ശ്രീശുക ഉവാച
വരീയാനേഷ തേ പ്രശ്നഃ കൃതോ ലോകഹിതം
നൃപ ।
ആത്മവിത്സമ്മതഃ പുംസാം ശ്രോതവ്യാദിഷു യഃ പരഃ ॥ ൧ ॥
വരീയാനേഷ തേ പ്രശ്നഃ കൃതോ ലോകഹിതം
നൃപ ।
ആത്മവിത്സമ്മതഃ പുംസാം ശ്രോതവ്യാദിഷു യഃ പരഃ ॥ ൧ ॥
ശ്രോതവ്യാദീനി രാജേന്ദ്ര നൃണാം സന്തി
സഹസ്രശഃ ।
അപശ്യതാമാത്മതത്ത്വം ഗൃഹേഷു ഗൃഹമേധിനാമ് ॥ ൨ ॥
സഹസ്രശഃ ।
അപശ്യതാമാത്മതത്ത്വം ഗൃഹേഷു ഗൃഹമേധിനാമ് ॥ ൨ ॥
നിദ്രയാ ഹ്രിയതേ നക്തം വ്യവായേന ച വാ വയഃ ।
ദിവാ ചാര്ഥേഹയാ രാജന് കുടുമ്ബഭരണേന വാ ॥ ൩ ॥
ദിവാ ചാര്ഥേഹയാ രാജന് കുടുമ്ബഭരണേന വാ ॥ ൩ ॥
ദേഹാപത്യകലത്രാദിഷ്വാത്മസൈന്യേഷ്വസത്സ്വപി ।
തേഷാം പ്രമത്തോ നിധനം പശ്യന്നപി ന പശ്യതി ॥ ൪ ॥
തേഷാം പ്രമത്തോ നിധനം പശ്യന്നപി ന പശ്യതി ॥ ൪ ॥
തസ്മാദ്ഭാരത സര്വാത്മാ ഭഗവാനീശ്വരോ ഹരിഃ ।
ശ്രോതവ്യഃ കീര്തിതവ്യശ്ച സ്മര്തവ്യശ്ചേച്ഛതാഭയമ് ॥ ൫ ॥
ശ്രോതവ്യഃ കീര്തിതവ്യശ്ച സ്മര്തവ്യശ്ചേച്ഛതാഭയമ് ॥ ൫ ॥
ഏതാവാന് സാംഖ്യയോഗാഭ്യാം സ്വധര്മപരിനിഷ്ഠയാ ।
ജന്മലാഭഃ പരഃ പുംസാമന്തേ നാരായണസ്മൃതിഃ ॥ ൬ ॥
ജന്മലാഭഃ പരഃ പുംസാമന്തേ നാരായണസ്മൃതിഃ ॥ ൬ ॥
പ്രായേണ മുനയോ രാജന്നിവൃത്താ വിധിഷേധതഃ ।
നൈര്ഗുണ്യസ്ഥാ രമന്തേ സ്മ ഗുണാനുകഥനേ ഹരേഃ ॥ ൭ ॥
നൈര്ഗുണ്യസ്ഥാ രമന്തേ സ്മ ഗുണാനുകഥനേ ഹരേഃ ॥ ൭ ॥
ഇദം ഭാഗവതം നാമ പുരാണം ബ്രഹ്മസമ്മിതമ് ।
അധീതവാന് ദ്വാപരാദൌ പിതുര്ദ്വൈപായനാദഹമ് ॥ ൮ ॥
അധീതവാന് ദ്വാപരാദൌ പിതുര്ദ്വൈപായനാദഹമ് ॥ ൮ ॥
പരിനിഷ്ഠിതോഽപി നൈര്ഗുണ്യ ഉത്തമശ്ലോകലീലയാ ।
ഗൃഹീതചേതാ രാജര്ഷേ ആഖ്യാനം യദധീതവാന് ॥ ൯ ॥
ഗൃഹീതചേതാ രാജര്ഷേ ആഖ്യാനം യദധീതവാന് ॥ ൯ ॥
തദഹം തേഽഭിധാസ്യാമി മഹാപൌരുഷികോ ഭവാന് ।
യസ്യ ശ്രദ്ദധതാമാശു സ്യാന്മുകുന്ദേ മതിഃ സതീ ॥ ൧൦ ॥
