શ્રીશુક ઉવાચ
એવં પુરા ધારણયાત્મયોનિ-
ર્નષ્ટાં સ્મૃતિં પ્રત્યવરુધ્ય તુષ્ટાત્ ।
તથા સસર્જેદમમોઘદૃષ્ટિ-
ર્યથાપ્યયાત્ પ્રાગ્ વ્યવસાયબુદ્ધિઃ ॥ ૧ ॥
એવં પુરા ધારણયાત્મયોનિ-
ર્નષ્ટાં સ્મૃતિં પ્રત્યવરુધ્ય તુષ્ટાત્ ।
તથા સસર્જેદમમોઘદૃષ્ટિ-
ર્યથાપ્યયાત્ પ્રાગ્ વ્યવસાયબુદ્ધિઃ ॥ ૧ ॥
શાબ્દસ્ય હિ બ્રહ્મણ એષ પન્થા
યન્નામભિર્ધ્યાયતિ ધીરપાર્થૈઃ ।
પરિભ્રમંસ્તત્ર ન વિન્દતેઽર્થાન્
માયામયે વાસનયા શયાનઃ ॥ ૨ ॥
યન્નામભિર્ધ્યાયતિ ધીરપાર્થૈઃ ।
પરિભ્રમંસ્તત્ર ન વિન્દતેઽર્થાન્
માયામયે વાસનયા શયાનઃ ॥ ૨ ॥
અતઃ કવિર્નામસુ યાવદર્થઃ
સ્યાદપ્રમત્તો વ્યવસાયબુદ્ધિઃ ।
સિદ્ધેઽન્યથાર્થે ન યતેત તત્ર
પરિશ્રમં તત્ર સમીક્ષમાણઃ ॥ ૩ ॥
સ્યાદપ્રમત્તો વ્યવસાયબુદ્ધિઃ ।
સિદ્ધેઽન્યથાર્થે ન યતેત તત્ર
પરિશ્રમં તત્ર સમીક્ષમાણઃ ॥ ૩ ॥
સત્યાં ક્ષિતૌ કિં કશિપોઃ પ્રયાસૈ-
ર્બાહૌ સ્વસિદ્ધે હ્યુપબર્હણૈઃ કિમ્ ।
સત્યઞ્જલૌ કિં પુરુધાન્નપાત્ર્યા
દિગ્વલ્કલાદૌ સતિ કિં દુકૂલૈઃ ॥ ૪ ॥
ર્બાહૌ સ્વસિદ્ધે હ્યુપબર્હણૈઃ કિમ્ ।
સત્યઞ્જલૌ કિં પુરુધાન્નપાત્ર્યા
દિગ્વલ્કલાદૌ સતિ કિં દુકૂલૈઃ ॥ ૪ ॥
ચીરાણિ કિં પથિ ન સન્તિ દિશન્તિ ભિક્ષાં
નૈવાઙ્ઘ્રિપાઃ પરભૃતઃ સરિતોઽપ્યશુષ્યન્ ।
રુદ્ધા ગુહાઃ કિમજિતોઽવતિ નોપસન્નાન્
કસ્માદ્ ભજન્તિ કવયો ધનદુર્મદાન્ધાન્ ॥ ૫ ॥
નૈવાઙ્ઘ્રિપાઃ પરભૃતઃ સરિતોઽપ્યશુષ્યન્ ।
રુદ્ધા ગુહાઃ કિમજિતોઽવતિ નોપસન્નાન્
કસ્માદ્ ભજન્તિ કવયો ધનદુર્મદાન્ધાન્ ॥ ૫ ॥
એવં સ્વચિત્તે સ્વત એવ સિદ્ધ
આત્મા પ્રિયોઽર્થો ભગવાનનન્તઃ ।
તં નિર્વૃતો નિયતાર્થો ભજેત
સંસારહેતૂપરમશ્ચ યત્ર ॥ ૬ ॥
આત્મા પ્રિયોઽર્થો ભગવાનનન્તઃ ।
તં નિર્વૃતો નિયતાર્થો ભજેત
સંસારહેતૂપરમશ્ચ યત્ર ॥ ૬ ॥
