ଶ୍ରୀବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ
ପରିଗ୍ରହୋ ହି ଦୁଃଖାଯ ଯଦ୍ ଯତ୍ପ୍ରିଯତମଂ ନୃଣାମ୍ ।
ଅନନ୍ତଂ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଵକିଞ୍ଚନଃ ॥ ୧ ॥
ପରିଗ୍ରହୋ ହି ଦୁଃଖାଯ ଯଦ୍ ଯତ୍ପ୍ରିଯତମଂ ନୃଣାମ୍ ।
ଅନନ୍ତଂ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଵକିଞ୍ଚନଃ ॥ ୧ ॥
ସାମିଷଂ କୁରରଂ ଜଘ୍ନୁର୍ବଲିନୋଽନ୍ଯେ ନିରାମିଷାଃ ।
ତଦାମିଷଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ ସୁଖଂ ସମଵିନ୍ଦତ ॥ ୨ ॥
ତଦାମିଷଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ ସୁଖଂ ସମଵିନ୍ଦତ ॥ ୨ ॥
ନ ମେ ମାନାପମାନୌ ସ୍ତୋ ନ ଚିନ୍ତା ଗେହପୁତ୍ରିଣାମ୍ ।
ଆତ୍ମକ୍ରୀଡ ଆତ୍ମରତିର୍ଵିଚରାମୀହ ବାଲଵତ୍ ॥ ୩ ॥
ଆତ୍ମକ୍ରୀଡ ଆତ୍ମରତିର୍ଵିଚରାମୀହ ବାଲଵତ୍ ॥ ୩ ॥
ଦ୍ଵାଵେଵ ଚିନ୍ତଯା ମୁକ୍ତୌ ପରମାନନ୍ଦ ଆପ୍ଲୁତୌ ।
ଯୋ ଵିମୁଗ୍ଧୋ ଜଡୋ ବାଲୋ ଯୋ ଗୁଣେଭ୍ଯଃ ପରଂ ଗତଃ ॥ ୪ ॥
ଯୋ ଵିମୁଗ୍ଧୋ ଜଡୋ ବାଲୋ ଯୋ ଗୁଣେଭ୍ଯଃ ପରଂ ଗତଃ ॥ ୪ ॥
କ୍ଵଚିତ୍ କୁମାରୀ ତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଵୃଣାନାନ୍ ଗୃହମାଗତାନ୍ ।
ସ୍ଵଯଂ ତାନର୍ହଯାମାସ କ୍ଵାପି ଯାତେଷୁ ବନ୍ଧୁଷୁ ॥ ୫ ॥
ସ୍ଵଯଂ ତାନର୍ହଯାମାସ କ୍ଵାପି ଯାତେଷୁ ବନ୍ଧୁଷୁ ॥ ୫ ॥
ତେଷାମଭ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ଶାଲୀନ୍ ରହସି ପାର୍ଥିଵ ।
ଅଵଘ୍ନନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରକୋଷ୍ଠସ୍ଥାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ଶଙ୍ଖାଃ ସ୍ଵନଂ ମହତ୍ ॥ ୬ ॥
ଅଵଘ୍ନନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରକୋଷ୍ଠସ୍ଥାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ଶଙ୍ଖାଃ ସ୍ଵନଂ ମହତ୍ ॥ ୬ ॥
ସା ତଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତଂ ମତ୍ଵା ମହତୀ ଵ୍ରୀଡିତା ତତଃ ।
ବଭଞ୍ଜୈକୈକଶଃ ଶଙ୍ଖାନ୍ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ପାଣ୍ଯୋରଶେଷଯତ୍ ॥ ୭ ॥
ବଭଞ୍ଜୈକୈକଶଃ ଶଙ୍ଖାନ୍ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ପାଣ୍ଯୋରଶେଷଯତ୍ ॥ ୭ ॥
ଉଭଯୋରପ୍ଯଭୂଦ୍ ଘୋଷୋ ହ୍ଯଵଘ୍ନନ୍ତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଶଙ୍ଖଯୋଃ ।
