శ్రీభగవానువాచ
వనం వివిక్షుః పుత్రేషు భార్యాం న్యస్య సహైవ వా ।
వన ఏవ వసేచ్ఛాన్తస్తృతీయం భాగమాయుషః ॥ ౧ ॥
వనం వివిక్షుః పుత్రేషు భార్యాం న్యస్య సహైవ వా ।
వన ఏవ వసేచ్ఛాన్తస్తృతీయం భాగమాయుషః ॥ ౧ ॥
కన్దమూలఫలైర్వన్యైర్మేధ్యైర్వృత్తిం ప్రకల్పయేత్ ।
వసీత వల్కలం వాసస్తృణపర్ణాజినాని వా ॥ ౨ ॥
వసీత వల్కలం వాసస్తృణపర్ణాజినాని వా ॥ ౨ ॥
కేశరోమనఖశ్మశ్రుమలాని బిభృయాద్ దతః ।
న ధావేదప్సు మజ్జేత త్రికాలం స్థణ్డిలేశయః ॥ ౩ ॥
న ధావేదప్సు మజ్జేత త్రికాలం స్థణ్డిలేశయః ॥ ౩ ॥
గ్రీష్మే తప్యేత పఞ్చాగ్నీన్ వర్షాస్వాసారషాడ్జలే ।
ఆకణ్ఠమగ్నః శిశిర ఏవంవృత్తస్తపశ్చరేత్ ॥ ౪ ॥
ఆకణ్ఠమగ్నః శిశిర ఏవంవృత్తస్తపశ్చరేత్ ॥ ౪ ॥
అగ్నిపక్వం సమశ్నీయాత్ కాలపక్వమథాపి వా ।
ఉలూఖలాశ్మకుట్టో వా దన్తోలూఖల ఏవ వా ॥ ౫ ॥
ఉలూఖలాశ్మకుట్టో వా దన్తోలూఖల ఏవ వా ॥ ౫ ॥
స్వయం సఞ్చినుయాత్ సర్వమాత్మనో వృత్తికారణమ్ ।
దేశకాలబలాభిజ్ఞో నాదదీతాన్యదాహృతమ్ ॥ ౬ ॥
దేశకాలబలాభిజ్ఞో నాదదీతాన్యదాహృతమ్ ॥ ౬ ॥
వన్యైశ్చరుపురోడాశైర్నిర్వపేత్ కాలచోదితాన్ ।
న తు శ్రౌతేన పశునా మాం యజేత వనాశ్రమీ ॥ ౭ ॥
న తు శ్రౌతేన పశునా మాం యజేత వనాశ్రమీ ॥ ౭ ॥
అగ్నిహోత్రం చ దర్శశ్చ పౌర్ణమాసశ్చ పూర్వవత్ ।
చాతుర్మాస్యాని చ మునేరామ్నాతాని చ నైగమైః ॥ ౮ ॥
చాతుర్మాస్యాని చ మునేరామ్నాతాని చ నైగమైః ॥ ౮ ॥
ఏవం చీర్ణేన తపసా మునిర్ధమనిసన్తతః ।
మాం తపోమయమారాధ్య ఋషిలోకాదుపైతి మామ్ ॥ ౯ ॥
మాం తపోమయమారాధ్య ఋషిలోకాదుపైతి మామ్ ॥ ౯ ॥
యస్త్వేతత్ కృచ్ఛ్రతశ్చీర్ణం తపో నిఃశ్రేయసం మహత్ ।
కామాయాల్పీయసే యుఞ్జ్యాద్ బాలిశః కోఽపరస్తతః ॥ ౧౦ ॥
కామాయాల్పీయసే యుఞ్జ్యాద్ బాలిశః కోఽపరస్తతః ॥ ౧౦ ॥
యదాసౌ నియమేఽకల్పో జరయా జాతవేపథుః ।
ఆత్మన్యగ్నీన్ సమారోప్య మచ్చిత్తోఽగ్నిం సమావిశేత్ ॥ ౧౧ ॥
ఆత్మన్యగ్నీన్ సమారోప్య మచ్చిత్తోఽగ్నిం సమావిశేత్ ॥ ౧౧ ॥
యదా కర్మవిపాకేషు లోకేషు నిరయాత్మసు ।
విరాగో జాయతే సమ్యఙ్ న్యస్తాగ్నిః ప్రవ్రజేత్తతః ॥ ౧౨ ॥
విరాగో జాయతే సమ్యఙ్ న్యస్తాగ్నిః ప్రవ్రజేత్తతః ॥ ౧౨ ॥
ఇష్ట్వా యథోపదేశం మాం దత్త్వా సర్వస్వమృత్విజే ।