യസ്യ ശ്രദ്ദധതാമാശു സ്യാന്മുകുന്ദേ മതിഃ സതീ ॥ ൧൦ ॥
ഏതന്നിര്വിദ്യമാനാനാമിച്ഛതാമകുതോഭയമ് ।
യോഗിനാം നൃപ നിര്ണീതം ഹരേര്നാമാനുകീര്തനമ് ॥ ൧൧ ॥
യോഗിനാം നൃപ നിര്ണീതം ഹരേര്നാമാനുകീര്തനമ് ॥ ൧൧ ॥
കിം പ്രമത്തസ്യ ബഹുഭിഃ പരോക്ഷൈര്ഹായനൈരിഹ ।
വരം മുഹൂര്തം വിദിതം ഘടതേ ശ്രേയസേ യതഃ ॥ ൧൨ ॥
വരം മുഹൂര്തം വിദിതം ഘടതേ ശ്രേയസേ യതഃ ॥ ൧൨ ॥
ഖട്വാങ്ഗോ നാമ രാജര്ഷിര്ജ്ഞാത്വേയത്താമിഹായുഷഃ ।
മുഹൂര്താത്സര്വമുത്സൃജ്യ ഗതവാനഭയം ഹരിമ് ॥ ൧൩ ॥
മുഹൂര്താത്സര്വമുത്സൃജ്യ ഗതവാനഭയം ഹരിമ് ॥ ൧൩ ॥
തവാപ്യേതര്ഹി കൌരവ്യ സപ്താഹം ജീവിതാവധിഃ ।
ഉപകല്പയ തത്സര്വം താവദ്യത്സാമ്പരായികമ് ॥ ൧൪ ॥
ഉപകല്പയ തത്സര്വം താവദ്യത്സാമ്പരായികമ് ॥ ൧൪ ॥
അന്തകാലേ തു പുരുഷ ആഗതേ ഗതസാധ്വസഃ ।
ഛിന്ദ്യാദസങ്ഗശസ്ത്രേണ സ്പൃഹാം ദേഹേഽനു യേ ച തമ് ॥ ൧൫ ॥
ഛിന്ദ്യാദസങ്ഗശസ്ത്രേണ സ്പൃഹാം ദേഹേഽനു യേ ച തമ് ॥ ൧൫ ॥
ഗൃഹാത് പ്രവ്രജിതോ ധീരഃ പുണ്യതീര്ഥജലാപ്ലുതഃ ।
ശുചൌ വിവിക്ത ആസീനോ വിധിവത്കല്പിതാസനേ ॥ ൧൬ ॥
ശുചൌ വിവിക്ത ആസീനോ വിധിവത്കല്പിതാസനേ ॥ ൧൬ ॥
അഭ്യസേന്മനസാ ശുദ്ധം ത്രിവൃദ്ബ്രഹ്മാക്ഷരം പരമ് ।
മനോ യച്ഛേജ്ജിതശ്വാസോ ബ്രഹ്മബീജമവിസ്മരന് ॥ ൧൭ ॥
മനോ യച്ഛേജ്ജിതശ്വാസോ ബ്രഹ്മബീജമവിസ്മരന് ॥ ൧൭ ॥
നിയച്ഛേദ്വിഷയേഭ്യോഽക്ഷാന്മനസാ ബുദ്ധിസാരഥിഃ ।
മനഃ കര്മഭിരാക്ഷിപ്തം ശുഭാര്ഥേ ധാരയേദ്ധിയാ ॥ ൧൮ ॥
മനഃ കര്മഭിരാക്ഷിപ്തം ശുഭാര്ഥേ ധാരയേദ്ധിയാ ॥ ൧൮ ॥
തത്രൈകാവയവം ധ്യായേദവ്യുച്ഛിന്നേന ചേതസാ ।
മനോ നിര്വിഷയം യുക്ത്വാ തതഃ കിഞ്ചന ന സ്മരേത് ।
പദം തത്പരമം വിഷ്ണോര്മനോ യത്ര പ്രസീദതി ॥ ൧൯ ॥
മനോ നിര്വിഷയം യുക്ത്വാ തതഃ കിഞ്ചന ന സ്മരേത് ।
പദം തത്പരമം വിഷ്ണോര്മനോ യത്ര പ്രസീദതി ॥ ൧൯ ॥