કસ્તાં ત્વનાદૃત્ય પરાનુચિન્તા-
મૃતે પશૂનસતીં નામ કુર્યાત્ ।
પશ્યઞ્જનં પતિતં વૈતરણ્યાં
સ્વકર્મજાન્ પરિતાપાઞ્જુષાણમ્ ॥ ૭ ॥
મૃતે પશૂનસતીં નામ કુર્યાત્ ।
પશ્યઞ્જનં પતિતં વૈતરણ્યાં
સ્વકર્મજાન્ પરિતાપાઞ્જુષાણમ્ ॥ ૭ ॥
કેચિત્ સ્વદેહાન્તર્હૃદયાવકાશે
પ્રાદેશમાત્રં પુરુષં વસન્તમ્ ।
ચતુર્ભુજં કઞ્જરથાઙ્ગશઙ્ખ-
ગદાધરં ધારણયા સ્મરન્તિ ॥ ૮ ॥
પ્રાદેશમાત્રં પુરુષં વસન્તમ્ ।
ચતુર્ભુજં કઞ્જરથાઙ્ગશઙ્ખ-
ગદાધરં ધારણયા સ્મરન્તિ ॥ ૮ ॥
પ્રસન્નવક્ત્રં નલિનાયતેક્ષણં
કદમ્બકિઞ્જલ્કપિશઙ્ગવાસસમ્ ।
લસન્મહારત્નહિરણ્મયાઙ્ગદં
સ્ફુરન્મહારત્નકિરીટકુણ્ડલમ્ ॥ ૯ ॥
કદમ્બકિઞ્જલ્કપિશઙ્ગવાસસમ્ ।
લસન્મહારત્નહિરણ્મયાઙ્ગદં
સ્ફુરન્મહારત્નકિરીટકુણ્ડલમ્ ॥ ૯ ॥
ઉન્નિદ્રહૃત્પઙ્કજકર્ણિકાલયે
યોગેશ્વરાસ્થાપિતપાદપલ્લવમ્ ।
શ્રીલક્ષણં કૌસ્તુભરત્નકન્ધર-
મમ્લાનલક્ષ્મ્યા વનમાલયાચિતમ્ ॥ ૧૦ ॥
યોગેશ્વરાસ્થાપિતપાદપલ્લવમ્ ।
શ્રીલક્ષણં કૌસ્તુભરત્નકન્ધર-
મમ્લાનલક્ષ્મ્યા વનમાલયાચિતમ્ ॥ ૧૦ ॥
વિભૂષિતં મેખલયાઙ્ગુલીયકૈ-
ર્મહાધનૈર્નૂપુરકઙ્કણાદિભિઃ ।
સ્નિગ્ધામલાકુઞ્ચિતનીલકુન્તલૈ-
ર્વિરોચમાનાનનહાસપેશલમ્ ॥ ૧૧ ॥
ર્મહાધનૈર્નૂપુરકઙ્કણાદિભિઃ ।
સ્નિગ્ધામલાકુઞ્ચિતનીલકુન્તલૈ-
ર્વિરોચમાનાનનહાસપેશલમ્ ॥ ૧૧ ॥
અદીનલીલાહસિતેક્ષણોલ્લસદ્-
ભ્રૂભઙ્ગસંસૂચિતભૂર્યનુગ્રહમ્ ।
ઈક્ષેત ચિન્તામયમેનમીશ્વરં
યાવન્મનો ધારણયાવતિષ્ઠતે ॥ ૧૨ ॥
ભ્રૂભઙ્ગસંસૂચિતભૂર્યનુગ્રહમ્ ।
ઈક્ષેત ચિન્તામયમેનમીશ્વરં
યાવન્મનો ધારણયાવતિષ્ઠતે ॥ ૧૨ ॥
એકૈકશોઽઙ્ગાનિ ધિયાનુભાવયેત્
પાદાદિ યાવદ્ધસિતં ગદાભૃતઃ ।
જિતં જિતં સ્થાનમપોહ્ય ધારયેત્
પરં પરં શુદ્ધ્યતિ ધીર્યથા યથા ॥ ૧૩ ॥
પાદાદિ યાવદ્ધસિતં ગદાભૃતઃ ।
જિતં જિતં સ્થાનમપોહ્ય ધારયેત્
