શ્રીશુક ઉવાચ
એકદા તુ સભામધ્ય આસ્થિતો મુનિભિર્વૃતઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ભ્રાતૃભિશ્ચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥ ૧ ॥
એકદા તુ સભામધ્ય આસ્થિતો મુનિભિર્વૃતઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ભ્રાતૃભિશ્ચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥ ૧ ॥
આચાર્યૈઃ કુલવૃદ્ધૈશ્ચ જ્ઞાતિસમ્બન્ધિબાન્ધવૈઃ ।
શૃણ્વતામેવ ચૈતેષામાભાષ્યેદમુવાચ હ ॥ ૨ ॥
શૃણ્વતામેવ ચૈતેષામાભાષ્યેદમુવાચ હ ॥ ૨ ॥
શ્રીયુધિષ્ઠિર ઉવાચ
ક્રતુરાજેન ગોવિન્દ રાજસૂયેન પાવનીઃ ।
યક્ષ્યે વિભૂતીર્ભવતસ્તત્ સમ્પાદય નઃ પ્રભો ॥ ૩ ॥
ક્રતુરાજેન ગોવિન્દ રાજસૂયેન પાવનીઃ ।
યક્ષ્યે વિભૂતીર્ભવતસ્તત્ સમ્પાદય નઃ પ્રભો ॥ ૩ ॥
ત્વત્પાદુકે અવિરતં પરિ યે ચરન્તિ
ધ્યાયન્ત્યભદ્રનશને શુચયો ગૃણન્તિ ।
વિન્દન્તિ તે કમલનાભ ભવાપવર્ગ-
માશાસતે યદિ ત આશિષ ઈશ નાન્યે ॥ ૪ ॥
ધ્યાયન્ત્યભદ્રનશને શુચયો ગૃણન્તિ ।
વિન્દન્તિ તે કમલનાભ ભવાપવર્ગ-
માશાસતે યદિ ત આશિષ ઈશ નાન્યે ॥ ૪ ॥
તદ્ દેવદેવ ભવતશ્ચરણારવિન્દ-
સેવાનુભાવમિહ પશ્યતુ લોક એષઃ ।
યે ત્વાં ભજન્તિ ન ભજન્ત્યુત વોભયેષાં
નિષ્ઠાં પ્રદર્શય વિભો કુરુસૃઞ્જયાનામ્ ॥ ૫ ॥
સેવાનુભાવમિહ પશ્યતુ લોક એષઃ ।
યે ત્વાં ભજન્તિ ન ભજન્ત્યુત વોભયેષાં
નિષ્ઠાં પ્રદર્શય વિભો કુરુસૃઞ્જયાનામ્ ॥ ૫ ॥
ન બ્રહ્મણઃ સ્વપરભેદમતિસ્તવ સ્યાત્
સર્વાત્મનઃ સમદૃશઃ સ્વસુખાનુભૂતેઃ ।
સંસેવતાં સુરતરોરિવ તે પ્રસાદઃ
સેવાનુરૂપમુદયો ન વિપર્યયોઽત્ર ॥ ૬ ॥
સર્વાત્મનઃ સમદૃશઃ સ્વસુખાનુભૂતેઃ ।
સંસેવતાં સુરતરોરિવ તે પ્રસાદઃ
સેવાનુરૂપમુદયો ન વિપર્યયોઽત્ર ॥ ૬ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
સમ્યગ્ વ્યવસિતં રાજન્ ભવતા શત્રુકર્શન ।
કલ્યાણી યેન તે કીર્તિર્લોકાનનુ ભવિષ્યતિ ॥ ૭ ॥
સમ્યગ્ વ્યવસિતં રાજન્ ભવતા શત્રુકર્શન ।