രജസ്തമോഭ്യാമാക്ഷിപ്തം വിമൂഢം മന ആത്മനഃ ।
യച്ഛേദ്ധാരണയാ ധീരോ ഹന്തി യാ തത്കൃതം മലമ് ॥ ൨൦ ॥
യച്ഛേദ്ധാരണയാ ധീരോ ഹന്തി യാ തത്കൃതം മലമ് ॥ ൨൦ ॥
യസ്യാം സന്ധാര്യമാണായാം യോഗിനോ ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
ആശു സമ്പദ്യതേ യോഗ ആശ്രയം ഭദ്രമീക്ഷതഃ ॥ ൨൧ ॥
ആശു സമ്പദ്യതേ യോഗ ആശ്രയം ഭദ്രമീക്ഷതഃ ॥ ൨൧ ॥
രാജോവാച
യഥാ സന്ധാര്യതേ ബ്രഹ്മന് ധാരണാ യത്ര സമ്മതാ ।
യാദൃശീ വാ ഹരേദാശു പുരുഷസ്യ മനോമലമ് ॥ ൨൨ ॥
യഥാ സന്ധാര്യതേ ബ്രഹ്മന് ധാരണാ യത്ര സമ്മതാ ।
യാദൃശീ വാ ഹരേദാശു പുരുഷസ്യ മനോമലമ് ॥ ൨൨ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ജിതാസനോ ജിതശ്വാസോ ജിതസങ്ഗോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
സ്ഥൂലേ ഭഗവതോ രൂപേ മനഃ സന്ധാരയേദ്ധിയാ ॥ ൨൩ ॥
ജിതാസനോ ജിതശ്വാസോ ജിതസങ്ഗോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
സ്ഥൂലേ ഭഗവതോ രൂപേ മനഃ സന്ധാരയേദ്ധിയാ ॥ ൨൩ ॥
വിശേഷസ്തസ്യ ദേഹോഽയം സ്ഥവിഷ്ഠശ്ച സ്ഥവീയസാമ് ।
യത്രേദം വ്യജ്യതേ വിശ്വം ഭൂതം ഭവ്യം ഭവച്ച സത് ॥ ൨൪ ॥
യത്രേദം വ്യജ്യതേ വിശ്വം ഭൂതം ഭവ്യം ഭവച്ച സത് ॥ ൨൪ ॥
അണ്ഡകോശേ ശരീരേഽസ്മിന് സപ്താവരണസംയുതേ ।
വൈരാജഃ പുരുഷോ യോഽസൌ ഭഗവാന് ധാരണാശ്രയഃ ॥ ൨൫ ॥
വൈരാജഃ പുരുഷോ യോഽസൌ ഭഗവാന് ധാരണാശ്രയഃ ॥ ൨൫ ॥
പാതാലമേതസ്യ ഹി പാദമൂലം
പഠന്തി പാര്ഷ്ണിപ്രപദേ രസാതലമ് ।
മഹാതലം വിശ്വസൃജോഽഥ ഗുല്ഫൌ
തലാതലം വൈ പുരുഷസ്യ ജങ്ഘേ ॥ ൨൬ ॥
പഠന്തി പാര്ഷ്ണിപ്രപദേ രസാതലമ് ।
മഹാതലം വിശ്വസൃജോഽഥ ഗുല്ഫൌ
തലാതലം വൈ പുരുഷസ്യ ജങ്ഘേ ॥ ൨൬ ॥
ദ്വേ ജാനുനീ സുതലം വിശ്വമൂര്തേ-
രൂരുദ്വയം വിതലം ചാതലം ച ।