પરં પરં શુદ્ધ્યતિ ધીર્યથા યથા ॥ ૧૩ ॥
યાવન્ન જાયેત પરાવરેઽસ્મિન્
વિશ્વેશ્વરે દ્રષ્ટરિ ભક્તિયોગઃ ।
તાવત્ સ્થવીયઃ પુરુષસ્ય રૂપં
ક્રિયાવસાને પ્રયતઃ સ્મરેત ॥ ૧૪ ॥
વિશ્વેશ્વરે દ્રષ્ટરિ ભક્તિયોગઃ ।
તાવત્ સ્થવીયઃ પુરુષસ્ય રૂપં
ક્રિયાવસાને પ્રયતઃ સ્મરેત ॥ ૧૪ ॥
સ્થિરં સુખં ચાસનમાસ્થિતો યતિ-
ર્યદા જિહાસુરિમમઙ્ગ લોકમ્ ।
કાલે ચ દેશે ચ મનો ન સજ્જયેત્
પ્રાણાન્ નિયચ્છેન્મનસા જિતાસુઃ ॥ ૧૫ ॥
ર્યદા જિહાસુરિમમઙ્ગ લોકમ્ ।
કાલે ચ દેશે ચ મનો ન સજ્જયેત્
પ્રાણાન્ નિયચ્છેન્મનસા જિતાસુઃ ॥ ૧૫ ॥
મનઃ સ્વબુદ્ધ્યામલયા નિયમ્ય
ક્ષેત્રજ્ઞ એતાં નિનયેત્ તમાત્મનિ ।
આત્માનમાત્મન્યવરુધ્ય ધીરો
લબ્ધોપશાન્તિર્વિરમેત કૃત્યાત્ ॥ ૧૬ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞ એતાં નિનયેત્ તમાત્મનિ ।
આત્માનમાત્મન્યવરુધ્ય ધીરો
લબ્ધોપશાન્તિર્વિરમેત કૃત્યાત્ ॥ ૧૬ ॥
ન યત્ર કાલોઽનિમિષાં પરઃ પ્રભુઃ
કુતો નુ દેવા જગતાં ય ઈશિરે ।
ન યત્ર સત્ત્વં ન રજસ્તમશ્ચ
ન વૈ વિકારો ન મહાન્ પ્રધાનમ્ ॥ ૧૭ ॥
કુતો નુ દેવા જગતાં ય ઈશિરે ।
ન યત્ર સત્ત્વં ન રજસ્તમશ્ચ
ન વૈ વિકારો ન મહાન્ પ્રધાનમ્ ॥ ૧૭ ॥
પરં પદં વૈષ્ણવમામનન્તિ તદ્
યન્નેતિ નેતીત્યતદુત્સિસૃક્ષવઃ ।
વિસૃજ્ય દૌરાત્મ્યમનન્યસૌહૃદા
હૃદોપગુહ્યાર્હપદં પદે પદે ॥ ૧૮ ॥
યન્નેતિ નેતીત્યતદુત્સિસૃક્ષવઃ ।
વિસૃજ્ય દૌરાત્મ્યમનન્યસૌહૃદા
હૃદોપગુહ્યાર્હપદં પદે પદે ॥ ૧૮ ॥
ઇત્થં મુનિસ્તૂપરમેદ્ વ્યવસ્થિતો
વિજ્ઞાનદૃગ્વીર્યસુરન્ધિતાશયઃ ।
સ્વપાર્ષ્ણિનાપીડ્ય ગુદં તતોઽનિલં
સ્થાનેષુ ષટ્સૂન્નમયેજ્જિતક્લમઃ ॥ ૧૯ ॥
વિજ્ઞાનદૃગ્વીર્યસુરન્ધિતાશયઃ ।
સ્વપાર્ષ્ણિનાપીડ્ય ગુદં તતોઽનિલં
સ્થાનેષુ ષટ્સૂન્નમયેજ્જિતક્લમઃ ॥ ૧૯ ॥
