શ્રીશુક ઉવાચ
વરીયાનેષ તે પ્રશ્નઃ કૃતો લોકહિતં
નૃપ ।
આત્મવિત્સમ્મતઃ પુંસાં શ્રોતવ્યાદિષુ યઃ પરઃ ॥ ૧ ॥
વરીયાનેષ તે પ્રશ્નઃ કૃતો લોકહિતં
નૃપ ।
આત્મવિત્સમ્મતઃ પુંસાં શ્રોતવ્યાદિષુ યઃ પરઃ ॥ ૧ ॥
શ્રોતવ્યાદીનિ રાજેન્દ્ર નૃણાં સન્તિ
સહસ્રશઃ ।
અપશ્યતામાત્મતત્ત્વં ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્ ॥ ૨ ॥
સહસ્રશઃ ।
અપશ્યતામાત્મતત્ત્વં ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્ ॥ ૨ ॥
નિદ્રયા હ્રિયતે નક્તં વ્યવાયેન ચ વા વયઃ ।
દિવા ચાર્થેહયા રાજન્ કુટુમ્બભરણેન વા ॥ ૩ ॥
દિવા ચાર્થેહયા રાજન્ કુટુમ્બભરણેન વા ॥ ૩ ॥
દેહાપત્યકલત્રાદિષ્વાત્મસૈન્યેષ્વસત્સ્વપિ ।
તેષાં પ્રમત્તો નિધનં પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ॥ ૪ ॥
તેષાં પ્રમત્તો નિધનં પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ॥ ૪ ॥
તસ્માદ્ભારત સર્વાત્મા ભગવાનીશ્વરો હરિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ સ્મર્તવ્યશ્ચેચ્છતાભયમ્ ॥ ૫ ॥
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ સ્મર્તવ્યશ્ચેચ્છતાભયમ્ ॥ ૫ ॥
એતાવાન્ સાંખ્યયોગાભ્યાં સ્વધર્મપરિનિષ્ઠયા ।
જન્મલાભઃ પરઃ પુંસામન્તે નારાયણસ્મૃતિઃ ॥ ૬ ॥
જન્મલાભઃ પરઃ પુંસામન્તે નારાયણસ્મૃતિઃ ॥ ૬ ॥
પ્રાયેણ મુનયો રાજન્નિવૃત્તા વિધિષેધતઃ ।
નૈર્ગુણ્યસ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ ॥ ૭ ॥
નૈર્ગુણ્યસ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ ॥ ૭ ॥
ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ ।
અધીતવાન્ દ્વાપરાદૌ પિતુર્દ્વૈપાયનાદહમ્ ॥ ૮ ॥
અધીતવાન્ દ્વાપરાદૌ પિતુર્દ્વૈપાયનાદહમ્ ॥ ૮ ॥
પરિનિષ્ઠિતોઽપિ નૈર્ગુણ્ય ઉત્તમશ્લોકલીલયા ।
ગૃહીતચેતા રાજર્ષે આખ્યાનં યદધીતવાન્ ॥ ૯ ॥
ગૃહીતચેતા રાજર્ષે આખ્યાનં યદધીતવાન્ ॥ ૯ ॥
તદહં તેઽભિધાસ્યામિ મહાપૌરુષિકો ભવાન્ ।
યસ્ય શ્રદ્દધતામાશુ સ્યાન્મુકુન્દે મતિઃ સતી ॥ ૧૦ ॥
યસ્ય શ્રદ્દધતામાશુ સ્યાન્મુકુન્દે મતિઃ સતી ॥ ૧૦ ॥
એતન્નિર્વિદ્યમાનાનામિચ્છતામકુતોભયમ્ ।
યોગિનાં નૃપ નિર્ણીતં હરેર્નામાનુકીર્તનમ્ ॥ ૧૧ ॥
યોગિનાં નૃપ નિર્ણીતં હરેર્નામાનુકીર્તનમ્ ॥ ૧૧ ॥
