ശ്രീഭഗവാനുവാച
വനം വിവിക്ഷുഃ പുത്രേഷു ഭാര്യാം ന്യസ്യ സഹൈവ വാ ।
വന ഏവ വസേച്ഛാന്തസ്തൃതീയം ഭാഗമായുഷഃ ॥ ൧ ॥
വനം വിവിക്ഷുഃ പുത്രേഷു ഭാര്യാം ന്യസ്യ സഹൈവ വാ ।
വന ഏവ വസേച്ഛാന്തസ്തൃതീയം ഭാഗമായുഷഃ ॥ ൧ ॥
കന്ദമൂലഫലൈര്വന്യൈര്മേധ്യൈര്വൃത്തിം പ്രകല്പയേത് ।
വസീത വല്കലം വാസസ്തൃണപര്ണാജിനാനി വാ ॥ ൨ ॥
വസീത വല്കലം വാസസ്തൃണപര്ണാജിനാനി വാ ॥ ൨ ॥
കേശരോമനഖശ്മശ്രുമലാനി ബിഭൃയാദ് ദതഃ ।
ന ധാവേദപ്സു മജ്ജേത ത്രികാലം സ്ഥണ്ഡിലേശയഃ ॥ ൩ ॥
ന ധാവേദപ്സു മജ്ജേത ത്രികാലം സ്ഥണ്ഡിലേശയഃ ॥ ൩ ॥
ഗ്രീഷ്മേ തപ്യേത പഞ്ചാഗ്നീന് വര്ഷാസ്വാസാരഷാഡ്ജലേ ।
ആകണ്ഠമഗ്നഃ ശിശിര ഏവംവൃത്തസ്തപശ്ചരേത് ॥ ൪ ॥
ആകണ്ഠമഗ്നഃ ശിശിര ഏവംവൃത്തസ്തപശ്ചരേത് ॥ ൪ ॥
അഗ്നിപക്വം സമശ്നീയാത് കാലപക്വമഥാപി വാ ।
ഉലൂഖലാശ്മകുട്ടോ വാ ദന്തോലൂഖല ഏവ വാ ॥ ൫ ॥
ഉലൂഖലാശ്മകുട്ടോ വാ ദന്തോലൂഖല ഏവ വാ ॥ ൫ ॥
സ്വയം സഞ്ചിനുയാത് സര്വമാത്മനോ വൃത്തികാരണമ് ।
ദേശകാലബലാഭിജ്ഞോ നാദദീതാന്യദാഹൃതമ് ॥ ൬ ॥
ദേശകാലബലാഭിജ്ഞോ നാദദീതാന്യദാഹൃതമ് ॥ ൬ ॥
വന്യൈശ്ചരുപുരോഡാശൈര്നിര്വപേത് കാലചോദിതാന് ।
ന തു ശ്രൌതേന പശുനാ മാം യജേത വനാശ്രമീ ॥ ൭ ॥
ന തു ശ്രൌതേന പശുനാ മാം യജേത വനാശ്രമീ ॥ ൭ ॥
അഗ്നിഹോത്രം ച ദര്ശശ്ച പൌര്ണമാസശ്ച പൂര്വവത് ।
ചാതുര്മാസ്യാനി ച മുനേരാമ്നാതാനി ച നൈഗമൈഃ ॥ ൮ ॥
ചാതുര്മാസ്യാനി ച മുനേരാമ്നാതാനി ച നൈഗമൈഃ ॥ ൮ ॥
ഏവം ചീര്ണേന തപസാ മുനിര്ധമനിസന്തതഃ ।
മാം തപോമയമാരാധ്യ ഋഷിലോകാദുപൈതി മാമ് ॥ ൯ ॥
മാം തപോമയമാരാധ്യ ഋഷിലോകാദുപൈതി മാമ് ॥ ൯ ॥
യസ്ത്വേതത് കൃച്ഛ്രതശ്ചീര്ണം തപോ നിഃശ്രേയസം മഹത് ।
കാമായാല്പീയസേ യുഞ്ജ്യാദ് ബാലിശഃ കോഽപരസ്തതഃ ॥ ൧൦ ॥
കാമായാല്പീയസേ യുഞ്ജ്യാദ് ബാലിശഃ കോഽപരസ്തതഃ ॥ ൧൦ ॥
യദാസൌ നിയമേഽകല്പോ ജരയാ ജാതവേപഥുഃ ।