అగ్నీన్ స్వప్రాణ ఆవేశ్య నిరపేక్షః పరివ్రజేత్ ॥ ౧౩ ॥
అగ్నీన్ స్వప్రాణ ఆవేశ్య నిరపేక్షః పరివ్రజేత్ ॥ ౧౩ ॥
విప్రస్య వై సన్న్యసతో దేవా దారాదిరూపిణః ।
విఘ్నాన్ కుర్వన్త్యయం హ్యస్మానాక్రమ్య సమియాత్ పరమ్ ॥ ౧౪ ॥
విఘ్నాన్ కుర్వన్త్యయం హ్యస్మానాక్రమ్య సమియాత్ పరమ్ ॥ ౧౪ ॥
బిభృయాచ్చేన్మునిర్వాసః కౌపీనాచ్ఛాదనం పరమ్ ।
త్యక్తం న దణ్డపాత్రాభ్యామన్యత్ కిఞ్చిదనాపది ॥ ౧౫ ॥
త్యక్తం న దణ్డపాత్రాభ్యామన్యత్ కిఞ్చిదనాపది ॥ ౧౫ ॥
దృష్టిపూతం న్యసేత్ పాదం వస్త్రపూతం పిబేజ్జలమ్ ।
సత్యపూతాం వదేద్ వాచం మనఃపూతం సమాచరేత్ ॥ ౧౬ ॥
సత్యపూతాం వదేద్ వాచం మనఃపూతం సమాచరేత్ ॥ ౧౬ ॥
మౌనానీహానిలాయామా దణ్డా వాగ్దేహచేతసామ్ ।
న హ్యేతే యస్య సన్త్యఙ్గ వేణుభిర్న భవేద్ యతిః ॥ ౧౭ ॥
న హ్యేతే యస్య సన్త్యఙ్గ వేణుభిర్న భవేద్ యతిః ॥ ౧౭ ॥
భిక్షాం చతుర్షు వర్ణేషు విగర్హ్యాన్ వర్జయంశ్చరేత్ ।
సప్తాగారానసఙ్క్లృప్తాంస్తుష్యేల్లబ్ధేన తావతా ॥ ౧౮ ॥
సప్తాగారానసఙ్క్లృప్తాంస్తుష్యేల్లబ్ధేన తావతా ॥ ౧౮ ॥
బహిర్జలాశయం గత్వా తత్రోపస్పృశ్య వాగ్యతః ।
విభజ్య పావితం శేషం భుఞ్జీతాశేషమాహృతమ్ ॥ ౧౯ ॥
విభజ్య పావితం శేషం భుఞ్జీతాశేషమాహృతమ్ ॥ ౧౯ ॥
ఏకశ్చరేన్మహీమేతాం నిఃసఙ్గః సంయతేన్ద్రియః ।
ఆత్మక్రీడ ఆత్మరత ఆత్మవాన్ సమదర్శనః ॥ ౨౦ ॥
ఆత్మక్రీడ ఆత్మరత ఆత్మవాన్ సమదర్శనః ॥ ౨౦ ॥
వివిక్తక్షేమశరణో మద్భావవిమలాశయః ।
ఆత్మానం చిన్తయేదేకమభేదేన మయా మునిః ॥ ౨౧ ॥
ఆత్మానం చిన్తయేదేకమభేదేన మయా మునిః ॥ ౨౧ ॥
అన్వీక్షేతాత్మనో బన్ధం మోక్షం చ జ్ఞాననిష్ఠయా ।
బన్ధ ఇన్ద్రియవిక్షేపో మోక్ష ఏషాం చ సంయమః ॥ ౨౨ ॥
బన్ధ ఇన్ద్రియవిక్షేపో మోక్ష ఏషాం చ సంయమః ॥ ౨౨ ॥
తస్మాన్నియమ్య షడ్వర్గం మద్భావేన చరేన్మునిః ।
విరక్తః క్షుద్రకామేభ్యో లబ్ధ్వాత్మని సుఖం మహత్ ॥ ౨౩ ॥
విరక్తః క్షుద్రకామేభ్యో లబ్ధ్వాత్మని సుఖం మహత్ ॥ ౨౩ ॥
పురగ్రామవ్రజాన్సార్థాన్ భిక్షార్థం ప్రవిశంశ్చరేత్ ।
పుణ్యదేశసరిచ్ఛైలవనాశ్రమవతీం మహీమ్ ॥ ౨౪ ॥
పుణ్యదేశసరిచ్ఛైలవనాశ్రమవతీం మహీమ్ ॥ ౨౪ ॥
వానప్రస్థాశ్రమపదేష్వభీక్ష్ణం భైక్ష్యమాచరేత్ ।
సంసిధ్యత్యాశ్వసమ్మోహః శుద్ధసత్త్వః శిలాన్ధసా ॥ ౨౫ ॥