નાભ્યાં સ્થિતં હૃદ્યધિરોપ્ય તસ્મા-
દુદાનગત્યોરસિ તં નયેન્મુનિઃ ।
તતોઽનુસન્ધાય ધિયા મનસ્વી
સ્વતાલુમૂલં શનકૈર્નયેત્ ॥ ૨૦ ॥
દુદાનગત્યોરસિ તં નયેન્મુનિઃ ।
તતોઽનુસન્ધાય ધિયા મનસ્વી
સ્વતાલુમૂલં શનકૈર્નયેત્ ॥ ૨૦ ॥
તસ્માદ્ ભ્રુવોરન્તરમુન્નયેત
નિરુદ્ધસપ્તાયતનોઽનપેક્ષઃ ।
સ્થિત્વા મુહૂર્તાર્ધમકુણ્ઠદૃષ્ટિ-
ર્નિર્ભિદ્ય મૂર્ધન્ વિસૃજેત્પરં ગતઃ ॥ ૨૧ ॥
નિરુદ્ધસપ્તાયતનોઽનપેક્ષઃ ।
સ્થિત્વા મુહૂર્તાર્ધમકુણ્ઠદૃષ્ટિ-
ર્નિર્ભિદ્ય મૂર્ધન્ વિસૃજેત્પરં ગતઃ ॥ ૨૧ ॥
યદિ પ્રયાસ્યન્ નૃપ પારમેષ્ઠ્યં
વૈહાયસાનામુત યદ્ વિહારમ્ ।
અષ્ટાધિપત્યં ગુણસન્નિવાયે
સહૈવ ગચ્છેન્મનસેન્દ્રિયૈશ્ચ ॥ ૨૨ ॥
વૈહાયસાનામુત યદ્ વિહારમ્ ।
અષ્ટાધિપત્યં ગુણસન્નિવાયે
સહૈવ ગચ્છેન્મનસેન્દ્રિયૈશ્ચ ॥ ૨૨ ॥
યોગેશ્વરાણાં ગતિમાહુરન્ત-
ર્બહિસ્ત્રિલોક્યાઃ પવનાન્તરાત્મનામ્ ।
ન કર્મભિસ્તાં ગતિમાપ્નુવન્તિ
વિદ્યાતપોયોગસમાધિભાજામ્ ॥ ૨૩ ॥
ર્બહિસ્ત્રિલોક્યાઃ પવનાન્તરાત્મનામ્ ।
ન કર્મભિસ્તાં ગતિમાપ્નુવન્તિ
વિદ્યાતપોયોગસમાધિભાજામ્ ॥ ૨૩ ॥
વૈશ્વાનરં યાતિ વિહાયસા ગતઃ
સુષુમ્ણયા બ્રહ્મપથેન શોચિષા ।
વિધૂતકલ્કોઽથ હરેરુદસ્તાત્
પ્રયાતિ ચક્રં નૃપ શૈશુમારમ્ ॥ ૨૪ ॥
સુષુમ્ણયા બ્રહ્મપથેન શોચિષા ।
વિધૂતકલ્કોઽથ હરેરુદસ્તાત્
પ્રયાતિ ચક્રં નૃપ શૈશુમારમ્ ॥ ૨૪ ॥
તદ્ વિશ્વનાભિં ત્વતિવર્ત્ય વિષ્ણો-
રણીયસા વિરજેનાત્મનૈકઃ ।
નમસ્કૃતં બ્રહ્મવિદામુપૈતિ
કલ્પાયુષો યદ્ વિબુધા રમન્તે ॥ ૨૫ ॥
રણીયસા વિરજેનાત્મનૈકઃ ।
નમસ્કૃતં બ્રહ્મવિદામુપૈતિ
કલ્પાયુષો યદ્ વિબુધા રમન્તે ॥ ૨૫ ॥
અથો અનન્તસ્ય મુખાનલેન
દન્દહ્યમાનં સ નિરીક્ષ્ય વિશ્વમ્ ।
નિર્યાતિ સિદ્ધેશ્વરયુષ્ટધિષ્ણ્યં
યદ્ દ્વૈપરાર્ધ્યં તદુ પારમેષ્ઠ્યમ્ ॥ ૨૬ ॥