ആത്മന്യഗ്നീന് സമാരോപ്യ മച്ചിത്തോഽഗ്നിം സമാവിശേത് ॥ ൧൧ ॥
ആത്മന്യഗ്നീന് സമാരോപ്യ മച്ചിത്തോഽഗ്നിം സമാവിശേത് ॥ ൧൧ ॥
യദാ കര്മവിപാകേഷു ലോകേഷു നിരയാത്മസു ।
വിരാഗോ ജായതേ സമ്യങ് ന്യസ്താഗ്നിഃ പ്രവ്രജേത്തതഃ ॥ ൧൨ ॥
വിരാഗോ ജായതേ സമ്യങ് ന്യസ്താഗ്നിഃ പ്രവ്രജേത്തതഃ ॥ ൧൨ ॥
ഇഷ്ട്വാ യഥോപദേശം മാം ദത്ത്വാ സര്വസ്വമൃത്വിജേ ।
അഗ്നീന് സ്വപ്രാണ ആവേശ്യ നിരപേക്ഷഃ പരിവ്രജേത് ॥ ൧൩ ॥
അഗ്നീന് സ്വപ്രാണ ആവേശ്യ നിരപേക്ഷഃ പരിവ്രജേത് ॥ ൧൩ ॥
വിപ്രസ്യ വൈ സന്ന്യസതോ ദേവാ ദാരാദിരൂപിണഃ ।
വിഘ്നാന് കുര്വന്ത്യയം ഹ്യസ്മാനാക്രമ്യ സമിയാത് പരമ് ॥ ൧൪ ॥
വിഘ്നാന് കുര്വന്ത്യയം ഹ്യസ്മാനാക്രമ്യ സമിയാത് പരമ് ॥ ൧൪ ॥
ബിഭൃയാച്ചേന്മുനിര്വാസഃ കൌപീനാച്ഛാദനം പരമ് ।
ത്യക്തം ന ദണ്ഡപാത്രാഭ്യാമന്യത് കിഞ്ചിദനാപദി ॥ ൧൫ ॥
ത്യക്തം ന ദണ്ഡപാത്രാഭ്യാമന്യത് കിഞ്ചിദനാപദി ॥ ൧൫ ॥
ദൃഷ്ടിപൂതം ന്യസേത് പാദം വസ്ത്രപൂതം പിബേജ്ജലമ് ।
സത്യപൂതാം വദേദ് വാചം മനഃപൂതം സമാചരേത് ॥ ൧൬ ॥
സത്യപൂതാം വദേദ് വാചം മനഃപൂതം സമാചരേത് ॥ ൧൬ ॥
മൌനാനീഹാനിലായാമാ ദണ്ഡാ വാഗ്ദേഹചേതസാമ് ।
ന ഹ്യേതേ യസ്യ സന്ത്യങ്ഗ വേണുഭിര്ന ഭവേദ് യതിഃ ॥ ൧൭ ॥
ന ഹ്യേതേ യസ്യ സന്ത്യങ്ഗ വേണുഭിര്ന ഭവേദ് യതിഃ ॥ ൧൭ ॥
ഭിക്ഷാം ചതുര്ഷു വര്ണേഷു വിഗര്ഹ്യാന് വര്ജയംശ്ചരേത് ।
സപ്താഗാരാനസങ്ക്ലൃപ്താംസ്തുഷ്യേല്ലബ്ധേന താവതാ ॥ ൧൮ ॥
സപ്താഗാരാനസങ്ക്ലൃപ്താംസ്തുഷ്യേല്ലബ്ധേന താവതാ ॥ ൧൮ ॥
ബഹിര്ജലാശയം ഗത്വാ തത്രോപസ്പൃശ്യ വാഗ്യതഃ ।
വിഭജ്യ പാവിതം ശേഷം ഭുഞ്ജീതാശേഷമാഹൃതമ് ॥ ൧൯ ॥
വിഭജ്യ പാവിതം ശേഷം ഭുഞ്ജീതാശേഷമാഹൃതമ് ॥ ൧൯ ॥
ഏകശ്ചരേന്മഹീമേതാം നിഃസങ്ഗഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ ।
ആത്മക്രീഡ ആത്മരത ആത്മവാന് സമദര്ശനഃ ॥ ൨൦ ॥
ആത്മക്രീഡ ആത്മരത ആത്മവാന് സമദര്ശനഃ ॥ ൨൦ ॥
