শ্ৰীশুক উৱাচ
এৱং পুৰা ধাৰণযাত্মযোনি-
ৰ্নষ্টাং স্মৃতিং প্ৰত্যৱৰুধ্য তুষ্টাত্ ।
তথা সসৰ্জেদমমোঘদৃষ্টি-
ৰ্যথাপ্যযাত্ প্ৰাগ্ ৱ্যৱসাযবুদ্ধিঃ ॥ ১ ॥
এৱং পুৰা ধাৰণযাত্মযোনি-
ৰ্নষ্টাং স্মৃতিং প্ৰত্যৱৰুধ্য তুষ্টাত্ ।
তথা সসৰ্জেদমমোঘদৃষ্টি-
ৰ্যথাপ্যযাত্ প্ৰাগ্ ৱ্যৱসাযবুদ্ধিঃ ॥ ১ ॥
শাব্দস্য হি ব্ৰহ্মণ এষ পন্থা
যন্নামভিৰ্ধ্যাযতি ধীৰপাৰ্থৈঃ ।
পৰিভ্ৰমংস্তত্ৰ ন ৱিন্দতেঽৰ্থান্
মাযামযে ৱাসনযা শযানঃ ॥ ২ ॥
যন্নামভিৰ্ধ্যাযতি ধীৰপাৰ্থৈঃ ।
পৰিভ্ৰমংস্তত্ৰ ন ৱিন্দতেঽৰ্থান্
মাযামযে ৱাসনযা শযানঃ ॥ ২ ॥
অতঃ কৱিৰ্নামসু যাৱদৰ্থঃ
স্যাদপ্ৰমত্তো ৱ্যৱসাযবুদ্ধিঃ ।
সিদ্ধেঽন্যথাৰ্থে ন যতেত তত্ৰ
পৰিশ্ৰমং তত্ৰ সমীক্ষমাণঃ ॥ ৩ ॥
স্যাদপ্ৰমত্তো ৱ্যৱসাযবুদ্ধিঃ ।
সিদ্ধেঽন্যথাৰ্থে ন যতেত তত্ৰ
পৰিশ্ৰমং তত্ৰ সমীক্ষমাণঃ ॥ ৩ ॥
সত্যাং ক্ষিতৌ কিং কশিপোঃ প্ৰযাসৈ-
ৰ্বাহৌ স্ৱসিদ্ধে হ্যুপবৰ্হণৈঃ কিম্ ।
সত্যঞ্জলৌ কিং পুৰুধান্নপাত্ৰ্যা
দিগ্ৱল্কলাদৌ সতি কিং দুকূলৈঃ ॥ ৪ ॥
ৰ্বাহৌ স্ৱসিদ্ধে হ্যুপবৰ্হণৈঃ কিম্ ।
সত্যঞ্জলৌ কিং পুৰুধান্নপাত্ৰ্যা
দিগ্ৱল্কলাদৌ সতি কিং দুকূলৈঃ ॥ ৪ ॥
চীৰাণি কিং পথি ন সন্তি দিশন্তি ভিক্ষাং
নৈৱাঙ্ঘ্ৰিপাঃ পৰভৃতঃ সৰিতোঽপ্যশুষ্যন্ ।
ৰুদ্ধা গুহাঃ কিমজিতোঽৱতি নোপসন্নান্
কস্মাদ্ ভজন্তি কৱযো ধনদুৰ্মদান্ধান্ ॥ ৫ ॥
নৈৱাঙ্ঘ্ৰিপাঃ পৰভৃতঃ সৰিতোঽপ্যশুষ্যন্ ।
ৰুদ্ধা গুহাঃ কিমজিতোঽৱতি নোপসন্নান্
কস্মাদ্ ভজন্তি কৱযো ধনদুৰ্মদান্ধান্ ॥ ৫ ॥
এৱং স্ৱচিত্তে স্ৱত এৱ সিদ্ধ
আত্মা প্ৰিযোঽৰ্থো ভগৱাননন্তঃ ।
তং নিৰ্ৱৃতো নিযতাৰ্থো ভজেত