કિં પ્રમત્તસ્ય બહુભિઃ પરોક્ષૈર્હાયનૈરિહ ।
વરં મુહૂર્તં વિદિતં ઘટતે શ્રેયસે યતઃ ॥ ૧૨ ॥
વરં મુહૂર્તં વિદિતં ઘટતે શ્રેયસે યતઃ ॥ ૧૨ ॥
ખટ્વાઙ્ગો નામ રાજર્ષિર્જ્ઞાત્વેયત્તામિહાયુષઃ ।
મુહૂર્તાત્સર્વમુત્સૃજ્ય ગતવાનભયં હરિમ્ ॥ ૧૩ ॥
મુહૂર્તાત્સર્વમુત્સૃજ્ય ગતવાનભયં હરિમ્ ॥ ૧૩ ॥
તવાપ્યેતર્હિ કૌરવ્ય સપ્તાહં જીવિતાવધિઃ ।
ઉપકલ્પય તત્સર્વં તાવદ્યત્સામ્પરાયિકમ્ ॥ ૧૪ ॥
ઉપકલ્પય તત્સર્વં તાવદ્યત્સામ્પરાયિકમ્ ॥ ૧૪ ॥
અન્તકાલે તુ પુરુષ આગતે ગતસાધ્વસઃ ।
છિન્દ્યાદસઙ્ગશસ્ત્રેણ સ્પૃહાં દેહેઽનુ યે ચ તમ્ ॥ ૧૫ ॥
છિન્દ્યાદસઙ્ગશસ્ત્રેણ સ્પૃહાં દેહેઽનુ યે ચ તમ્ ॥ ૧૫ ॥
ગૃહાત્ પ્રવ્રજિતો ધીરઃ પુણ્યતીર્થજલાપ્લુતઃ ।
શુચૌ વિવિક્ત આસીનો વિધિવત્કલ્પિતાસને ॥ ૧૬ ॥
શુચૌ વિવિક્ત આસીનો વિધિવત્કલ્પિતાસને ॥ ૧૬ ॥
અભ્યસેન્મનસા શુદ્ધં ત્રિવૃદ્બ્રહ્માક્ષરં પરમ્ ।
મનો યચ્છેજ્જિતશ્વાસો બ્રહ્મબીજમવિસ્મરન્ ॥ ૧૭ ॥
મનો યચ્છેજ્જિતશ્વાસો બ્રહ્મબીજમવિસ્મરન્ ॥ ૧૭ ॥
નિયચ્છેદ્વિષયેભ્યોઽક્ષાન્મનસા બુદ્ધિસારથિઃ ।
મનઃ કર્મભિરાક્ષિપ્તં શુભાર્થે ધારયેદ્ધિયા ॥ ૧૮ ॥
મનઃ કર્મભિરાક્ષિપ્તં શુભાર્થે ધારયેદ્ધિયા ॥ ૧૮ ॥
તત્રૈકાવયવં ધ્યાયેદવ્યુચ્છિન્નેન ચેતસા ।
મનો નિર્વિષયં યુક્ત્વા તતઃ કિઞ્ચન ન સ્મરેત્ ।
પદં તત્પરમં વિષ્ણોર્મનો યત્ર પ્રસીદતિ ॥ ૧૯ ॥
મનો નિર્વિષયં યુક્ત્વા તતઃ કિઞ્ચન ન સ્મરેત્ ।
પદં તત્પરમં વિષ્ણોર્મનો યત્ર પ્રસીદતિ ॥ ૧૯ ॥
રજસ્તમોભ્યામાક્ષિપ્તં વિમૂઢં મન આત્મનઃ ।
યચ્છેદ્ધારણયા ધીરો હન્તિ યા તત્કૃતં મલમ્ ॥ ૨૦ ॥
યચ્છેદ્ધારણયા ધીરો હન્તિ યા તત્કૃતં મલમ્ ॥ ૨૦ ॥
યસ્યાં સન્ધાર્યમાણાયાં યોગિનો ભક્તિલક્ષણઃ ।
આશુ સમ્પદ્યતે યોગ આશ્રયં ભદ્રમીક્ષતઃ ॥ ૨૧ ॥
આશુ સમ્પદ્યતે યોગ આશ્રયં ભદ્રમીક્ષતઃ ॥ ૨૧ ॥
રાજોવાચ
યથા સન્ધાર્યતે બ્રહ્મન્ ધારણા યત્ર સમ્મતા ।
યાદૃશી વા હરેદાશુ પુરુષસ્ય મનોમલમ્ ॥ ૨૨ ॥
યથા સન્ધાર્યતે બ્રહ્મન્ ધારણા યત્ર સમ્મતા ।
યાદૃશી વા હરેદાશુ પુરુષસ્ય મનોમલમ્ ॥ ૨૨ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
જિતાસનો જિતશ્વાસો જિતસઙ્ગો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્થૂલે ભગવતો રૂપે મનઃ સન્ધારયેદ્ધિયા ॥ ૨૩ ॥