വിവിക്തക്ഷേമശരണോ മദ്ഭാവവിമലാശയഃ ।
ആത്മാനം ചിന്തയേദേകമഭേദേന മയാ മുനിഃ ॥ ൨൧ ॥
ആത്മാനം ചിന്തയേദേകമഭേദേന മയാ മുനിഃ ॥ ൨൧ ॥
അന്വീക്ഷേതാത്മനോ ബന്ധം മോക്ഷം ച ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ ।
ബന്ധ ഇന്ദ്രിയവിക്ഷേപോ മോക്ഷ ഏഷാം ച സംയമഃ ॥ ൨൨ ॥
ബന്ധ ഇന്ദ്രിയവിക്ഷേപോ മോക്ഷ ഏഷാം ച സംയമഃ ॥ ൨൨ ॥
തസ്മാന്നിയമ്യ ഷഡ്വര്ഗം മദ്ഭാവേന ചരേന്മുനിഃ ।
വിരക്തഃ ക്ഷുദ്രകാമേഭ്യോ ലബ്ധ്വാത്മനി സുഖം മഹത് ॥ ൨൩ ॥
വിരക്തഃ ക്ഷുദ്രകാമേഭ്യോ ലബ്ധ്വാത്മനി സുഖം മഹത് ॥ ൨൩ ॥
പുരഗ്രാമവ്രജാന്സാര്ഥാന് ഭിക്ഷാര്ഥം പ്രവിശംശ്ചരേത് ।
പുണ്യദേശസരിച്ഛൈലവനാശ്രമവതീം മഹീമ് ॥ ൨൪ ॥
പുണ്യദേശസരിച്ഛൈലവനാശ്രമവതീം മഹീമ് ॥ ൨൪ ॥
വാനപ്രസ്ഥാശ്രമപദേഷ്വഭീക്ഷ്ണം ഭൈക്ഷ്യമാചരേത് ।
സംസിധ്യത്യാശ്വസമ്മോഹഃ ശുദ്ധസത്ത്വഃ ശിലാന്ധസാ ॥ ൨൫ ॥
സംസിധ്യത്യാശ്വസമ്മോഹഃ ശുദ്ധസത്ത്വഃ ശിലാന്ധസാ ॥ ൨൫ ॥
നൈതദ് വസ്തുതയാ പശ്യേദ് ദൃശ്യമാനം വിനശ്യതി ।
അസക്തചിത്തോ വിരമേദിഹാമുത്ര ചികീര്ഷിതാത് ॥ ൨൬ ॥
അസക്തചിത്തോ വിരമേദിഹാമുത്ര ചികീര്ഷിതാത് ॥ ൨൬ ॥
യദേതദാത്മനി ജഗന്മനോവാക്പ്രാണസംഹതമ് ।
സര്വം മായേതി തര്കേണ സ്വസ്ഥസ്ത്യക്ത്വാ ന തത് സ്മരേത് ॥ ൨൭ ॥
സര്വം മായേതി തര്കേണ സ്വസ്ഥസ്ത്യക്ത്വാ ന തത് സ്മരേത് ॥ ൨൭ ॥
ജ്ഞാനനിഷ്ഠോ വിരക്തോ വാ മദ്ഭക്തോ വാനപേക്ഷകഃ ।
സലിങ്ഗാനാശ്രമാംസ്ത്യക്ത്വാ ചരേദവിധിഗോചരഃ ॥ ൨൮ ॥
സലിങ്ഗാനാശ്രമാംസ്ത്യക്ത്വാ ചരേദവിധിഗോചരഃ ॥ ൨൮ ॥
ബുധോ ബാലകവത് ക്രീഡേത് കുശലോ ജഡവച്ചരേത് ।
വദേദുന്മത്തവദ് വിദ്വാന് ഗോചര്യാം നൈഗമശ്ചരേത് ॥ ൨൯ ॥
വദേദുന്മത്തവദ് വിദ്വാന് ഗോചര്യാം നൈഗമശ്ചരേത് ॥ ൨൯ ॥
വേദവാദരതോ ന സ്യാന്ന പാഷണ്ഡീ ന ഹൈതുകഃ ।
ശുഷ്കവാദവിവാദേ ന കഞ്ചിത് പക്ഷം സമാശ്രയേത് ॥ ൩൦ ॥
ശുഷ്കവാദവിവാദേ ന കഞ്ചിത് പക്ഷം സമാശ്രയേത് ॥ ൩൦ ॥