કલ્યાણી યેન તે કીર્તિર્લોકાનનુ ભવિષ્યતિ ॥ ૭ ॥
ઋષીણાં પિતૃદેવાનાં સુહૃદામપિ નઃ પ્રભો ।
સર્વેષામપિ ભૂતાનામીપ્સિતઃ ક્રતુરાડયમ્ ॥ ૮ ॥
સર્વેષામપિ ભૂતાનામીપ્સિતઃ ક્રતુરાડયમ્ ॥ ૮ ॥
વિજિત્ય નૃપતીન્સર્વાન્ કૃત્વા ચ જગતીં વશે ।
સમ્ભૃત્ય સર્વસમ્ભારાનાહરસ્વ મહાક્રતુમ્ ॥ ૯ ॥
સમ્ભૃત્ય સર્વસમ્ભારાનાહરસ્વ મહાક્રતુમ્ ॥ ૯ ॥
એતે તે ભ્રાતરો રાજલ્ઁ લોકપાલાંશસમ્ભવાઃ ।
જિતોઽસ્મ્યાત્મવતા તેઽહં દુર્જયો યોઽકૃતાત્મભિઃ ॥ ૧૦ ॥
જિતોઽસ્મ્યાત્મવતા તેઽહં દુર્જયો યોઽકૃતાત્મભિઃ ॥ ૧૦ ॥
ન કશ્ચિન્મત્પરં લોકે તેજસા યશસા શ્રિયા ।
વિભૂતિભિર્વાભિભવેદ્ દેવોઽપિ કિમુ પાર્થિવઃ ॥ ૧૧ ॥
વિભૂતિભિર્વાભિભવેદ્ દેવોઽપિ કિમુ પાર્થિવઃ ॥ ૧૧ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
નિશમ્ય ભગવદ્ગીતં પ્રીતઃ ફુલ્લમુખામ્બુજઃ ।
ભ્રાતૃન્ દિગ્વિજયેઽયુઙ્ક્ત વિષ્ણુતેજોપબૃંહિતાન્ ॥ ૧૨ ॥
નિશમ્ય ભગવદ્ગીતં પ્રીતઃ ફુલ્લમુખામ્બુજઃ ।
ભ્રાતૃન્ દિગ્વિજયેઽયુઙ્ક્ત વિષ્ણુતેજોપબૃંહિતાન્ ॥ ૧૨ ॥
સહદેવં દક્ષિણસ્યામાદિશત્ સહ સૃઞ્જયૈઃ ।
દિશિ પ્રતીચ્યાં નકુલમુદીચ્યાં સવ્યસાચિનમ્ ।
પ્રાચ્યાં વૃકોદરં મત્સ્યૈઃ કેકયૈઃ સહ મદ્રકૈઃ ॥ ૧૩ ॥
દિશિ પ્રતીચ્યાં નકુલમુદીચ્યાં સવ્યસાચિનમ્ ।
પ્રાચ્યાં વૃકોદરં મત્સ્યૈઃ કેકયૈઃ સહ મદ્રકૈઃ ॥ ૧૩ ॥
તે વિજિત્ય નૃપાન્વીરા આજહ્રુર્દિગ્ભ્ય ઓજસા ।
અજાતશત્રવે ભૂરિ દ્રવિણં નૃપ યક્ષ્યતે ॥ ૧૪ ॥
અજાતશત્રવે ભૂરિ દ્રવિણં નૃપ યક્ષ્યતે ॥ ૧૪ ॥
શ્રુત્વાજિતં જરાસન્ધં નૃપતેર્ધ્યાયતો હરિઃ ।
આહોપાયં તમેવાદ્ય ઉદ્ધવો યમુવાચ હ ॥ ૧૫ ॥
આહોપાયં તમેવાદ્ય ઉદ્ધવો યમુવાચ હ ॥ ૧૫ ॥
ભીમસેનોઽર્જુનઃ કૃષ્ણો બ્રહ્મલિઙ્ગધરાસ્ત્રયઃ ।
જગ્મુર્ગિરિવ્રજં તાત બૃહદ્રથસુતો યતઃ ॥ ૧૬ ॥
જગ્મુર્ગિરિવ્રજં તાત બૃહદ્રથસુતો યતઃ ॥ ૧૬ ॥
તે ગત્વાતિથ્યવેલાયાં ગૃહેષુ ગૃહમેધિનમ્ ।
બ્રહ્મણ્યં સમયાચેરન્ રાજન્યા બ્રહ્મલિઙ્ગિનઃ ॥ ૧૭ ॥
