શ્રીભગવાનુવાચ
વનં વિવિક્ષુઃ પુત્રેષુ ભાર્યાં ન્યસ્ય સહૈવ વા ।
વન એવ વસેચ્છાન્તસ્તૃતીયં ભાગમાયુષઃ ॥ ૧ ॥
વનં વિવિક્ષુઃ પુત્રેષુ ભાર્યાં ન્યસ્ય સહૈવ વા ।
વન એવ વસેચ્છાન્તસ્તૃતીયં ભાગમાયુષઃ ॥ ૧ ॥
કન્દમૂલફલૈર્વન્યૈર્મેધ્યૈર્વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ ।
વસીત વલ્કલં વાસસ્તૃણપર્ણાજિનાનિ વા ॥ ૨ ॥
વસીત વલ્કલં વાસસ્તૃણપર્ણાજિનાનિ વા ॥ ૨ ॥
કેશરોમનખશ્મશ્રુમલાનિ બિભૃયાદ્ દતઃ ।
ન ધાવેદપ્સુ મજ્જેત ત્રિકાલં સ્થણ્ડિલેશયઃ ॥ ૩ ॥
ન ધાવેદપ્સુ મજ્જેત ત્રિકાલં સ્થણ્ડિલેશયઃ ॥ ૩ ॥
ગ્રીષ્મે તપ્યેત પઞ્ચાગ્નીન્ વર્ષાસ્વાસારષાડ્જલે ।
આકણ્ઠમગ્નઃ શિશિર એવંવૃત્તસ્તપશ્ચરેત્ ॥ ૪ ॥
આકણ્ઠમગ્નઃ શિશિર એવંવૃત્તસ્તપશ્ચરેત્ ॥ ૪ ॥
અગ્નિપક્વં સમશ્નીયાત્ કાલપક્વમથાપિ વા ।
ઉલૂખલાશ્મકુટ્ટો વા દન્તોલૂખલ એવ વા ॥ ૫ ॥
ઉલૂખલાશ્મકુટ્ટો વા દન્તોલૂખલ એવ વા ॥ ૫ ॥
સ્વયં સઞ્ચિનુયાત્ સર્વમાત્મનો વૃત્તિકારણમ્ ।
દેશકાલબલાભિજ્ઞો નાદદીતાન્યદાહૃતમ્ ॥ ૬ ॥
દેશકાલબલાભિજ્ઞો નાદદીતાન્યદાહૃતમ્ ॥ ૬ ॥
વન્યૈશ્ચરુપુરોડાશૈર્નિર્વપેત્ કાલચોદિતાન્ ।
ન તુ શ્રૌતેન પશુના માં યજેત વનાશ્રમી ॥ ૭ ॥
ન તુ શ્રૌતેન પશુના માં યજેત વનાશ્રમી ॥ ૭ ॥
અગ્નિહોત્રં ચ દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ પૂર્વવત્ ।
ચાતુર્માસ્યાનિ ચ મુનેરામ્નાતાનિ ચ નૈગમૈઃ ॥ ૮ ॥
ચાતુર્માસ્યાનિ ચ મુનેરામ્નાતાનિ ચ નૈગમૈઃ ॥ ૮ ॥
એવં ચીર્ણેન તપસા મુનિર્ધમનિસન્તતઃ ।
માં તપોમયમારાધ્ય ઋષિલોકાદુપૈતિ મામ્ ॥ ૯ ॥
માં તપોમયમારાધ્ય ઋષિલોકાદુપૈતિ મામ્ ॥ ૯ ॥
યસ્ત્વેતત્ કૃચ્છ્રતશ્ચીર્ણં તપો નિઃશ્રેયસં મહત્ ।
કામાયાલ્પીયસે યુઞ્જ્યાદ્ બાલિશઃ કોઽપરસ્તતઃ ॥ ૧૦ ॥
કામાયાલ્પીયસે યુઞ્જ્યાદ્ બાલિશઃ કોઽપરસ્તતઃ ॥ ૧૦ ॥
યદાસૌ નિયમેઽકલ્પો જરયા જાતવેપથુઃ ।
આત્મન્યગ્નીન્ સમારોપ્ય મચ્ચિત્તોઽગ્નિં સમાવિશેત્ ॥ ૧૧ ॥