જિતાસનો જિતશ્વાસો જિતસઙ્ગો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્થૂલે ભગવતો રૂપે મનઃ સન્ધારયેદ્ધિયા ॥ ૨૩ ॥
વિશેષસ્તસ્ય દેહોઽયં સ્થવિષ્ઠશ્ચ સ્થવીયસામ્ ।
યત્રેદં વ્યજ્યતે વિશ્વં ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ચ સત્ ॥ ૨૪ ॥
યત્રેદં વ્યજ્યતે વિશ્વં ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ચ સત્ ॥ ૨૪ ॥
અણ્ડકોશે શરીરેઽસ્મિન્ સપ્તાવરણસંયુતે ।
વૈરાજઃ પુરુષો યોઽસૌ ભગવાન્ ધારણાશ્રયઃ ॥ ૨૫ ॥
વૈરાજઃ પુરુષો યોઽસૌ ભગવાન્ ધારણાશ્રયઃ ॥ ૨૫ ॥
પાતાલમેતસ્ય હિ પાદમૂલં
પઠન્તિ પાર્ષ્ણિપ્રપદે રસાતલમ્ ।
મહાતલં વિશ્વસૃજોઽથ ગુલ્ફૌ
તલાતલં વૈ પુરુષસ્ય જઙ્ઘે ॥ ૨૬ ॥
પઠન્તિ પાર્ષ્ણિપ્રપદે રસાતલમ્ ।
મહાતલં વિશ્વસૃજોઽથ ગુલ્ફૌ
તલાતલં વૈ પુરુષસ્ય જઙ્ઘે ॥ ૨૬ ॥
દ્વે જાનુની સુતલં વિશ્વમૂર્તે-
રૂરુદ્વયં વિતલં ચાતલં ચ ।
મહીતલં તજ્જઘનં મહીપતે
નભસ્તલં નાભિસરો ગૃણન્તિ ॥ ૨૭ ॥
રૂરુદ્વયં વિતલં ચાતલં ચ ।
મહીતલં તજ્જઘનં મહીપતે
નભસ્તલં નાભિસરો ગૃણન્તિ ॥ ૨૭ ॥
ઉરઃસ્થલં જ્યોતિરનીકમસ્ય
ગ્રીવા મહર્વદનં વૈ જનોઽસ્ય ।
તપો વરાટીં વિદુરાદિપુંસઃ
સત્યં તુ શીર્ષાણિ સહસ્રશીર્ષ્ણઃ ॥ ૨૮ ॥
ગ્રીવા મહર્વદનં વૈ જનોઽસ્ય ।
તપો વરાટીં વિદુરાદિપુંસઃ
સત્યં તુ શીર્ષાણિ સહસ્રશીર્ષ્ણઃ ॥ ૨૮ ॥
ઇન્દ્રાદયો બાહવ આહુરુસ્રાઃ
કર્ણૌ દિશઃશ્રોત્રમમુષ્ય શબ્દઃ ।
નાસત્યદસ્રૌ પરમસ્ય નાસે
ઘ્રાણોઽસ્ય ગન્ધો મુખમગ્નિરિદ્ધઃ ॥ ૨૯ ॥
કર્ણૌ દિશઃશ્રોત્રમમુષ્ય શબ્દઃ ।
નાસત્યદસ્રૌ પરમસ્ય નાસે
ઘ્રાણોઽસ્ય ગન્ધો મુખમગ્નિરિદ્ધઃ ॥ ૨૯ ॥
દ્યૌરક્ષિણી ચક્ષુરભૂત્પતઙ્ગઃ
પક્ષ્માણિ વિષ્ણોરહની ઉભે ચ ।
તદ્ભ્રૂવિજૃમ્ભઃ પરમેષ્ઠિધિષ્ણ્ય-
માપોઽસ્ય તાલુ રસ એવ જિહ્વા ॥ ૩૦ ॥
પક્ષ્માણિ વિષ્ણોરહની ઉભે ચ ।
તદ્ભ્રૂવિજૃમ્ભઃ પરમેષ્ઠિધિષ્ણ્ય-
માપોઽસ્ય તાલુ રસ એવ જિહ્વા ॥ ૩૦ ॥
છન્દાંસ્યનન્તસ્ય શિરો ગૃણન્તિ
દંષ્ટ્રા યમઃ સ્નેહકલા દ્વિજાનિ ।
હાસો જનોન્માદકરી ચ માયા
દુરન્તસર્ગો યદપાઙ્ગમોક્ષઃ ॥ ૩૧ ॥
દંષ્ટ્રા યમઃ સ્નેહકલા દ્વિજાનિ ।
હાસો જનોન્માદકરી ચ માયા
દુરન્તસર્ગો યદપાઙ્ગમોક્ષઃ ॥ ૩૧ ॥
વ્રીડોત્તરૌષ્ઠોઽધર એવ લોભો
ધર્મઃ સ્તનોઽધર્મપથોઽસ્ય પૃષ્ઠમ્ ।