બ્રહ્મણ્યં સમયાચેરન્ રાજન્યા બ્રહ્મલિઙ્ગિનઃ ॥ ૧૭ ॥
રાજન્ વિદ્ધ્યતિથીન્ પ્રાપ્તાનર્થિનો દૂરમાગતાન્ ।
તન્નઃ પ્રયચ્છ ભદ્રં તે યદ્વયં કામયામહે ॥ ૧૮ ॥
તન્નઃ પ્રયચ્છ ભદ્રં તે યદ્વયં કામયામહે ॥ ૧૮ ॥
કિં દુર્મર્ષં તિતિક્ષૂણાં કિમકાર્યમસાધુભિઃ ।
કિં ન દેયં વદાન્યાનાં કઃ પરઃ સમદર્શિનામ્ ॥ ૧૯ ॥
કિં ન દેયં વદાન્યાનાં કઃ પરઃ સમદર્શિનામ્ ॥ ૧૯ ॥
યોઽનિત્યેન શરીરેણ સતાં ગેયં યશો ધ્રુવમ્ ।
નાચિનોતિ સ્વયં કલ્પઃ સ વાચ્યઃ શોચ્ય એવ સઃ ॥ ૨૦ ॥
નાચિનોતિ સ્વયં કલ્પઃ સ વાચ્યઃ શોચ્ય એવ સઃ ॥ ૨૦ ॥
હરિશ્ચન્દ્રો રન્તિદેવ ઉઞ્છવૃત્તિઃ શિબિર્બલિઃ ।
વ્યાધઃ કપોતો બહવો હ્યધ્રુવેણ ધ્રુવં ગતાઃ ॥ ૨૧ ॥
વ્યાધઃ કપોતો બહવો હ્યધ્રુવેણ ધ્રુવં ગતાઃ ॥ ૨૧ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સ્વરૈરાકૃતિભિસ્તાંસ્તુ પ્રકોષ્ઠૈર્જ્યાહતૈરપિ ।
રાજન્યબન્ધૂન્ વિજ્ઞાય દૃષ્ટપૂર્વાનચિન્તયત્ ॥ ૨૨ ॥
સ્વરૈરાકૃતિભિસ્તાંસ્તુ પ્રકોષ્ઠૈર્જ્યાહતૈરપિ ।
રાજન્યબન્ધૂન્ વિજ્ઞાય દૃષ્ટપૂર્વાનચિન્તયત્ ॥ ૨૨ ॥
રાજન્યબન્ધવો હ્યેતે બ્રહ્મલિઙ્ગાનિ બિભ્રતિ ।
દદાનિ ભિક્ષિતં તેભ્ય આત્માનમપિ દુસ્ત્યજમ્ ॥ ૨૩ ॥
દદાનિ ભિક્ષિતં તેભ્ય આત્માનમપિ દુસ્ત્યજમ્ ॥ ૨૩ ॥
બલેર્નુ શ્રૂયતે કીર્તિર્વિતતા દિક્ષ્વકલ્મષા ।
ઐશ્વર્યાદ્ ભ્રંશિતસ્યાપિ વિપ્રવ્યાજેન વિષ્ણુના ॥ ૨૪ ॥
ઐશ્વર્યાદ્ ભ્રંશિતસ્યાપિ વિપ્રવ્યાજેન વિષ્ણુના ॥ ૨૪ ॥
શ્રિયં જિહીર્ષતેન્દ્રસ્ય વિષ્ણવે દ્વિજરૂપિણે ।
જાનન્નપિ મહીં પ્રાદાદ્ વાર્યમાણોઽપિ દૈત્યરાટ્ ॥ ૨૫ ॥
જાનન્નપિ મહીં પ્રાદાદ્ વાર્યમાણોઽપિ દૈત્યરાટ્ ॥ ૨૫ ॥
જીવતા બ્રાહ્મણાર્થાય કો ન્વર્થઃ ક્ષત્રબન્ધુના ।
દેહેન પતમાનેન નેહતા વિપુલં યશઃ ॥ ૨૬ ॥
દેહેન પતમાનેન નેહતા વિપુલં યશઃ ॥ ૨૬ ॥
ઇત્યુદારમતિઃ પ્રાહ કૃષ્ણાર્જુનવૃકોદરાન્ ।
હે વિપ્રા વ્રિયતાં કામો દદામ્યાત્મશિરોઽપિ વઃ ॥ ૨૭ ॥