આત્મન્યગ્નીન્ સમારોપ્ય મચ્ચિત્તોઽગ્નિં સમાવિશેત્ ॥ ૧૧ ॥
યદા કર્મવિપાકેષુ લોકેષુ નિરયાત્મસુ ।
વિરાગો જાયતે સમ્યઙ્ ન્યસ્તાગ્નિઃ પ્રવ્રજેત્તતઃ ॥ ૧૨ ॥
વિરાગો જાયતે સમ્યઙ્ ન્યસ્તાગ્નિઃ પ્રવ્રજેત્તતઃ ॥ ૧૨ ॥
ઇષ્ટ્વા યથોપદેશં માં દત્ત્વા સર્વસ્વમૃત્વિજે ।
અગ્નીન્ સ્વપ્રાણ આવેશ્ય નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્ ॥ ૧૩ ॥
અગ્નીન્ સ્વપ્રાણ આવેશ્ય નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્ ॥ ૧૩ ॥
વિપ્રસ્ય વૈ સન્ન્યસતો દેવા દારાદિરૂપિણઃ ।
વિઘ્નાન્ કુર્વન્ત્યયં હ્યસ્માનાક્રમ્ય સમિયાત્ પરમ્ ॥ ૧૪ ॥
વિઘ્નાન્ કુર્વન્ત્યયં હ્યસ્માનાક્રમ્ય સમિયાત્ પરમ્ ॥ ૧૪ ॥
બિભૃયાચ્ચેન્મુનિર્વાસઃ કૌપીનાચ્છાદનં પરમ્ ।
ત્યક્તં ન દણ્ડપાત્રાભ્યામન્યત્ કિઞ્ચિદનાપદિ ॥ ૧૫ ॥
ત્યક્તં ન દણ્ડપાત્રાભ્યામન્યત્ કિઞ્ચિદનાપદિ ॥ ૧૫ ॥
દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્ પાદં વસ્ત્રપૂતં પિબેજ્જલમ્ ।
સત્યપૂતાં વદેદ્ વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્ ॥ ૧૬ ॥
સત્યપૂતાં વદેદ્ વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્ ॥ ૧૬ ॥
મૌનાનીહાનિલાયામા દણ્ડા વાગ્દેહચેતસામ્ ।
ન હ્યેતે યસ્ય સન્ત્યઙ્ગ વેણુભિર્ન ભવેદ્ યતિઃ ॥ ૧૭ ॥
ન હ્યેતે યસ્ય સન્ત્યઙ્ગ વેણુભિર્ન ભવેદ્ યતિઃ ॥ ૧૭ ॥
ભિક્ષાં ચતુર્ષુ વર્ણેષુ વિગર્હ્યાન્ વર્જયંશ્ચરેત્ ।
સપ્તાગારાનસઙ્ક્લૃપ્તાંસ્તુષ્યેલ્લબ્ધેન તાવતા ॥ ૧૮ ॥
સપ્તાગારાનસઙ્ક્લૃપ્તાંસ્તુષ્યેલ્લબ્ધેન તાવતા ॥ ૧૮ ॥
બહિર્જલાશયં ગત્વા તત્રોપસ્પૃશ્ય વાગ્યતઃ ।
વિભજ્ય પાવિતં શેષં ભુઞ્જીતાશેષમાહૃતમ્ ॥ ૧૯ ॥
વિભજ્ય પાવિતં શેષં ભુઞ્જીતાશેષમાહૃતમ્ ॥ ૧૯ ॥
એકશ્ચરેન્મહીમેતાં નિઃસઙ્ગઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
આત્મક્રીડ આત્મરત આત્મવાન્ સમદર્શનઃ ॥ ૨૦ ॥