ତତ୍ରାପ୍ଯେକଂ ନିରଭିଦଦେକସ୍ମାନ୍ନାଭଵଦ୍ ଧ୍ଵନିଃ ॥ ୮ ॥
ତତ୍ରାପ୍ଯେକଂ ନିରଭିଦଦେକସ୍ମାନ୍ନାଭଵଦ୍ ଧ୍ଵନିଃ ॥ ୮ ॥
ଅନ୍ଵଶିକ୍ଷମିମଂ ତସ୍ଯା ଉପଦେଶମରିନ୍ଦମ ।
ଲୋକାନନୁଚରନ୍ନେତାନ୍ ଲୋକତତ୍ତ୍ଵଵିଵିତ୍ସଯା ॥ ୯ ॥
ଲୋକାନନୁଚରନ୍ନେତାନ୍ ଲୋକତତ୍ତ୍ଵଵିଵିତ୍ସଯା ॥ ୯ ॥
ଵାସେ ବହୂନାଂ କଲହୋ ଭଵେଦ୍ ଵାର୍ତା ଦ୍ଵଯୋରପି ।
ଏକ ଏଵ ଵସେତ୍ତସ୍ମାତ୍ କୁମାର୍ଯା ଇଵ କଙ୍କଣଃ ॥ ୧୦ ॥
ଏକ ଏଵ ଵସେତ୍ତସ୍ମାତ୍ କୁମାର୍ଯା ଇଵ କଙ୍କଣଃ ॥ ୧୦ ॥
ମନ ଏକତ୍ର ସଂଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଜ୍ଜିତଶ୍ଵାସୋ ଜିତାସନଃ ।
ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ଧ୍ରିଯମାଣମତନ୍ଦ୍ରିତଃ ॥ ୧୧ ॥
ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ଧ୍ରିଯମାଣମତନ୍ଦ୍ରିତଃ ॥ ୧୧ ॥
ଯସ୍ମିନ୍ ମନୋ ଲବ୍ଧପଦଂ ଯଦେତ-
ଚ୍ଛନୈଃ ଶନୈର୍ମୁଞ୍ଚତି କର୍ମରେଣୂନ୍ ।
ସତ୍ତ୍ଵେନ ଵୃଦ୍ଧେନ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚ
ଵିଧୂଯ ନିର୍ଵାଣମୁପୈତ୍ଯନିନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧୨ ॥
ଚ୍ଛନୈଃ ଶନୈର୍ମୁଞ୍ଚତି କର୍ମରେଣୂନ୍ ।
ସତ୍ତ୍ଵେନ ଵୃଦ୍ଧେନ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚ
ଵିଧୂଯ ନିର୍ଵାଣମୁପୈତ୍ଯନିନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧୨ ॥
ତଦୈଵମାତ୍ମନ୍ଯଵରୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ
ନ ଵେଦ କିଞ୍ଚିଦ୍ ବହିରନ୍ତରଂ ଵା ।
ଯଥେଷୁକାରୋ ନୃପତିଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ-
ମିଷୌ ଗତାତ୍ମା ନ ଦଦର୍ଶ ପାର୍ଶ୍ଵେ ॥ ୧୩ ॥
ନ ଵେଦ କିଞ୍ଚିଦ୍ ବହିରନ୍ତରଂ ଵା ।
ଯଥେଷୁକାରୋ ନୃପତିଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ-
ମିଷୌ ଗତାତ୍ମା ନ ଦଦର୍ଶ ପାର୍ଶ୍ଵେ ॥ ୧୩ ॥
ଏକଚାର୍ଯନିକେତଃ ସ୍ଯାଦପ୍ରମତ୍ତୋ ଗୁହାଶଯଃ ।
ଅଲକ୍ଷ୍ଯମାଣ ଆଚାରୈର୍ମୁନିରେକୋଽଲ୍ପଭାଷଣଃ ॥ ୧୪ ॥
ଅଲକ୍ଷ୍ଯମାଣ ଆଚାରୈର୍ମୁନିରେକୋଽଲ୍ପଭାଷଣଃ ॥ ୧୪ ॥
ଗୃହାରମ୍ଭୋ ହି ଦୁଃଖାଯ ଵିଫଲଶ୍ଚାଧ୍ରୁଵାତ୍ମନଃ ।
ସର୍ପଃ ପରକୃତଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସୁଖମେଧତେ ॥ ୧୫ ॥
ସର୍ପଃ ପରକୃତଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସୁଖମେଧତେ ॥ ୧୫ ॥