సంసిధ్యత్యాశ్వసమ్మోహః శుద్ధసత్త్వః శిలాన్ధసా ॥ ౨౫ ॥
నైతద్ వస్తుతయా పశ్యేద్ దృశ్యమానం వినశ్యతి ।
అసక్తచిత్తో విరమేదిహాముత్ర చికీర్షితాత్ ॥ ౨౬ ॥
అసక్తచిత్తో విరమేదిహాముత్ర చికీర్షితాత్ ॥ ౨౬ ॥
యదేతదాత్మని జగన్మనోవాక్ప్రాణసంహతమ్ ।
సర్వం మాయేతి తర్కేణ స్వస్థస్త్యక్త్వా న తత్ స్మరేత్ ॥ ౨౭ ॥
సర్వం మాయేతి తర్కేణ స్వస్థస్త్యక్త్వా న తత్ స్మరేత్ ॥ ౨౭ ॥
జ్ఞాననిష్ఠో విరక్తో వా మద్భక్తో వానపేక్షకః ।
సలిఙ్గానాశ్రమాంస్త్యక్త్వా చరేదవిధిగోచరః ॥ ౨౮ ॥
సలిఙ్గానాశ్రమాంస్త్యక్త్వా చరేదవిధిగోచరః ॥ ౨౮ ॥
బుధో బాలకవత్ క్రీడేత్ కుశలో జడవచ్చరేత్ ।
వదేదున్మత్తవద్ విద్వాన్ గోచర్యాం నైగమశ్చరేత్ ॥ ౨౯ ॥
వదేదున్మత్తవద్ విద్వాన్ గోచర్యాం నైగమశ్చరేత్ ॥ ౨౯ ॥
వేదవాదరతో న స్యాన్న పాషణ్డీ న హైతుకః ।
శుష్కవాదవివాదే న కఞ్చిత్ పక్షం సమాశ్రయేత్ ॥ ౩౦ ॥
శుష్కవాదవివాదే న కఞ్చిత్ పక్షం సమాశ్రయేత్ ॥ ౩౦ ॥
నోద్విజేత జనాద్ ధీరో జనం చోద్వేజయేన్న తు ।
అతివాదాంస్తితిక్షేత నావమన్యేత కఞ్చన ।
దేహముద్దిశ్య పశువద్ వైరం కుర్యాన్న కేనచిత్ ॥ ౩౧ ॥
అతివాదాంస్తితిక్షేత నావమన్యేత కఞ్చన ।
దేహముద్దిశ్య పశువద్ వైరం కుర్యాన్న కేనచిత్ ॥ ౩౧ ॥
ఏక ఏవ పరో హ్యాత్మా భూతేష్వాత్మన్యవస్థితః ।
యథేన్దురుదపాత్రేషు భూతాన్యేకాత్మకాని చ ॥ ౩౨ ॥
యథేన్దురుదపాత్రేషు భూతాన్యేకాత్మకాని చ ॥ ౩౨ ॥
అలబ్ధ్వా న విషీదేత కాలే కాలేఽశనం క్వచిత్ ।
లబ్ధ్వా న హృష్యేద్ ధృతిమానుభయం దైవతన్త్రితమ్ ॥ ౩౩ ॥
లబ్ధ్వా న హృష్యేద్ ధృతిమానుభయం దైవతన్త్రితమ్ ॥ ౩౩ ॥
ఆహారార్థం సమీహేత యుక్తం తత్ ప్రాణధారణమ్ ।
తత్త్వం విమృశ్యతే తేన తద్ విజ్ఞాయ విముచ్యతే ॥ ౩౪ ॥
తత్త్వం విమృశ్యతే తేన తద్ విజ్ఞాయ విముచ్యతే ॥ ౩౪ ॥
యదృచ్ఛయోపపన్నాన్నమద్యాచ్ఛ్రేష్ఠముతాపరమ్ ।
తథా వాసస్తథా శయ్యాం ప్రాప్తం ప్రాప్తం భజేన్మునిః ॥ ౩౫ ॥
తథా వాసస్తథా శయ్యాం ప్రాప్తం ప్రాప్తం భజేన్మునిః ॥ ౩౫ ॥
శౌచమాచమనం స్నానం న తు చోదనయా చరేత్ ।
అన్యాంశ్చ నియమాఞ్జ్ఞానీ యథాహం లీలయేశ్వరః ॥ ౩౬ ॥
అన్యాంశ్చ నియమాఞ్జ్ఞానీ యథాహం లీలయేశ్వరః ॥ ౩౬ ॥