આત્મક્રીડ આત્મરત આત્મવાન્ સમદર્શનઃ ॥ ૨૦ ॥
વિવિક્તક્ષેમશરણો મદ્ભાવવિમલાશયઃ ।
આત્માનં ચિન્તયેદેકમભેદેન મયા મુનિઃ ॥ ૨૧ ॥
આત્માનં ચિન્તયેદેકમભેદેન મયા મુનિઃ ॥ ૨૧ ॥
અન્વીક્ષેતાત્મનો બન્ધં મોક્ષં ચ જ્ઞાનનિષ્ઠયા ।
બન્ધ ઇન્દ્રિયવિક્ષેપો મોક્ષ એષાં ચ સંયમઃ ॥ ૨૨ ॥
બન્ધ ઇન્દ્રિયવિક્ષેપો મોક્ષ એષાં ચ સંયમઃ ॥ ૨૨ ॥
તસ્માન્નિયમ્ય ષડ્વર્ગં મદ્ભાવેન ચરેન્મુનિઃ ।
વિરક્તઃ ક્ષુદ્રકામેભ્યો લબ્ધ્વાત્મનિ સુખં મહત્ ॥ ૨૩ ॥
વિરક્તઃ ક્ષુદ્રકામેભ્યો લબ્ધ્વાત્મનિ સુખં મહત્ ॥ ૨૩ ॥
પુરગ્રામવ્રજાન્સાર્થાન્ ભિક્ષાર્થં પ્રવિશંશ્ચરેત્ ।
પુણ્યદેશસરિચ્છૈલવનાશ્રમવતીં મહીમ્ ॥ ૨૪ ॥
પુણ્યદેશસરિચ્છૈલવનાશ્રમવતીં મહીમ્ ॥ ૨૪ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમપદેષ્વભીક્ષ્ણં ભૈક્ષ્યમાચરેત્ ।
સંસિધ્યત્યાશ્વસમ્મોહઃ શુદ્ધસત્ત્વઃ શિલાન્ધસા ॥ ૨૫ ॥
સંસિધ્યત્યાશ્વસમ્મોહઃ શુદ્ધસત્ત્વઃ શિલાન્ધસા ॥ ૨૫ ॥
નૈતદ્ વસ્તુતયા પશ્યેદ્ દૃશ્યમાનં વિનશ્યતિ ।
અસક્તચિત્તો વિરમેદિહામુત્ર ચિકીર્ષિતાત્ ॥ ૨૬ ॥
અસક્તચિત્તો વિરમેદિહામુત્ર ચિકીર્ષિતાત્ ॥ ૨૬ ॥
યદેતદાત્મનિ જગન્મનોવાક્પ્રાણસંહતમ્ ।
સર્વં માયેતિ તર્કેણ સ્વસ્થસ્ત્યક્ત્વા ન તત્ સ્મરેત્ ॥ ૨૭ ॥
સર્વં માયેતિ તર્કેણ સ્વસ્થસ્ત્યક્ત્વા ન તત્ સ્મરેત્ ॥ ૨૭ ॥
જ્ઞાનનિષ્ઠો વિરક્તો વા મદ્ભક્તો વાનપેક્ષકઃ ।
સલિઙ્ગાનાશ્રમાંસ્ત્યક્ત્વા ચરેદવિધિગોચરઃ ॥ ૨૮ ॥
સલિઙ્ગાનાશ્રમાંસ્ત્યક્ત્વા ચરેદવિધિગોચરઃ ॥ ૨૮ ॥
બુધો બાલકવત્ ક્રીડેત્ કુશલો જડવચ્ચરેત્ ।
વદેદુન્મત્તવદ્ વિદ્વાન્ ગોચર્યાં નૈગમશ્ચરેત્ ॥ ૨૯ ॥
વદેદુન્મત્તવદ્ વિદ્વાન્ ગોચર્યાં નૈગમશ્ચરેત્ ॥ ૨૯ ॥
વેદવાદરતો ન સ્યાન્ન પાષણ્ડી ન હૈતુકઃ ।
શુષ્કવાદવિવાદે ન કઞ્ચિત્ પક્ષં સમાશ્રયેત્ ॥ ૩૦ ॥
શુષ્કવાદવિવાદે ન કઞ્ચિત્ પક્ષં સમાશ્રયેત્ ॥ ૩૦ ॥