সংসাৰহেতূপৰমশ্চ যত্ৰ ॥ ৬ ॥
আত্মা প্ৰিযোঽৰ্থো ভগৱাননন্তঃ ।
তং নিৰ্ৱৃতো নিযতাৰ্থো ভজেত
সংসাৰহেতূপৰমশ্চ যত্ৰ ॥ ৬ ॥
কস্তাং ত্ৱনাদৃত্য পৰানুচিন্তা-
মৃতে পশূনসতীং নাম কুৰ্যাত্ ।
পশ্যঞ্জনং পতিতং ৱৈতৰণ্যাং
স্ৱকৰ্মজান্ পৰিতাপাঞ্জুষাণম্ ॥ ৭ ॥
মৃতে পশূনসতীং নাম কুৰ্যাত্ ।
পশ্যঞ্জনং পতিতং ৱৈতৰণ্যাং
স্ৱকৰ্মজান্ পৰিতাপাঞ্জুষাণম্ ॥ ৭ ॥
কেচিত্ স্ৱদেহান্তৰ্হৃদযাৱকাশে
প্ৰাদেশমাত্ৰং পুৰুষং ৱসন্তম্ ।
চতুৰ্ভুজং কঞ্জৰথাঙ্গশঙ্খ-
গদাধৰং ধাৰণযা স্মৰন্তি ॥ ৮ ॥
প্ৰাদেশমাত্ৰং পুৰুষং ৱসন্তম্ ।
চতুৰ্ভুজং কঞ্জৰথাঙ্গশঙ্খ-
গদাধৰং ধাৰণযা স্মৰন্তি ॥ ৮ ॥
প্ৰসন্নৱক্ত্ৰং নলিনাযতেক্ষণং
কদম্বকিঞ্জল্কপিশঙ্গৱাসসম্ ।
লসন্মহাৰত্নহিৰণ্মযাঙ্গদং
স্ফুৰন্মহাৰত্নকিৰীটকুণ্ডলম্ ॥ ৯ ॥
কদম্বকিঞ্জল্কপিশঙ্গৱাসসম্ ।
লসন্মহাৰত্নহিৰণ্মযাঙ্গদং
স্ফুৰন্মহাৰত্নকিৰীটকুণ্ডলম্ ॥ ৯ ॥
উন্নিদ্ৰহৃত্পঙ্কজকৰ্ণিকালযে
যোগেশ্ৱৰাস্থাপিতপাদপল্লৱম্ ।
শ্ৰীলক্ষণং কৌস্তুভৰত্নকন্ধৰ-
মম্লানলক্ষ্ম্যা ৱনমালযাচিতম্ ॥ ১০ ॥
যোগেশ্ৱৰাস্থাপিতপাদপল্লৱম্ ।
শ্ৰীলক্ষণং কৌস্তুভৰত্নকন্ধৰ-
মম্লানলক্ষ্ম্যা ৱনমালযাচিতম্ ॥ ১০ ॥
ৱিভূষিতং মেখলযাঙ্গুলীযকৈ-
ৰ্মহাধনৈৰ্নূপুৰকঙ্কণাদিভিঃ ।
স্নিগ্ধামলাকুঞ্চিতনীলকুন্তলৈ-
ৰ্ৱিৰোচমানাননহাসপেশলম্ ॥ ১১ ॥
ৰ্মহাধনৈৰ্নূপুৰকঙ্কণাদিভিঃ ।
স্নিগ্ধামলাকুঞ্চিতনীলকুন্তলৈ-
ৰ্ৱিৰোচমানাননহাসপেশলম্ ॥ ১১ ॥
অদীনলীলাহসিতেক্ষণোল্লসদ্-
ভ্ৰূভঙ্গসংসূচিতভূৰ্যনুগ্ৰহম্ ।
ঈক্ষেত চিন্তামযমেনমীশ্ৱৰং
যাৱন্মনো ধাৰণযাৱতিষ্ঠতে ॥ ১২ ॥
ভ্ৰূভঙ্গসংসূচিতভূৰ্যনুগ্ৰহম্ ।