કસ્તસ્ય મેઢ્રં વૃષણૌ ચ મિત્રૌ
કુક્ષિઃ સમુદ્રા ગિરયોઽસ્થિસઙ્ઘાઃ ॥ ૩૨ ॥
ધર્મઃ સ્તનોઽધર્મપથોઽસ્ય પૃષ્ઠમ્ ।
કસ્તસ્ય મેઢ્રં વૃષણૌ ચ મિત્રૌ
કુક્ષિઃ સમુદ્રા ગિરયોઽસ્થિસઙ્ઘાઃ ॥ ૩૨ ॥
નદ્યોઽસ્ય નાડ્યોઽથ તનૂરુહાણિ
મહીરુહા વિશ્વતનોર્નૃપેન્દ્ર ।
અનન્તવીર્યઃ શ્વસિતં માતરિશ્વા
ગતિર્વયઃ કર્મ ગુણપ્રવાહઃ ॥ ૩૩ ॥
મહીરુહા વિશ્વતનોર્નૃપેન્દ્ર ।
અનન્તવીર્યઃ શ્વસિતં માતરિશ્વા
ગતિર્વયઃ કર્મ ગુણપ્રવાહઃ ॥ ૩૩ ॥
ઈશસ્ય કેશાન્ વિદુરમ્બુવાહાન્
વાસસ્તુ સન્ધ્યાં કુરુવર્ય ભૂમ્નઃ ।
અવ્યક્તમાહુર્હૃદયં મનશ્ચ
સ ચન્દ્રમાઃ સર્વવિકારકોશઃ ॥ ૩૪ ॥
વાસસ્તુ સન્ધ્યાં કુરુવર્ય ભૂમ્નઃ ।
અવ્યક્તમાહુર્હૃદયં મનશ્ચ
સ ચન્દ્રમાઃ સર્વવિકારકોશઃ ॥ ૩૪ ॥
વિજ્ઞાનશક્તિં મહિમામનન્તિ
સર્વાત્મનોઽન્તઃકરણં ગિરિત્રમ્ ।
અશ્વાશ્વતર્યુષ્ટ્રગજા નખાનિ
સર્વે મૃગાઃ પશવઃ શ્રોણિદેશે ॥ ૩૫ ॥
સર્વાત્મનોઽન્તઃકરણં ગિરિત્રમ્ ।
અશ્વાશ્વતર્યુષ્ટ્રગજા નખાનિ
સર્વે મૃગાઃ પશવઃ શ્રોણિદેશે ॥ ૩૫ ॥
વયાંસિ તદ્વ્યાકરણં વિચિત્રં
મનુર્મનીષા મનુજો નિવાસઃ ।
ગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણાપ્સરઃ
સ્વરસ્મૃતીરસુરાનીકવીર્યઃ ॥ ૩૬ ॥
મનુર્મનીષા મનુજો નિવાસઃ ।
ગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણાપ્સરઃ
સ્વરસ્મૃતીરસુરાનીકવીર્યઃ ॥ ૩૬ ॥
બ્રહ્માનનં ક્ષત્રભુજો મહાત્મા
વિડૂરુરઙ્ઘ્રિશ્રિતકૃષ્ણવર્ણઃ ।
નાનાભિધાભીજ્યગણોપપન્નો
દ્રવ્યાત્મકઃ કર્મ વિતાનયોગઃ ॥ ૩૭ ॥
વિડૂરુરઙ્ઘ્રિશ્રિતકૃષ્ણવર્ણઃ ।
નાનાભિધાભીજ્યગણોપપન્નો
દ્રવ્યાત્મકઃ કર્મ વિતાનયોગઃ ॥ ૩૭ ॥
ઇયાનસાવીશ્વરવિગ્રહસ્ય
યઃ સન્નિવેષઃ કથિતો મયા તે ।
સન્ધાર્યતેઽસ્મિન્ વપુષિ સ્થવિષ્ઠે
મનઃ સ્વબુદ્ધ્યા ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥ ૩૮ ॥
યઃ સન્નિવેષઃ કથિતો મયા તે ।
સન્ધાર્યતેઽસ્મિન્ વપુષિ સ્થવિષ્ઠે
મનઃ સ્વબુદ્ધ્યા ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥ ૩૮ ॥
સ સર્વધીવૃત્ત્યનુભૂતસર્વ
આત્મા યથા સ્વપ્નજનેક્ષિતૈકઃ ।
તં સત્યમાનન્દનિધિં ભજેત
નાન્યત્ર સજ્જેદ્ યત આત્મપાતઃ ॥ ૩૯ ॥
આત્મા યથા સ્વપ્નજનેક્ષિતૈકઃ ।
તં સત્યમાનન્દનિધિં ભજેત
નાન્યત્ર સજ્જેદ્ યત આત્મપાતઃ ॥ ૩૯ ॥