മഹീതലം തജ്ജഘനം മഹീപതേ
നഭസ്തലം നാഭിസരോ ഗൃണന്തി ॥ ൨൭ ॥
രൂരുദ്വയം വിതലം ചാതലം ച ।
മഹീതലം തജ്ജഘനം മഹീപതേ
നഭസ്തലം നാഭിസരോ ഗൃണന്തി ॥ ൨൭ ॥
ഉരഃസ്ഥലം ജ്യോതിരനീകമസ്യ
ഗ്രീവാ മഹര്വദനം വൈ ജനോഽസ്യ ।
തപോ വരാടീം വിദുരാദിപുംസഃ
സത്യം തു ശീര്ഷാണി സഹസ്രശീര്ഷ്ണഃ ॥ ൨൮ ॥
ഗ്രീവാ മഹര്വദനം വൈ ജനോഽസ്യ ।
തപോ വരാടീം വിദുരാദിപുംസഃ
സത്യം തു ശീര്ഷാണി സഹസ്രശീര്ഷ്ണഃ ॥ ൨൮ ॥
ഇന്ദ്രാദയോ ബാഹവ ആഹുരുസ്രാഃ
കര്ണൌ ദിശഃശ്രോത്രമമുഷ്യ ശബ്ദഃ ।
നാസത്യദസ്രൌ പരമസ്യ നാസേ
ഘ്രാണോഽസ്യ ഗന്ധോ മുഖമഗ്നിരിദ്ധഃ ॥ ൨൯ ॥
കര്ണൌ ദിശഃശ്രോത്രമമുഷ്യ ശബ്ദഃ ।
നാസത്യദസ്രൌ പരമസ്യ നാസേ
ഘ്രാണോഽസ്യ ഗന്ധോ മുഖമഗ്നിരിദ്ധഃ ॥ ൨൯ ॥
ദ്യൌരക്ഷിണീ ചക്ഷുരഭൂത്പതങ്ഗഃ
പക്ഷ്മാണി വിഷ്ണോരഹനീ ഉഭേ ച ।
തദ്ഭ്രൂവിജൃമ്ഭഃ പരമേഷ്ഠിധിഷ്ണ്യ-
മാപോഽസ്യ താലു രസ ഏവ ജിഹ്വാ ॥ ൩൦ ॥
പക്ഷ്മാണി വിഷ്ണോരഹനീ ഉഭേ ച ।
തദ്ഭ്രൂവിജൃമ്ഭഃ പരമേഷ്ഠിധിഷ്ണ്യ-
മാപോഽസ്യ താലു രസ ഏവ ജിഹ്വാ ॥ ൩൦ ॥
ഛന്ദാംസ്യനന്തസ്യ ശിരോ ഗൃണന്തി
ദംഷ്ട്രാ യമഃ സ്നേഹകലാ ദ്വിജാനി ।
ഹാസോ ജനോന്മാദകരീ ച മായാ
ദുരന്തസര്ഗോ യദപാങ്ഗമോക്ഷഃ ॥ ൩൧ ॥
ദംഷ്ട്രാ യമഃ സ്നേഹകലാ ദ്വിജാനി ।
ഹാസോ ജനോന്മാദകരീ ച മായാ
ദുരന്തസര്ഗോ യദപാങ്ഗമോക്ഷഃ ॥ ൩൧ ॥
വ്രീഡോത്തരൌഷ്ഠോഽധര ഏവ ലോഭോ
ധര്മഃ സ്തനോഽധര്മപഥോഽസ്യ പൃഷ്ഠമ് ।
കസ്തസ്യ മേഢ്രം വൃഷണൌ ച മിത്രൌ
കുക്ഷിഃ സമുദ്രാ ഗിരയോഽസ്ഥിസങ്ഘാഃ ॥ ൩൨ ॥
ധര്മഃ സ്തനോഽധര്മപഥോഽസ്യ പൃഷ്ഠമ് ।
കസ്തസ്യ മേഢ്രം വൃഷണൌ ച മിത്രൌ
കുക്ഷിഃ സമുദ്രാ ഗിരയോഽസ്ഥിസങ്ഘാഃ ॥ ൩൨ ॥
നദ്യോഽസ്യ നാഡ്യോഽഥ തനൂരുഹാണി
മഹീരുഹാ വിശ്വതനോര്നൃപേന്ദ്ര ।
അനന്തവീര്യഃ ശ്വസിതം മാതരിശ്വാ
ഗതിര്വയഃ കര്മ ഗുണപ്രവാഹഃ ॥ ൩൩ ॥