ঈক্ষেত চিন্তামযমেনমীশ্ৱৰং
যাৱন্মনো ধাৰণযাৱতিষ্ঠতে ॥ ১২ ॥
একৈকশোঽঙ্গানি ধিযানুভাৱযেত্
পাদাদি যাৱদ্ধসিতং গদাভৃতঃ ।
জিতং জিতং স্থানমপোহ্য ধাৰযেত্
পৰং পৰং শুদ্ধ্যতি ধীৰ্যথা যথা ॥ ১৩ ॥
পাদাদি যাৱদ্ধসিতং গদাভৃতঃ ।
জিতং জিতং স্থানমপোহ্য ধাৰযেত্
পৰং পৰং শুদ্ধ্যতি ধীৰ্যথা যথা ॥ ১৩ ॥
যাৱন্ন জাযেত পৰাৱৰেঽস্মিন্
ৱিশ্ৱেশ্ৱৰে দ্ৰষ্টৰি ভক্তিযোগঃ ।
তাৱত্ স্থৱীযঃ পুৰুষস্য ৰূপং
ক্ৰিযাৱসানে প্ৰযতঃ স্মৰেত ॥ ১৪ ॥
ৱিশ্ৱেশ্ৱৰে দ্ৰষ্টৰি ভক্তিযোগঃ ।
তাৱত্ স্থৱীযঃ পুৰুষস্য ৰূপং
ক্ৰিযাৱসানে প্ৰযতঃ স্মৰেত ॥ ১৪ ॥
স্থিৰং সুখং চাসনমাস্থিতো যতি-
ৰ্যদা জিহাসুৰিমমঙ্গ লোকম্ ।
কালে চ দেশে চ মনো ন সজ্জযেত্
প্ৰাণান্ নিযচ্ছেন্মনসা জিতাসুঃ ॥ ১৫ ॥
ৰ্যদা জিহাসুৰিমমঙ্গ লোকম্ ।
কালে চ দেশে চ মনো ন সজ্জযেত্
প্ৰাণান্ নিযচ্ছেন্মনসা জিতাসুঃ ॥ ১৫ ॥
মনঃ স্ৱবুদ্ধ্যামলযা নিযম্য
ক্ষেত্ৰজ্ঞ এতাং নিনযেত্ তমাত্মনি ।
আত্মানমাত্মন্যৱৰুধ্য ধীৰো
লব্ধোপশান্তিৰ্ৱিৰমেত কৃত্যাত্ ॥ ১৬ ॥
ক্ষেত্ৰজ্ঞ এতাং নিনযেত্ তমাত্মনি ।
আত্মানমাত্মন্যৱৰুধ্য ধীৰো
লব্ধোপশান্তিৰ্ৱিৰমেত কৃত্যাত্ ॥ ১৬ ॥
ন যত্ৰ কালোঽনিমিষাং পৰঃ প্ৰভুঃ
কুতো নু দেৱা জগতাং য ঈশিৰে ।
ন যত্ৰ সত্ত্ৱং ন ৰজস্তমশ্চ
ন ৱৈ ৱিকাৰো ন মহান্ প্ৰধানম্ ॥ ১৭ ॥
কুতো নু দেৱা জগতাং য ঈশিৰে ।
ন যত্ৰ সত্ত্ৱং ন ৰজস্তমশ্চ
ন ৱৈ ৱিকাৰো ন মহান্ প্ৰধানম্ ॥ ১৭ ॥
পৰং পদং ৱৈষ্ণৱমামনন্তি তদ্
যন্নেতি নেতীত্যতদুত্সিসৃক্ষৱঃ ।
ৱিসৃজ্য দৌৰাত্ম্যমনন্যসৌহৃদা
হৃদোপগুহ্যাৰ্হপদং পদে পদে ॥ ১৮ ॥
যন্নেতি নেতীত্যতদুত্সিসৃক্ষৱঃ ।