നോദ്വിജേത ജനാദ് ധീരോ ജനം ചോദ്വേജയേന്ന തു ।
അതിവാദാംസ്തിതിക്ഷേത നാവമന്യേത കഞ്ചന ।
ദേഹമുദ്ദിശ്യ പശുവദ് വൈരം കുര്യാന്ന കേനചിത് ॥ ൩൧ ॥
അതിവാദാംസ്തിതിക്ഷേത നാവമന്യേത കഞ്ചന ।
ദേഹമുദ്ദിശ്യ പശുവദ് വൈരം കുര്യാന്ന കേനചിത് ॥ ൩൧ ॥
ഏക ഏവ പരോ ഹ്യാത്മാ ഭൂതേഷ്വാത്മന്യവസ്ഥിതഃ ।
യഥേന്ദുരുദപാത്രേഷു ഭൂതാന്യേകാത്മകാനി ച ॥ ൩൨ ॥
യഥേന്ദുരുദപാത്രേഷു ഭൂതാന്യേകാത്മകാനി ച ॥ ൩൨ ॥
അലബ്ധ്വാ ന വിഷീദേത കാലേ കാലേഽശനം ക്വചിത് ।
ലബ്ധ്വാ ന ഹൃഷ്യേദ് ധൃതിമാനുഭയം ദൈവതന്ത്രിതമ് ॥ ൩൩ ॥
ലബ്ധ്വാ ന ഹൃഷ്യേദ് ധൃതിമാനുഭയം ദൈവതന്ത്രിതമ് ॥ ൩൩ ॥
ആഹാരാര്ഥം സമീഹേത യുക്തം തത് പ്രാണധാരണമ് ।
തത്ത്വം വിമൃശ്യതേ തേന തദ് വിജ്ഞായ വിമുച്യതേ ॥ ൩൪ ॥
തത്ത്വം വിമൃശ്യതേ തേന തദ് വിജ്ഞായ വിമുച്യതേ ॥ ൩൪ ॥
യദൃച്ഛയോപപന്നാന്നമദ്യാച്ഛ്രേഷ്ഠമുതാപരമ് ।
തഥാ വാസസ്തഥാ ശയ്യാം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം ഭജേന്മുനിഃ ॥ ൩൫ ॥
തഥാ വാസസ്തഥാ ശയ്യാം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം ഭജേന്മുനിഃ ॥ ൩൫ ॥
ശൌചമാചമനം സ്നാനം ന തു ചോദനയാ ചരേത് ।
അന്യാംശ്ച നിയമാഞ്ജ്ഞാനീ യഥാഹം ലീലയേശ്വരഃ ॥ ൩൬ ॥
അന്യാംശ്ച നിയമാഞ്ജ്ഞാനീ യഥാഹം ലീലയേശ്വരഃ ॥ ൩൬ ॥
ന ഹി തസ്യ വികല്പാഖ്യാ യാ ച മദ്വീക്ഷയാ ഹതാ ।
ആദേഹാന്താത് ക്വചിത് ഖ്യാതിസ്തതഃ സമ്പദ്യതേ മയാ ॥ ൩൭ ॥
ആദേഹാന്താത് ക്വചിത് ഖ്യാതിസ്തതഃ സമ്പദ്യതേ മയാ ॥ ൩൭ ॥
ദുഃഖോദര്കേഷു കാമേഷു ജാതനിര്വേദ ആത്മവാന് ।
അജിജ്ഞാസിതമദ്ധര്മോ മുനിം ഗുരുമുപവ്രജേത് ॥ ൩൮ ॥
അജിജ്ഞാസിതമദ്ധര്മോ മുനിം ഗുരുമുപവ്രജേത് ॥ ൩൮ ॥
താവത് പരിചരേദ് ഭക്തഃ ശ്രദ്ധാവാനനസൂയകഃ ।
യാവദ് ബ്രഹ്മ വിജാനീയാന്മാമേവ ഗുരുമാദൃതഃ ॥ ൩൯ ॥
യാവദ് ബ്രഹ്മ വിജാനീയാന്മാമേവ ഗുരുമാദൃതഃ ॥ ൩൯ ॥