ଏକୋ ନାରାଯଣୋ ଦେଵଃ ପୂର୍ଵସୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଵମାଯଯା ।
ସଂହୃତ୍ଯ କାଲକଲଯା କଲ୍ପାନ୍ତ ଇଦମୀଶ୍ଵରଃ ।
ଏକ ଏଵାଦ୍ଵିତୀଯୋଽଭୂଦାତ୍ମାଧାରୋଽଖିଲାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧୬ ॥
ସଂହୃତ୍ଯ କାଲକଲଯା କଲ୍ପାନ୍ତ ଇଦମୀଶ୍ଵରଃ ।
ଏକ ଏଵାଦ୍ଵିତୀଯୋଽଭୂଦାତ୍ମାଧାରୋଽଖିଲାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧୬ ॥
କାଲେନାତ୍ମାନୁଭାଵେନ ସାମ୍ଯଂ ନୀତାସୁ ଶକ୍ତିଷୁ ।
ସତ୍ତ୍ଵାଦିଷ୍ଵାଦିପୁରୁଷଃ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧୭ ॥
ସତ୍ତ୍ଵାଦିଷ୍ଵାଦିପୁରୁଷଃ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧୭ ॥
ପରାଵରାଣାଂ ପରମ ଆସ୍ତେ କୈଵଲ୍ଯସଂଜ୍ଞିତଃ ।
କେଵଲାନୁଭଵାନନ୍ଦସନ୍ଦୋହୋ ନିରୁପାଧିକଃ ॥ ୧୮ ॥
କେଵଲାନୁଭଵାନନ୍ଦସନ୍ଦୋହୋ ନିରୁପାଧିକଃ ॥ ୧୮ ॥
କେଵଲାତ୍ମାନୁଭାଵେନ ସ୍ଵମାଯାଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକାମ୍ ।
ସଙ୍କ୍ଷୋଭଯନ୍ ସୃଜତ୍ଯାଦୌ ତଯା ସୂତ୍ରମରିନ୍ଦମ ॥ ୧୯ ॥
ସଙ୍କ୍ଷୋଭଯନ୍ ସୃଜତ୍ଯାଦୌ ତଯା ସୂତ୍ରମରିନ୍ଦମ ॥ ୧୯ ॥
ତାମାହୁସ୍ତ୍ରିଗୁଣଵ୍ଯକ୍ତିଂ ସୃଜନ୍ତୀଂ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍ ।
ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରୋତମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯେନ ସଂସରତେ ପୁମାନ୍ ॥ ୨୦ ॥
ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରୋତମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯେନ ସଂସରତେ ପୁମାନ୍ ॥ ୨୦ ॥
ଯଥୋର୍ଣନାଭିର୍ହୃଦଯାଦୂର୍ଣାଂ ସନ୍ତତ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରତଃ ।
ତଯା ଵିହୃତ୍ଯ ଭୂଯସ୍ତାଂ ଗ୍ରସତ୍ଯେଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ ॥ ୨୧ ॥
ତଯା ଵିହୃତ୍ଯ ଭୂଯସ୍ତାଂ ଗ୍ରସତ୍ଯେଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ ॥ ୨୧ ॥
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ମନୋ ଦେହୀ ଧାରଯେତ୍ ସକଲଂ ଧିଯା ।
ସ୍ନେହାଦ୍ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ ଭଯାଦ୍ ଵାପି ଯାତି ତତ୍ତତ୍ସ୍ଵରୂପତାମ୍ ॥ ୨୨ ॥
ସ୍ନେହାଦ୍ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ ଭଯାଦ୍ ଵାପି ଯାତି ତତ୍ତତ୍ସ୍ଵରୂପତାମ୍ ॥ ୨୨ ॥