ৱিসৃজ্য দৌৰাত্ম্যমনন্যসৌহৃদা
হৃদোপগুহ্যাৰ্হপদং পদে পদে ॥ ১৮ ॥
ইত্থং মুনিস্তূপৰমেদ্ ৱ্যৱস্থিতো
ৱিজ্ঞানদৃগ্ৱীৰ্যসুৰন্ধিতাশযঃ ।
স্ৱপাৰ্ষ্ণিনাপীড্য গুদং ততোঽনিলং
স্থানেষু ষট্সূন্নমযেজ্জিতক্লমঃ ॥ ১৯ ॥
ৱিজ্ঞানদৃগ্ৱীৰ্যসুৰন্ধিতাশযঃ ।
স্ৱপাৰ্ষ্ণিনাপীড্য গুদং ততোঽনিলং
স্থানেষু ষট্সূন্নমযেজ্জিতক্লমঃ ॥ ১৯ ॥
নাভ্যাং স্থিতং হৃদ্যধিৰোপ্য তস্মা-
দুদানগত্যোৰসি তং নযেন্মুনিঃ ।
ততোঽনুসন্ধায ধিযা মনস্ৱী
স্ৱতালুমূলং শনকৈৰ্নযেত্ ॥ ২০ ॥
দুদানগত্যোৰসি তং নযেন্মুনিঃ ।
ততোঽনুসন্ধায ধিযা মনস্ৱী
স্ৱতালুমূলং শনকৈৰ্নযেত্ ॥ ২০ ॥
তস্মাদ্ ভ্ৰুৱোৰন্তৰমুন্নযেত
নিৰুদ্ধসপ্তাযতনোঽনপেক্ষঃ ।
স্থিত্ৱা মুহূৰ্তাৰ্ধমকুণ্ঠদৃষ্টি-
ৰ্নিৰ্ভিদ্য মূৰ্ধন্ ৱিসৃজেত্পৰং গতঃ ॥ ২১ ॥
নিৰুদ্ধসপ্তাযতনোঽনপেক্ষঃ ।
স্থিত্ৱা মুহূৰ্তাৰ্ধমকুণ্ঠদৃষ্টি-
ৰ্নিৰ্ভিদ্য মূৰ্ধন্ ৱিসৃজেত্পৰং গতঃ ॥ ২১ ॥
যদি প্ৰযাস্যন্ নৃপ পাৰমেষ্ঠ্যং
ৱৈহাযসানামুত যদ্ ৱিহাৰম্ ।
অষ্টাধিপত্যং গুণসন্নিৱাযে
সহৈৱ গচ্ছেন্মনসেন্দ্ৰিযৈশ্চ ॥ ২২ ॥
ৱৈহাযসানামুত যদ্ ৱিহাৰম্ ।
অষ্টাধিপত্যং গুণসন্নিৱাযে
সহৈৱ গচ্ছেন্মনসেন্দ্ৰিযৈশ্চ ॥ ২২ ॥
যোগেশ্ৱৰাণাং গতিমাহুৰন্ত-
ৰ্বহিস্ত্ৰিলোক্যাঃ পৱনান্তৰাত্মনাম্ ।
ন কৰ্মভিস্তাং গতিমাপ্নুৱন্তি
ৱিদ্যাতপোযোগসমাধিভাজাম্ ॥ ২৩ ॥
ৰ্বহিস্ত্ৰিলোক্যাঃ পৱনান্তৰাত্মনাম্ ।
ন কৰ্মভিস্তাং গতিমাপ্নুৱন্তি
ৱিদ্যাতপোযোগসমাধিভাজাম্ ॥ ২৩ ॥
ৱৈশ্ৱানৰং যাতি ৱিহাযসা গতঃ
সুষুম্ণযা ব্ৰহ্মপথেন শোচিষা ।
ৱিধূতকল্কোঽথ হৰেৰুদস্তাত্
প্ৰযাতি চক্ৰং নৃপ শৈশুমাৰম্ ॥ ২৪ ॥