હે વિપ્રા વ્રિયતાં કામો દદામ્યાત્મશિરોઽપિ વઃ ॥ ૨૭ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
યુદ્ધં નો દેહિ રાજેન્દ્ર દ્વન્દ્વશો યદિ મન્યસે ।
યુદ્ધાર્થિનો વયં પ્રાપ્તા રાજન્યા નાન્યકાઙ્ક્ષિણઃ ॥ ૨૮ ॥
યુદ્ધં નો દેહિ રાજેન્દ્ર દ્વન્દ્વશો યદિ મન્યસે ।
યુદ્ધાર્થિનો વયં પ્રાપ્તા રાજન્યા નાન્યકાઙ્ક્ષિણઃ ॥ ૨૮ ॥
અસૌ વૃકોદરઃ પાર્થસ્તસ્ય ભ્રાતાર્જુનો હ્યયમ્ ।
અનયોર્માતુલેયં માં કૃષ્ણં જાનીહિ તે રિપુમ્ ॥ ૨૯ ॥
અનયોર્માતુલેયં માં કૃષ્ણં જાનીહિ તે રિપુમ્ ॥ ૨૯ ॥
એવમાવેદિતો રાજા જહાસોચ્ચૈઃ સ્મ માગધઃ ।
આહ ચામર્ષિતો મન્દા યુદ્ધં તર્હિ દદામિ વઃ ॥ ૩૦ ॥
આહ ચામર્ષિતો મન્દા યુદ્ધં તર્હિ દદામિ વઃ ॥ ૩૦ ॥
ન ત્વયા ભીરુણા યોત્સ્યે યુધિ વિક્લવતેજસા ।
મથુરાં સ્વપુરીં ત્યક્ત્વા સમુદ્રં શરણં ગતઃ ॥ ૩૧ ॥
મથુરાં સ્વપુરીં ત્યક્ત્વા સમુદ્રં શરણં ગતઃ ॥ ૩૧ ॥
અયં તુ વયસાતુલ્યો નાતિસત્ત્વો ન મે સમઃ ।
અર્જુનો ન ભવેદ્ યોદ્ધા ભીમસ્તુલ્યબલો મમ ॥ ૩૨ ॥
અર્જુનો ન ભવેદ્ યોદ્ધા ભીમસ્તુલ્યબલો મમ ॥ ૩૨ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભીમસેનાય પ્રાદાય મહતીં ગદામ્ ।
દ્વિતીયાં સ્વયમાદાય નિર્જગામ પુરાદ્ બહિઃ ॥ ૩૩ ॥
દ્વિતીયાં સ્વયમાદાય નિર્જગામ પુરાદ્ બહિઃ ॥ ૩૩ ॥
તતઃ સમેખલે વીરૌ સંયુક્તાવિતરેતરમ્ ।
જઘ્નતુર્વજ્રકલ્પાભ્યાં ગદાભ્યાં રણદુર્મદૌ ॥ ૩૪ ॥
જઘ્નતુર્વજ્રકલ્પાભ્યાં ગદાભ્યાં રણદુર્મદૌ ॥ ૩૪ ॥
મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ સવ્યં દક્ષિણમેવ ચ ।
ચરતોઃ શુશુભે યુદ્ધં નટયોરિવ રઙ્ગિણોઃ ॥ ૩૫ ॥
ચરતોઃ શુશુભે યુદ્ધં નટયોરિવ રઙ્ગિણોઃ ॥ ૩૫ ॥
તતશ્ચટચટાશબ્દો વજ્રનિષ્પેસસન્નિભઃ ।
ગદયોઃ ક્ષિપ્તયો રાજન્દન્તયોરિવ દન્તિનોઃ ॥ ૩૬ ॥
ગદયોઃ ક્ષિપ્તયો રાજન્દન્તયોરિવ દન્તિનોઃ ॥ ૩૬ ॥
તે વૈ ગદે ભુજજવેન નિપાત્યમાને
અન્યોન્યતોંઽસકટિપાદકરોરુજત્રુમ્ ।
ચૂર્ણીબભૂવતુરુપેત્ય યથાર્કશાખે