କୀଟଃ ପେଶସ୍କୃତଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ କୁଡ୍ଯାଂ ତେନ ପ୍ରଵେଶିତଃ ।
ଯାତି ତତ୍ସାତ୍ମତାଂ ରାଜନ୍ ପୂର୍ଵରୂପମସନ୍ତ୍ଯଜନ୍ ॥ ୨୩ ॥
ଯାତି ତତ୍ସାତ୍ମତାଂ ରାଜନ୍ ପୂର୍ଵରୂପମସନ୍ତ୍ଯଜନ୍ ॥ ୨୩ ॥
ଏଵଂ ଗୁରୁଭ୍ଯ ଏତେଭ୍ଯ ଏଷା ମେ ଶିକ୍ଷିତା ମତିଃ ।
ସ୍ଵାତ୍ମୋପଶିକ୍ଷିତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଶୃଣୁ ମେ ଵଦତଃ ପ୍ରଭୋ ॥ ୨୪ ॥
ସ୍ଵାତ୍ମୋପଶିକ୍ଷିତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଶୃଣୁ ମେ ଵଦତଃ ପ୍ରଭୋ ॥ ୨୪ ॥
ଦେହୋ ଗୁରୁର୍ମମ ଵିରକ୍ତିଵିଵେକହେତୁ-
ର୍ବିଭ୍ରତ୍ ସ୍ମ ସତ୍ତ୍ଵନିଧନଂ ସତତାର୍ତ୍ଯୁଦର୍କମ୍ ।
ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯନେନ ଵିମୃଶାମି ଯଥା ତଥାପି
ପାରକ୍ଯମିତ୍ଯଵସିତୋ ଵିଚରାମ୍ଯସଙ୍ଗଃ ॥ ୨୫ ॥
ର୍ବିଭ୍ରତ୍ ସ୍ମ ସତ୍ତ୍ଵନିଧନଂ ସତତାର୍ତ୍ଯୁଦର୍କମ୍ ।
ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯନେନ ଵିମୃଶାମି ଯଥା ତଥାପି
ପାରକ୍ଯମିତ୍ଯଵସିତୋ ଵିଚରାମ୍ଯସଙ୍ଗଃ ॥ ୨୫ ॥
ଜାଯାତ୍ମଜାର୍ଥପଶୁଭୃତ୍ଯଗୃହାପ୍ତଵର୍ଗାନ୍
ପୁଷ୍ଣାତି ଯତ୍ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା ଵିତନ୍ଵନ୍ ।
ସ୍ଵାନ୍ତେ ସକୃଚ୍ଛ୍ରମଵରୁଦ୍ଧଧନଃ ସ ଦେହଃ
ସୃଷ୍ଟ୍ଵାସ୍ଯ ବୀଜମଵସୀଦତି ଵୃକ୍ଷଧର୍ମଃ ॥ ୨୬ ॥
ପୁଷ୍ଣାତି ଯତ୍ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା ଵିତନ୍ଵନ୍ ।
ସ୍ଵାନ୍ତେ ସକୃଚ୍ଛ୍ରମଵରୁଦ୍ଧଧନଃ ସ ଦେହଃ
ସୃଷ୍ଟ୍ଵାସ୍ଯ ବୀଜମଵସୀଦତି ଵୃକ୍ଷଧର୍ମଃ ॥ ୨୬ ॥
ଜିହ୍ଵୈକତୋଽମୁମପକର୍ଷତି କର୍ହି ତର୍ଷା
ଶିଶ୍ନୋଽନ୍ଯତସ୍ତ୍ଵଗୁଦରଂ ଶ୍ରଵଣଂ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ।
ଘ୍ରାଣୋଽନ୍ଯତଶ୍ଚପଲଦୃକ୍ କ୍ଵ ଚ କର୍ମଶକ୍ତି-
ର୍ବହ୍ଵ୍ଯଃ ସପତ୍ନ୍ଯ ଇଵ ଗେହପତିଂ ଲୁନନ୍ତି ॥ ୨୭ ॥
ଶିଶ୍ନୋଽନ୍ଯତସ୍ତ୍ଵଗୁଦରଂ ଶ୍ରଵଣଂ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ।
ଘ୍ରାଣୋଽନ୍ଯତଶ୍ଚପଲଦୃକ୍ କ୍ଵ ଚ କର୍ମଶକ୍ତି-
ର୍ବହ୍ଵ୍ଯଃ ସପତ୍ନ୍ଯ ଇଵ ଗେହପତିଂ ଲୁନନ୍ତି ॥ ୨୭ ॥
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରାଣି ଵିଵିଧାନ୍ଯଜଯାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯା
ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସରୀସୃପପଶୂନ୍ ଖଗଦନ୍ଦଶୂକାନ୍ ।