న హి తస్య వికల్పాఖ్యా యా చ మద్వీక్షయా హతా ।
ఆదేహాన్తాత్ క్వచిత్ ఖ్యాతిస్తతః సమ్పద్యతే మయా ॥ ౩౭ ॥
ఆదేహాన్తాత్ క్వచిత్ ఖ్యాతిస్తతః సమ్పద్యతే మయా ॥ ౩౭ ॥
దుఃఖోదర్కేషు కామేషు జాతనిర్వేద ఆత్మవాన్ ।
అజిజ్ఞాసితమద్ధర్మో మునిం గురుముపవ్రజేత్ ॥ ౩౮ ॥
అజిజ్ఞాసితమద్ధర్మో మునిం గురుముపవ్రజేత్ ॥ ౩౮ ॥
తావత్ పరిచరేద్ భక్తః శ్రద్ధావాననసూయకః ।
యావద్ బ్రహ్మ విజానీయాన్మామేవ గురుమాదృతః ॥ ౩౯ ॥
యావద్ బ్రహ్మ విజానీయాన్మామేవ గురుమాదృతః ॥ ౩౯ ॥
యస్త్వసంయతషడ్వర్గః ప్రచణ్డేన్ద్రియసారథిః ।
జ్ఞానవైరాగ్యరహితస్త్రిదణ్డముపజీవతి ॥ ౪౦ ॥
జ్ఞానవైరాగ్యరహితస్త్రిదణ్డముపజీవతి ॥ ౪౦ ॥
సురానాత్మానమాత్మస్థం నిహ్నుతే మాం చ ధర్మహా ।
అవిపక్వకషాయోఽస్మాదముష్మాచ్చ విహీయతే ॥ ౪౧ ॥
అవిపక్వకషాయోఽస్మాదముష్మాచ్చ విహీయతే ॥ ౪౧ ॥
భిక్షోర్ధర్మః శమోఽహింసా తప ఈక్షా వనౌకసః ।
గృహిణో భూతరక్షేజ్యా ద్విజస్యాచార్యసేవనమ్ ॥ ౪౨ ॥
గృహిణో భూతరక్షేజ్యా ద్విజస్యాచార్యసేవనమ్ ॥ ౪౨ ॥
బ్రహ్మచర్యం తపః శౌచం సన్తోషో భూతసౌహృదమ్ ।
గృహస్థస్యాప్యృతౌ గన్తుః సర్వేషాం మదుపాసనమ్ ॥ ౪౩ ॥
గృహస్థస్యాప్యృతౌ గన్తుః సర్వేషాం మదుపాసనమ్ ॥ ౪౩ ॥
ఇతి మాం యః స్వధర్మేణ భజేన్ నిత్యమనన్యభాక్ ।
సర్వభూతేషు మద్భావో మద్భక్తిం విన్దతే దృఢామ్ ॥ ౪౪ ॥
సర్వభూతేషు మద్భావో మద్భక్తిం విన్దతే దృఢామ్ ॥ ౪౪ ॥
భక్త్యోద్ధవానపాయిన్యా సర్వలోకమహేశ్వరమ్ ।
సర్వోత్పత్త్యప్యయం బ్రహ్మ కారణం మోపయాతి సః ॥ ౪౫ ॥
సర్వోత్పత్త్యప్యయం బ్రహ్మ కారణం మోపయాతి సః ॥ ౪౫ ॥
ఇతి స్వధర్మనిర్ణిక్తసత్త్వో నిర్జ్ఞాతమద్గతిః ।
జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్పన్నో నచిరాత్ సముపైతి మామ్ ॥ ౪౬ ॥
జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్పన్నో నచిరాత్ సముపైతి మామ్ ॥ ౪౬ ॥
వర్ణాశ్రమవతాం ధర్మ ఏష ఆచారలక్షణః ।
స ఏవ మద్భక్తియుతో నిఃశ్రేయసకరః పరః ॥ ౪౭ ॥
స ఏవ మద్భక్తియుతో నిఃశ్రేయసకరః పరః ॥ ౪౭ ॥
ఏతత్తేఽభిహితం సాధో భవాన్ పృచ్ఛతి యచ్చ మామ్ ।
యథా స్వధర్మసంయుక్తో భక్తో మాం సమియాత్ పరమ్ ॥ ౪౮ ॥
యథా స్వధర్మసంయుక్తో భక్తో మాం సమియాత్ పరమ్ ॥ ౪౮ ॥