નોદ્વિજેત જનાદ્ ધીરો જનં ચોદ્વેજયેન્ન તુ ।
અતિવાદાંસ્તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કઞ્ચન ।
દેહમુદ્દિશ્ય પશુવદ્ વૈરં કુર્યાન્ન કેનચિત્ ॥ ૩૧ ॥
અતિવાદાંસ્તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કઞ્ચન ।
દેહમુદ્દિશ્ય પશુવદ્ વૈરં કુર્યાન્ન કેનચિત્ ॥ ૩૧ ॥
એક એવ પરો હ્યાત્મા ભૂતેષ્વાત્મન્યવસ્થિતઃ ।
યથેન્દુરુદપાત્રેષુ ભૂતાન્યેકાત્મકાનિ ચ ॥ ૩૨ ॥
યથેન્દુરુદપાત્રેષુ ભૂતાન્યેકાત્મકાનિ ચ ॥ ૩૨ ॥
અલબ્ધ્વા ન વિષીદેત કાલે કાલેઽશનં ક્વચિત્ ।
લબ્ધ્વા ન હૃષ્યેદ્ ધૃતિમાનુભયં દૈવતન્ત્રિતમ્ ॥ ૩૩ ॥
લબ્ધ્વા ન હૃષ્યેદ્ ધૃતિમાનુભયં દૈવતન્ત્રિતમ્ ॥ ૩૩ ॥
આહારાર્થં સમીહેત યુક્તં તત્ પ્રાણધારણમ્ ।
તત્ત્વં વિમૃશ્યતે તેન તદ્ વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે ॥ ૩૪ ॥
તત્ત્વં વિમૃશ્યતે તેન તદ્ વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે ॥ ૩૪ ॥
યદૃચ્છયોપપન્નાન્નમદ્યાચ્છ્રેષ્ઠમુતાપરમ્ ।
તથા વાસસ્તથા શય્યાં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભજેન્મુનિઃ ॥ ૩૫ ॥
તથા વાસસ્તથા શય્યાં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભજેન્મુનિઃ ॥ ૩૫ ॥
શૌચમાચમનં સ્નાનં ન તુ ચોદનયા ચરેત્ ।
અન્યાંશ્ચ નિયમાઞ્જ્ઞાની યથાહં લીલયેશ્વરઃ ॥ ૩૬ ॥
અન્યાંશ્ચ નિયમાઞ્જ્ઞાની યથાહં લીલયેશ્વરઃ ॥ ૩૬ ॥
ન હિ તસ્ય વિકલ્પાખ્યા યા ચ મદ્વીક્ષયા હતા ।
આદેહાન્તાત્ ક્વચિત્ ખ્યાતિસ્તતઃ સમ્પદ્યતે મયા ॥ ૩૭ ॥
આદેહાન્તાત્ ક્વચિત્ ખ્યાતિસ્તતઃ સમ્પદ્યતે મયા ॥ ૩૭ ॥
દુઃખોદર્કેષુ કામેષુ જાતનિર્વેદ આત્મવાન્ ।
અજિજ્ઞાસિતમદ્ધર્મો મુનિં ગુરુમુપવ્રજેત્ ॥ ૩૮ ॥
અજિજ્ઞાસિતમદ્ધર્મો મુનિં ગુરુમુપવ્રજેત્ ॥ ૩૮ ॥
તાવત્ પરિચરેદ્ ભક્તઃ શ્રદ્ધાવાનનસૂયકઃ ।
યાવદ્ બ્રહ્મ વિજાનીયાન્મામેવ ગુરુમાદૃતઃ ॥ ૩૯ ॥