മഹീരുഹാ വിശ്വതനോര്നൃപേന്ദ്ര ।
അനന്തവീര്യഃ ശ്വസിതം മാതരിശ്വാ
ഗതിര്വയഃ കര്മ ഗുണപ്രവാഹഃ ॥ ൩൩ ॥
ഈശസ്യ കേശാന് വിദുരമ്ബുവാഹാന്
വാസസ്തു സന്ധ്യാം കുരുവര്യ ഭൂമ്നഃ ।
അവ്യക്തമാഹുര്ഹൃദയം മനശ്ച
സ ചന്ദ്രമാഃ സര്വവികാരകോശഃ ॥ ൩൪ ॥
വാസസ്തു സന്ധ്യാം കുരുവര്യ ഭൂമ്നഃ ।
അവ്യക്തമാഹുര്ഹൃദയം മനശ്ച
സ ചന്ദ്രമാഃ സര്വവികാരകോശഃ ॥ ൩൪ ॥
വിജ്ഞാനശക്തിം മഹിമാമനന്തി
സര്വാത്മനോഽന്തഃകരണം ഗിരിത്രമ് ।
അശ്വാശ്വതര്യുഷ്ട്രഗജാ നഖാനി
സര്വേ മൃഗാഃ പശവഃ ശ്രോണിദേശേ ॥ ൩൫ ॥
സര്വാത്മനോഽന്തഃകരണം ഗിരിത്രമ് ।
അശ്വാശ്വതര്യുഷ്ട്രഗജാ നഖാനി
സര്വേ മൃഗാഃ പശവഃ ശ്രോണിദേശേ ॥ ൩൫ ॥
വയാംസി തദ്വ്യാകരണം വിചിത്രം
മനുര്മനീഷാ മനുജോ നിവാസഃ ।
ഗന്ധര്വവിദ്യാധരചാരണാപ്സരഃ
സ്വരസ്മൃതീരസുരാനീകവീര്യഃ ॥ ൩൬ ॥
മനുര്മനീഷാ മനുജോ നിവാസഃ ।
ഗന്ധര്വവിദ്യാധരചാരണാപ്സരഃ
സ്വരസ്മൃതീരസുരാനീകവീര്യഃ ॥ ൩൬ ॥
ബ്രഹ്മാനനം ക്ഷത്രഭുജോ മഹാത്മാ
വിഡൂരുരങ്ഘ്രിശ്രിതകൃഷ്ണവര്ണഃ ।
നാനാഭിധാഭീജ്യഗണോപപന്നോ
ദ്രവ്യാത്മകഃ കര്മ വിതാനയോഗഃ ॥ ൩൭ ॥
വിഡൂരുരങ്ഘ്രിശ്രിതകൃഷ്ണവര്ണഃ ।
നാനാഭിധാഭീജ്യഗണോപപന്നോ
ദ്രവ്യാത്മകഃ കര്മ വിതാനയോഗഃ ॥ ൩൭ ॥
ഇയാനസാവീശ്വരവിഗ്രഹസ്യ
യഃ സന്നിവേഷഃ കഥിതോ മയാ തേ ।
സന്ധാര്യതേഽസ്മിന് വപുഷി സ്ഥവിഷ്ഠേ
മനഃ സ്വബുദ്ധ്യാ ന യതോഽസ്തി കിഞ്ചിത് ॥ ൩൮ ॥
യഃ സന്നിവേഷഃ കഥിതോ മയാ തേ ।
സന്ധാര്യതേഽസ്മിന് വപുഷി സ്ഥവിഷ്ഠേ
മനഃ സ്വബുദ്ധ്യാ ന യതോഽസ്തി കിഞ്ചിത് ॥ ൩൮ ॥
സ സര്വധീവൃത്ത്യനുഭൂതസര്വ
ആത്മാ യഥാ സ്വപ്നജനേക്ഷിതൈകഃ ।
തം സത്യമാനന്ദനിധിം ഭജേത
നാന്യത്ര സജ്ജേദ് യത ആത്മപാതഃ ॥ ൩൯ ॥
ആത്മാ യഥാ സ്വപ്നജനേക്ഷിതൈകഃ ।
തം സത്യമാനന്ദനിധിം ഭജേത
നാന്യത്ര സജ്ജേദ് യത ആത്മപാതഃ ॥ ൩൯ ॥