વયો મુક્ત ઉપાધિતોઽમૃતઃ ॥ ૨૩ ॥

એવંવિધં ત્વાં સકલાત્મનામપિ
સ્વાત્માનમાત્માત્મતયા વિચક્ષતે ।
ગુર્વર્કલબ્ધોપનિષત્સુચક્ષુષા
યે તે તરન્તીવ ભવાનૃતામ્બુધિમ્ ॥ ૨૪ ॥

આત્માનમેવાત્મતયાવિજાનતાં
તેનૈવ જાતં નિખિલં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાનેન ભૂયોઽપિ ચ તત્ પ્રલીયતે
રજ્જ્વામહેર્ભોગભવાભવૌ યથા ॥ ૨૫ ॥

અજ્ઞાનસંજ્ઞૌ ભવબન્ધમોક્ષૌ
દ્વૌ નામ નાન્યૌ સ્ત ઋતજ્ઞભાવાત્ ।
અજસ્રચિત્યાત્મનિ કેવલે પરે
વિચાર્યમાણે તરણાવિવાહની ॥ ૨૬ ॥

ત્વામાત્માનં પરં મત્વા પરમાત્માનમેવ ચ ।
આત્મા પુનર્બહિર્મૃગ્ય અહોઽજ્ઞજનતાજ્ઞતા ॥ ૨૭ ॥

અન્તર્ભવેઽનન્ત ભવન્તમેવ
હ્યતત્ત્યજન્તો મૃગયન્તિ સન્તઃ ।
અસન્તમપ્યન્ત્યહિમન્તરેણ
સન્તં ગુણં તં કિમુ યન્તિ સન્તઃ ॥ ૨૮ ॥

અથાપિ તે દેવ પદામ્બુજદ્વય-
પ્રસાદલેશાનુગૃહીત એવ હિ ।
જાનાતિ તત્ત્વં ભગવન્ મહિમ્નો
ન ચાન્ય એકોઽપિ ચિરં વિચિન્વન્ ॥ ૨૯ ॥

તદસ્તુ મે નાથ સ ભૂરિભાગો
ભવેઽત્ર વાન્યત્ર તુ વા તિરશ્ચામ્ ।
યેનાહમેકોઽપિ ભવજ્જનાનાં
ભૂત્વા નિષેવે તવ પાદપલ્લવમ્ ॥ ૩૦ ॥

અહોઽતિધન્યા વ્રજગોરમણ્યઃ
સ્તન્યામૃતં પીતમતીવ તે મુદા ।
યાસાં વિભો વત્સતરાત્મજાત્મના
યત્તૃપ્તયેઽદ્યાપિ ન ચાલમધ્વરાઃ ॥ ૩૧ ॥

અહો ભાગ્યમહો ભાગ્યં નન્દગોપવ્રજૌકસામ્ ।
યન્મિત્રં પરમાનન્દં પૂર્ણં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ ૩૨ ॥

એષાં તુ ભાગ્યમહિમાચ્યુત તાવદાસ્તા-
મેકાદશૈવ હિ વયં બત ભૂરિભાગાઃ ।
એતદ્ધૃષીકચષકૈરસકૃત્ પિબામઃ
શર્વાદયોઽઙ્ઘ્ય્રુદજમધ્વમૃતાસવં તે ॥ ૩૩ ॥

તદ્ ભૂરિભાગ્યમિહ જન્મ કિમપ્યટવ્યાં
યદ્ ગોકુલેઽપિ કતમાઙ્ઘ્રિરજોઽભિષેકમ્ ।
યજ્જીવિતં તુ નિખિલં ભગવાન્ મુકુન્દ-
સ્ત્વદ્યાપિ યત્પદરજઃ શ્રુતિમૃગ્યમેવ ॥ ૩૪ ॥

એષાં ઘોષનિવાસિનામુત ભવાન્ કિં દેવ રાતેતિ ન-
શ્ચેતો વિશ્વફલાત્ ફલં ત્વદપરં કુત્રાપ્યયન્ મુહ્યતિ ।
સદ્વેષાદિવ પૂતનાપિ સકુલા ત્વામેવ દેવાપિતા
યદ્ધામાર્થસુહૃત્પ્રિયાત્મતનયપ્રાણાશયાસ્ત્વત્કૃતે ॥ ૩૫ ॥

તાવદ્ રાગાદયઃ સ્તેનાસ્તાવત્ કારાગૃહં ગૃહમ્ ।
તાવન્મોહોઽઙ્ઘ્રિનિગડો યાવત્ કૃષ્ણ ન તે જનાઃ ॥ ૩૬ ॥

પ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચોઽપિ વિડમ્બયસિ ભૂતલે ।
પ્રપન્નજનતાનન્દસન્દોહં પ્રથિતું પ્રભો ॥ ૩૭ ॥

જાનન્ત એવ જાનન્તુ કિં બહૂક્ત્યા ન મે પ્રભો ।
મનસો વપુષો વાચો વૈભવં તવ ગોચરઃ ॥ ૩૮ ॥

અનુજાનીહિ માં કૃષ્ણ સર્વં ત્વં વેત્સિ સર્વદૃક્ ।
ત્વમેવ જગતાં નાથો જગદેતત્તવાર્પિતમ્ ॥ ૩૯ ॥

શ્રીકૃષ્ણ વૃષ્ણિકુલપુષ્કરજોષદાયિન્
ક્ષ્માનિર્જરદ્વિજપશૂદધિવૃદ્ધિકારિન્ ।
ઉદ્ધર્મશાર્વરહર ક્ષિતિરાક્ષસધ્રુ-
ગાકલ્પમાર્કમર્હન્ ભગવન્નમસ્તે ॥ ૪૦ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યભિષ્ટૂય ભૂમાનં ત્રિઃ પરિક્રમ્ય પાદયોઃ ।
નત્વાભીષ્ટં જગદ્ધાતા સ્વધામ પ્રત્યપદ્યત ॥ ૪૧ ॥