યાવદ્ બ્રહ્મ વિજાનીયાન્મામેવ ગુરુમાદૃતઃ ॥ ૩૯ ॥
યસ્ત્વસંયતષડ્વર્ગઃ પ્રચણ્ડેન્દ્રિયસારથિઃ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યરહિતસ્ત્રિદણ્ડમુપજીવતિ ॥ ૪૦ ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યરહિતસ્ત્રિદણ્ડમુપજીવતિ ॥ ૪૦ ॥
સુરાનાત્માનમાત્મસ્થં નિહ્નુતે માં ચ ધર્મહા ।
અવિપક્વકષાયોઽસ્માદમુષ્માચ્ચ વિહીયતે ॥ ૪૧ ॥
અવિપક્વકષાયોઽસ્માદમુષ્માચ્ચ વિહીયતે ॥ ૪૧ ॥
ભિક્ષોર્ધર્મઃ શમોઽહિંસા તપ ઈક્ષા વનૌકસઃ ।
ગૃહિણો ભૂતરક્ષેજ્યા દ્વિજસ્યાચાર્યસેવનમ્ ॥ ૪૨ ॥
ગૃહિણો ભૂતરક્ષેજ્યા દ્વિજસ્યાચાર્યસેવનમ્ ॥ ૪૨ ॥
બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સન્તોષો ભૂતસૌહૃદમ્ ।
ગૃહસ્થસ્યાપ્યૃતૌ ગન્તુઃ સર્વેષાં મદુપાસનમ્ ॥ ૪૩ ॥
ગૃહસ્થસ્યાપ્યૃતૌ ગન્તુઃ સર્વેષાં મદુપાસનમ્ ॥ ૪૩ ॥
ઇતિ માં યઃ સ્વધર્મેણ ભજેન્ નિત્યમનન્યભાક્ ।
સર્વભૂતેષુ મદ્ભાવો મદ્ભક્તિં વિન્દતે દૃઢામ્ ॥ ૪૪ ॥
સર્વભૂતેષુ મદ્ભાવો મદ્ભક્તિં વિન્દતે દૃઢામ્ ॥ ૪૪ ॥
ભક્ત્યોદ્ધવાનપાયિન્યા સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
સર્વોત્પત્ત્યપ્યયં બ્રહ્મ કારણં મોપયાતિ સઃ ॥ ૪૫ ॥
સર્વોત્પત્ત્યપ્યયં બ્રહ્મ કારણં મોપયાતિ સઃ ॥ ૪૫ ॥
ઇતિ સ્વધર્મનિર્ણિક્તસત્ત્વો નિર્જ્ઞાતમદ્ગતિઃ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો નચિરાત્ સમુપૈતિ મામ્ ॥ ૪૬ ॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો નચિરાત્ સમુપૈતિ મામ્ ॥ ૪૬ ॥
વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મ એષ આચારલક્ષણઃ ।
સ એવ મદ્ભક્તિયુતો નિઃશ્રેયસકરઃ પરઃ ॥ ૪૭ ॥
સ એવ મદ્ભક્તિયુતો નિઃશ્રેયસકરઃ પરઃ ॥ ૪૭ ॥
એતત્તેઽભિહિતં સાધો ભવાન્ પૃચ્છતિ યચ્ચ મામ્ ।
યથા સ્વધર્મસંયુક્તો ભક્તો માં સમિયાત્ પરમ્ ॥ ૪૮ ॥
યથા સ્વધર્મસંયુક્તો ભક્તો માં સમિયાત્ પરમ્ ॥ ૪૮ ॥