യസ്ത്വസംയതഷഡ്വര്ഗഃ പ്രചണ്ഡേന്ദ്രിയസാരഥിഃ ।
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യരഹിതസ്ത്രിദണ്ഡമുപജീവതി ॥ ൪൦ ॥
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യരഹിതസ്ത്രിദണ്ഡമുപജീവതി ॥ ൪൦ ॥
സുരാനാത്മാനമാത്മസ്ഥം നിഹ്നുതേ മാം ച ധര്മഹാ ।
അവിപക്വകഷായോഽസ്മാദമുഷ്മാച്ച വിഹീയതേ ॥ ൪൧ ॥
അവിപക്വകഷായോഽസ്മാദമുഷ്മാച്ച വിഹീയതേ ॥ ൪൧ ॥
ഭിക്ഷോര്ധര്മഃ ശമോഽഹിംസാ തപ ഈക്ഷാ വനൌകസഃ ।
ഗൃഹിണോ ഭൂതരക്ഷേജ്യാ ദ്വിജസ്യാചാര്യസേവനമ് ॥ ൪൨ ॥
ഗൃഹിണോ ഭൂതരക്ഷേജ്യാ ദ്വിജസ്യാചാര്യസേവനമ് ॥ ൪൨ ॥
ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സന്തോഷോ ഭൂതസൌഹൃദമ് ।
ഗൃഹസ്ഥസ്യാപ്യൃതൌ ഗന്തുഃ സര്വേഷാം മദുപാസനമ് ॥ ൪൩ ॥
ഗൃഹസ്ഥസ്യാപ്യൃതൌ ഗന്തുഃ സര്വേഷാം മദുപാസനമ് ॥ ൪൩ ॥
ഇതി മാം യഃ സ്വധര്മേണ ഭജേന് നിത്യമനന്യഭാക് ।
സര്വഭൂതേഷു മദ്ഭാവോ മദ്ഭക്തിം വിന്ദതേ ദൃഢാമ് ॥ ൪൪ ॥
സര്വഭൂതേഷു മദ്ഭാവോ മദ്ഭക്തിം വിന്ദതേ ദൃഢാമ് ॥ ൪൪ ॥
ഭക്ത്യോദ്ധവാനപായിന്യാ സര്വലോകമഹേശ്വരമ് ।
സര്വോത്പത്ത്യപ്യയം ബ്രഹ്മ കാരണം മോപയാതി സഃ ॥ ൪൫ ॥
സര്വോത്പത്ത്യപ്യയം ബ്രഹ്മ കാരണം മോപയാതി സഃ ॥ ൪൫ ॥
ഇതി സ്വധര്മനിര്ണിക്തസത്ത്വോ നിര്ജ്ഞാതമദ്ഗതിഃ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നോ നചിരാത് സമുപൈതി മാമ് ॥ ൪൬ ॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നോ നചിരാത് സമുപൈതി മാമ് ॥ ൪൬ ॥
വര്ണാശ്രമവതാം ധര്മ ഏഷ ആചാരലക്ഷണഃ ।
സ ഏവ മദ്ഭക്തിയുതോ നിഃശ്രേയസകരഃ പരഃ ॥ ൪൭ ॥
സ ഏവ മദ്ഭക്തിയുതോ നിഃശ്രേയസകരഃ പരഃ ॥ ൪൭ ॥
ഏതത്തേഽഭിഹിതം സാധോ ഭവാന് പൃച്ഛതി യച്ച മാമ് ।
യഥാ സ്വധര്മസംയുക്തോ ഭക്തോ മാം സമിയാത് പരമ് ॥ ൪൮ ॥
യഥാ സ്വധര്മസംയുക്തോ ഭക്തോ മാം സമിയാത് പരമ് ॥ ൪൮ ॥