સંયુધ્યતોર્દ્વિરદયોરિવ દીપ્તમન્વ્યોઃ ॥ ૩૭ ॥
અન્યોન્યતોંઽસકટિપાદકરોરુજત્રુમ્ ।
ચૂર્ણીબભૂવતુરુપેત્ય યથાર્કશાખે
સંયુધ્યતોર્દ્વિરદયોરિવ દીપ્તમન્વ્યોઃ ॥ ૩૭ ॥
ઇત્થં તયોઃ પ્રહતયોર્ગદયોર્નૃવીરૌ
ક્રુદ્ધૌ સ્વમુષ્ટિભિરયઃસ્પરશૈરપિષ્ટામ્ ।
શબ્દસ્તયોઃ પ્રહરતોરિભયોરિવાસી-
ન્નિર્ઘાતવજ્રપરુષસ્તલતાડનોત્થઃ ॥ ૩૮ ॥
ક્રુદ્ધૌ સ્વમુષ્ટિભિરયઃસ્પરશૈરપિષ્ટામ્ ।
શબ્દસ્તયોઃ પ્રહરતોરિભયોરિવાસી-
ન્નિર્ઘાતવજ્રપરુષસ્તલતાડનોત્થઃ ॥ ૩૮ ॥
તયોરેવં પ્રહરતોઃ સમશિક્ષાબલૌજસોઃ ।
નિર્વિશેષમભૂદ્ યુદ્ધમક્ષીણજવયોર્નૃપ ॥ ૩૯ ॥
નિર્વિશેષમભૂદ્ યુદ્ધમક્ષીણજવયોર્નૃપ ॥ ૩૯ ॥
શત્રોર્જન્મમૃતી વિદ્વાઞ્જીવિતં ચ જરાકૃતમ્ ।
પાર્થમાપ્યાયયન્ સ્વેન તેજસાચિન્તયદ્ધરિઃ ॥ ૪૦ ॥
પાર્થમાપ્યાયયન્ સ્વેન તેજસાચિન્તયદ્ધરિઃ ॥ ૪૦ ॥
સઞ્ચિન્ત્યારિવધોપાયં ભીમસ્યામોઘદર્શનઃ ।
દર્શયામાસ વિટપં પાટયન્નિવ સંજ્ઞયા ॥ ૪૧ ॥
દર્શયામાસ વિટપં પાટયન્નિવ સંજ્ઞયા ॥ ૪૧ ॥
તદ્ વિજ્ઞાય મહાસત્ત્વો ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
ગૃહીત્વા પાદયોઃ શત્રું પાતયામાસ ભૂતલે ॥ ૪૨ ॥
ગૃહીત્વા પાદયોઃ શત્રું પાતયામાસ ભૂતલે ॥ ૪૨ ॥
એકં પાદં પદાક્રમ્ય દોર્ભ્યામન્યં પ્રગૃહ્ય સઃ ।
ગુદતઃ પાટયામાસ શાખમિવ મહાગજઃ ॥ ૪૩ ॥
ગુદતઃ પાટયામાસ શાખમિવ મહાગજઃ ॥ ૪૩ ॥
એકપાદોરુવૃષણકટિપૃષ્ઠસ્તનાંસકે ।
એકબાહ્વક્ષિભ્રૂકર્ણે શકલે દદૃશુઃ પ્રજાઃ ॥ ૪૪ ॥
એકબાહ્વક્ષિભ્રૂકર્ણે શકલે દદૃશુઃ પ્રજાઃ ॥ ૪૪ ॥
હાહાકારો મહાનાસીન્નિહતે મગધેશ્વરે ।
પૂજયામાસતુર્ભીમં પરિરભ્ય જયાચ્યુતૌ ॥ ૪૫ ॥
પૂજયામાસતુર્ભીમં પરિરભ્ય જયાચ્યુતૌ ॥ ૪૫ ॥
સહદેવં તત્તનયં ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
અભ્યષિઞ્ચદમેયાત્મા મગધાનાં પતિં પ્રભુઃ ।
મોચયામાસ રાજન્યાન્સંરુદ્ધા માગધેન યે ॥ ૪૬ ॥
અભ્યષિઞ્ચદમેયાત્મા મગધાનાં પતિં પ્રભુઃ ।
મોચયામાસ રાજન્યાન્સંરુદ્ધા માગધેન યે ॥ ૪૬ ॥