તતોઽનુજ્ઞાપ્ય ભગવાન્ સ્વભુવં પ્રાગવસ્થિતાન્ ।
વત્સાન્ પુલિનમાનિન્યે યથાપૂર્વસખં સ્વકમ્ ॥ ૪૨ ॥

એકસ્મિન્નપિ યાતેઽબ્દે પ્રાણેશં ચાન્તરાત્મનઃ ।
કૃષ્ણમાયાહતા રાજન્ ક્ષણાર્ધં મેનિરેઽર્ભકાઃ ॥ ૪૩ ॥

કિં કિં ન વિસ્મરન્તીહ માયામોહિતચેતસઃ ।
યન્મોહિતં જગત્ સર્વમભીક્ષ્ણં વિસ્મૃતાત્મકમ્ ॥ ૪૪ ॥

ઊચુશ્ચ સુહૃદઃ કૃષ્ણં સ્વાગતં તેઽતિરંહસા ।
નૈકોઽપ્યભોજિ કવલ એહીતઃ સાધુ ભુજ્યતામ્ ॥ ૪૫ ॥

તતો હસન્ હૃષીકેશોઽભ્યવહૃત્ય સહાર્ભકૈઃ ।
દર્શયંશ્ચર્માજગરં ન્યવર્તત વનાદ્ વ્રજમ્ ॥ ૪૬ ॥

બર્હપ્રસૂનવનધાતુવિચિત્રિતાઙ્ગઃ
પ્રોદ્દામવેણુદલશૃઙ્ગરવોત્સવાઢ્યઃ ।
વત્સાન્ ગૃણન્નનુગગીતપવિત્રકીર્તિ-
ર્ગોપીદૃગુત્સવદૃશિઃ પ્રવિવેશ ગોષ્ઠમ્ ॥ ૪૭ ॥

અદ્યાનેન મહાવ્યાલો યશોદાનન્દસૂનુના ।
હતોઽવિતા વયં ચાસ્માદિતિ બાલા વ્રજે જગુઃ ॥ ૪૮ ॥

શ્રીરાજોવાચ
બ્રહ્મન્ પરોદ્ભવે કૃષ્ણે ઇયાન્ પ્રેમા કથં ભવેત્ ।
યોઽભૂતપૂર્વસ્તોકેષુ સ્વોદ્ભવેષ્વપિ કથ્યતામ્ ॥ ૪૯ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
સર્વેષામપિ ભૂતાનાં નૃપ સ્વાત્મૈવ વલ્લભઃ ।
ઇતરેઽપત્યવિત્તાદ્યાસ્તદ્વલ્લભતયૈવ હિ ॥ ૫૦ ॥

તદ્ રાજેન્દ્ર યથા સ્નેહઃ સ્વસ્વકાત્મનિ દેહિનામ્ ।
ન તથા મમતાલમ્બિપુત્રવિત્તગૃહાદિષુ ॥ ૫૧ ॥

દેહાત્મવાદિનાં પુંસામપિ રાજન્યસત્તમ ।
યથા દેહઃ પ્રિયતમસ્તથા ન હ્યનુ યે ચ તમ્ ॥ ૫૨ ॥

દેહોઽપિ મમતાભાક્ ચેત્તર્હ્યસૌ નાત્મવત્ પ્રિયઃ ।
યજ્જીર્યત્યપિ દેહેઽસ્મિન્ જીવિતાશા બલીયસી ॥ ૫૩ ॥

તસ્માત્ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મા સર્વેષામપિ દેહિનામ્ ।
તદર્થમેવ સકલં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥ ૫૪ ॥

કૃષ્ણમેનમવેહિ ત્વમાત્માનમખિલાત્મનામ્ ।
જગદ્ધિતાય સોઽપ્યત્ર દેહીવાભાતિ માયયા ॥ ૫૫ ॥

વસ્તુતો જાનતામત્ર કૃષ્ણં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ ।
ભગવદ્રૂપમખિલં નાન્યદ્ વસ્ત્વિહ કિઞ્ચન ॥ ૫૬ ॥

સર્વેષામપિ વસ્તૂનાં ભાવાર્થો ભવતિ સ્થિતઃ ।
તસ્યાપિ ભગવાન્ કૃષ્ણઃ કિમતદ્ વસ્તુ રૂપ્યતામ્ ॥ ૫૭ ॥

સમાશ્રિતા યે પદપલ્લવપ્લવં
મહત્પદં પુણ્યયશો મુરારેઃ ।
ભવામ્બુધિર્વત્સપદં પરં પદં
પદં પદં યદ્ વિપદાં ન તેષામ્ ॥ ૫૮ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા ।
તત્ કૌમારે હરિકૃતં પૌગણ્ડે પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૫૯ ॥

એતત્ સુહૃદ્ભિશ્ચરિતં મુરારે-
રઘાર્દનં શાદ્વલજેમનં ચ ।
વ્યક્તેતરદ્ રૂપમજોર્વભિષ્ટવં
શૃણ્વન્ ગૃણન્નેતિ નરોઽખિલાર્થાન્ ॥ ૬૦ ॥

એવં વિહારૈઃ કૌમારૈઃ કૌમારં જહતુર્વ્રજે ।
નિલાયનૈઃ સેતુબન્ધૈર્મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ ॥ ૬૧ ॥