সুষুম্ণযা ব্ৰহ্মপথেন শোচিষা ।
ৱিধূতকল্কোঽথ হৰেৰুদস্তাত্
প্ৰযাতি চক্ৰং নৃপ শৈশুমাৰম্ ॥ ২৪ ॥
তদ্ ৱিশ্ৱনাভিং ত্ৱতিৱৰ্ত্য ৱিষ্ণো-
ৰণীযসা ৱিৰজেনাত্মনৈকঃ ।
নমস্কৃতং ব্ৰহ্মৱিদামুপৈতি
কল্পাযুষো যদ্ ৱিবুধা ৰমন্তে ॥ ২৫ ॥
ৰণীযসা ৱিৰজেনাত্মনৈকঃ ।
নমস্কৃতং ব্ৰহ্মৱিদামুপৈতি
কল্পাযুষো যদ্ ৱিবুধা ৰমন্তে ॥ ২৫ ॥
অথো অনন্তস্য মুখানলেন
দন্দহ্যমানং স নিৰীক্ষ্য ৱিশ্ৱম্ ।
নিৰ্যাতি সিদ্ধেশ্ৱৰযুষ্টধিষ্ণ্যং
যদ্ দ্ৱৈপৰাৰ্ধ্যং তদু পাৰমেষ্ঠ্যম্ ॥ ২৬ ॥
দন্দহ্যমানং স নিৰীক্ষ্য ৱিশ্ৱম্ ।
নিৰ্যাতি সিদ্ধেশ্ৱৰযুষ্টধিষ্ণ্যং
যদ্ দ্ৱৈপৰাৰ্ধ্যং তদু পাৰমেষ্ঠ্যম্ ॥ ২৬ ॥
ন যত্ৰ শোকো ন জৰা ন মৃত্যু-
ৰ্নাৰ্তিৰ্ন চোদ্ৱেগ ঋতে কুতশ্চিত্ ।
যচ্চিত্ততোঽদঃ কৃপযানিদংৱিদাং
দুৰন্তদুঃখপ্ৰভৱানুদৰ্শনাত্ ॥ ২৭ ॥
ৰ্নাৰ্তিৰ্ন চোদ্ৱেগ ঋতে কুতশ্চিত্ ।
যচ্চিত্ততোঽদঃ কৃপযানিদংৱিদাং
দুৰন্তদুঃখপ্ৰভৱানুদৰ্শনাত্ ॥ ২৭ ॥
ততো ৱিশেষং প্ৰতিপদ্য নিৰ্ভয-
স্তেনাত্মনাপোঽনলমূৰ্তিৰত্ৱৰন্ ।
জ্যোতিৰ্মযো ৱাযুমুপেত্য কালে
ৱায্ৱাত্মনা খং বৃহদাত্মলিঙ্গম্ ॥ ২৮ ॥
স্তেনাত্মনাপোঽনলমূৰ্তিৰত্ৱৰন্ ।
জ্যোতিৰ্মযো ৱাযুমুপেত্য কালে
ৱায্ৱাত্মনা খং বৃহদাত্মলিঙ্গম্ ॥ ২৮ ॥
ঘ্ৰাণেন গন্ধং ৰসনেন ৱৈ ৰসং
ৰূপং চ দৃষ্টযা শ্ৱসনং ত্ৱচৈৱ ।
শ্ৰোত্ৰেণ চোপেত্য নভোগুণত্ৱং
প্ৰাণেন চাকূতিমুপৈতি যোগী ॥ ২৯ ॥
ৰূপং চ দৃষ্টযা শ্ৱসনং ত্ৱচৈৱ ।
শ্ৰোত্ৰেণ চোপেত্য নভোগুণত্ৱং
প্ৰাণেন চাকূতিমুপৈতি যোগী ॥ ২৯ ॥
স ভূতসূক্ষ্মেন্দ্ৰিযসংনিকৰ্ষং
মনোমযং দেৱমযং ৱিকাৰ্যম্ ।
সংসাদ্য গত্যা সহ তেন যাতি