ତୈସ୍ତୈରତୁଷ୍ଟହୃଦଯଃ ପୁରୁଷଂ ଵିଧାଯ
ବ୍ରହ୍ମାଵଲୋକଧିଷଣଂ ମୁଦମାପ ଦେଵଃ ॥ ୨୮ ॥
ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସରୀସୃପପଶୂନ୍ ଖଗଦନ୍ଦଶୂକାନ୍ ।
ତୈସ୍ତୈରତୁଷ୍ଟହୃଦଯଃ ପୁରୁଷଂ ଵିଧାଯ
ବ୍ରହ୍ମାଵଲୋକଧିଷଣଂ ମୁଦମାପ ଦେଵଃ ॥ ୨୮ ॥
ଲବ୍ଧ୍ଵା ସୁଦୁର୍ଲଭମିଦଂ ବହୁସମ୍ଭଵାନ୍ତେ
ମାନୁଷ୍ଯମର୍ଥଦମନିତ୍ଯମପୀହ ଧୀରଃ ।
ତୂର୍ଣଂ ଯତେତ ନ ପତେଦନୁମୃତ୍ଯୁ ଯାଵ-
ନ୍ନିଃଶ୍ରେଯସାଯ ଵିଷଯଃ ଖଲୁ ସର୍ଵତଃ ସ୍ଯାତ୍ ॥ ୨୯ ॥
ମାନୁଷ୍ଯମର୍ଥଦମନିତ୍ଯମପୀହ ଧୀରଃ ।
ତୂର୍ଣଂ ଯତେତ ନ ପତେଦନୁମୃତ୍ଯୁ ଯାଵ-
ନ୍ନିଃଶ୍ରେଯସାଯ ଵିଷଯଃ ଖଲୁ ସର୍ଵତଃ ସ୍ଯାତ୍ ॥ ୨୯ ॥
ଏଵଂ ସଞ୍ଜାତଵୈରାଗ୍ଯୋ ଵିଜ୍ଞାନାଲୋକ ଆତ୍ମନି ।
ଵିଚରାମି ମହୀମେତାଂ ମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋଽନହଙ୍କୃତଃ ॥ ୩୦ ॥
ଵିଚରାମି ମହୀମେତାଂ ମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋଽନହଙ୍କୃତଃ ॥ ୩୦ ॥
ନ ହ୍ଯେକସ୍ମାଦ୍ ଗୁରୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ସୁସ୍ଥିରଂ ସ୍ଯାତ୍ ସୁପୁଷ୍କଲମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମୈତଦଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵୈ ଗୀଯତେ ବହୁଧର୍ଷିଭିଃ ॥ ୩୧ ॥
ବ୍ରହ୍ମୈତଦଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵୈ ଗୀଯତେ ବହୁଧର୍ଷିଭିଃ ॥ ୩୧ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଦୁଂ ଵିପ୍ରସ୍ତମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଗଭୀରଧୀଃ ।
ଵନ୍ଦିତଃ ସ୍ଵର୍ଚିତୋ ରାଜ୍ଞା ଯଯୌ ପ୍ରୀତୋ ଯଥାଗତମ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଦୁଂ ଵିପ୍ରସ୍ତମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଗଭୀରଧୀଃ ।
ଵନ୍ଦିତଃ ସ୍ଵର୍ଚିତୋ ରାଜ୍ଞା ଯଯୌ ପ୍ରୀତୋ ଯଥାଗତମ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଅଵଧୂତଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୂର୍ଵେଷାଂ ନଃ ସ ପୂର୍ଵଜଃ ।
ସର୍ଵସଙ୍ଗଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସମଚିତ୍ତୋ ବଭୂଵ ହ ॥ ୩୩ ॥
ସର୍ଵସଙ୍ଗଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସମଚିତ୍ତୋ ବଭୂଵ ହ ॥ ୩୩ ॥