ৱিজ্ঞানতত্ত্ৱং গুণসংনিৰোধম্ ॥ ৩০ ॥
মনোমযং দেৱমযং ৱিকাৰ্যম্ ।
সংসাদ্য গত্যা সহ তেন যাতি
ৱিজ্ঞানতত্ত্ৱং গুণসংনিৰোধম্ ॥ ৩০ ॥
তেনাত্মনাত্মানমুপৈতি শান্ত-
মানন্দমানন্দমযোঽৱসানে ।
এতাং গতিং ভাগৱতীং গতো যঃ
স ৱৈ পুনৰ্নেহ ৱিষজ্জতেঽঙ্গ ॥ ৩১ ॥
মানন্দমানন্দমযোঽৱসানে ।
এতাং গতিং ভাগৱতীং গতো যঃ
স ৱৈ পুনৰ্নেহ ৱিষজ্জতেঽঙ্গ ॥ ৩১ ॥
এতে সৃতী তে নৃপ ৱেদগীতে
ত্ৱযাভিপৃষ্টে চ সনাতনে চ ।
যে ৱৈ পুৰা ব্ৰহ্মণ আহ তুষ্ট
আৰাধিতো ভগৱান্ ৱাসুদেৱঃ ॥ ৩২ ॥
ত্ৱযাভিপৃষ্টে চ সনাতনে চ ।
যে ৱৈ পুৰা ব্ৰহ্মণ আহ তুষ্ট
আৰাধিতো ভগৱান্ ৱাসুদেৱঃ ॥ ৩২ ॥
ন হ্যতোঽন্যঃ শিৱঃ পন্থা ৱিশতঃ সংসৃতাৱিহ ।
ৱাসুদেৱে ভগৱতি ভক্তিযোগো যতো ভৱেত্ ॥ ৩৩ ॥
ৱাসুদেৱে ভগৱতি ভক্তিযোগো যতো ভৱেত্ ॥ ৩৩ ॥
ভগৱান্ ব্ৰহ্ম কাৰ্ত্স্ন্যেন ত্ৰিৰন্ৱীক্ষ্য মনীষযা ।
তদধ্যৱস্যত্ কূটস্থো ৰতিৰাত্মন্ যতো ভৱেত্ ॥ ৩৪ ॥
তদধ্যৱস্যত্ কূটস্থো ৰতিৰাত্মন্ যতো ভৱেত্ ॥ ৩৪ ॥
ভগৱান্ সৰ্ৱভূতেষু লক্ষিতঃ স্ৱাত্মনা হৰিঃ ।
দৃশ্যৈৰ্বুদ্ধ্যাদিভিৰ্দ্ৰষ্টা লক্ষণৈৰনুমাপকৈঃ ॥ ৩৫ ॥
দৃশ্যৈৰ্বুদ্ধ্যাদিভিৰ্দ্ৰষ্টা লক্ষণৈৰনুমাপকৈঃ ॥ ৩৫ ॥
তস্মাত্ সৰ্ৱাত্মনা ৰাজন্ হৰিঃ সৰ্ৱত্ৰ সৰ্ৱদা ।
শ্ৰোতৱ্যঃ কীৰ্তিতৱ্যশ্চ স্মৰ্তৱ্যো ভগৱান্নৃণাম্ ॥ ৩৬ ॥
শ্ৰোতৱ্যঃ কীৰ্তিতৱ্যশ্চ স্মৰ্তৱ্যো ভগৱান্নৃণাম্ ॥ ৩৬ ॥
পিবন্তি যে ভগৱত আত্মনঃ সতাং
কথামৃতং শ্ৰৱণপুটেষু সম্ভৃতম্ ।
পুনন্তি তে ৱিষযৱিদূষিতাশযং
ৱ্ৰজন্তি তচ্চৰণসৰোৰুহান্তিকম্ ॥ ৩৭ ॥
কথামৃতং শ্ৰৱণপুটেষু সম্ভৃতম্ ।
পুনন্তি তে ৱিষযৱিদূষিতাশযং
ৱ্ৰজন্তি তচ্চৰণসৰোৰুহান্তিকম্ ॥ ৩৭ ॥