દન્દહ્યમાનં સ નિરીક્ષ્ય વિશ્વમ્ ।
નિર્યાતિ સિદ્ધેશ્વરયુષ્ટધિષ્ણ્યં
યદ્ દ્વૈપરાર્ધ્યં તદુ પારમેષ્ઠ્યમ્ ॥ ૨૬ ॥
ન યત્ર શોકો ન જરા ન મૃત્યુ-
ર્નાર્તિર્ન ચોદ્વેગ ઋતે કુતશ્ચિત્ ।
યચ્ચિત્તતોઽદઃ કૃપયાનિદંવિદાં
દુરન્તદુઃખપ્રભવાનુદર્શનાત્ ॥ ૨૭ ॥
ર્નાર્તિર્ન ચોદ્વેગ ઋતે કુતશ્ચિત્ ।
યચ્ચિત્તતોઽદઃ કૃપયાનિદંવિદાં
દુરન્તદુઃખપ્રભવાનુદર્શનાત્ ॥ ૨૭ ॥
તતો વિશેષં પ્રતિપદ્ય નિર્ભય-
સ્તેનાત્મનાપોઽનલમૂર્તિરત્વરન્ ।
જ્યોતિર્મયો વાયુમુપેત્ય કાલે
વાય્વાત્મના ખં બૃહદાત્મલિઙ્ગમ્ ॥ ૨૮ ॥
સ્તેનાત્મનાપોઽનલમૂર્તિરત્વરન્ ।
જ્યોતિર્મયો વાયુમુપેત્ય કાલે
વાય્વાત્મના ખં બૃહદાત્મલિઙ્ગમ્ ॥ ૨૮ ॥
ઘ્રાણેન ગન્ધં રસનેન વૈ રસં
રૂપં ચ દૃષ્ટયા શ્વસનં ત્વચૈવ ।
શ્રોત્રેણ ચોપેત્ય નભોગુણત્વં
પ્રાણેન ચાકૂતિમુપૈતિ યોગી ॥ ૨૯ ॥
રૂપં ચ દૃષ્ટયા શ્વસનં ત્વચૈવ ।
શ્રોત્રેણ ચોપેત્ય નભોગુણત્વં
પ્રાણેન ચાકૂતિમુપૈતિ યોગી ॥ ૨૯ ॥
સ ભૂતસૂક્ષ્મેન્દ્રિયસંનિકર્ષં
મનોમયં દેવમયં વિકાર્યમ્ ।
સંસાદ્ય ગત્યા સહ તેન યાતિ
વિજ્ઞાનતત્ત્વં ગુણસંનિરોધમ્ ॥ ૩૦ ॥
મનોમયં દેવમયં વિકાર્યમ્ ।
સંસાદ્ય ગત્યા સહ તેન યાતિ
વિજ્ઞાનતત્ત્વં ગુણસંનિરોધમ્ ॥ ૩૦ ॥
તેનાત્મનાત્માનમુપૈતિ શાન્ત-
માનન્દમાનન્દમયોઽવસાને ।
એતાં ગતિં ભાગવતીં ગતો યઃ
સ વૈ પુનર્નેહ વિષજ્જતેઽઙ્ગ ॥ ૩૧ ॥
માનન્દમાનન્દમયોઽવસાને ।
એતાં ગતિં ભાગવતીં ગતો યઃ
સ વૈ પુનર્નેહ વિષજ્જતેઽઙ્ગ ॥ ૩૧ ॥
એતે સૃતી તે નૃપ વેદગીતે
ત્વયાભિપૃષ્ટે ચ સનાતને ચ ।
યે વૈ પુરા બ્રહ્મણ આહ તુષ્ટ
આરાધિતો ભગવાન્ વાસુદેવઃ ॥ ૩૨ ॥
ત્વયાભિપૃષ્ટે ચ સનાતને ચ ।
યે વૈ પુરા બ્રહ્મણ આહ તુષ્ટ
આરાધિતો ભગવાન્ વાસુદેવઃ ॥ ૩૨ ॥
ન હ્યતોઽન્યઃ શિવઃ પન્થા વિશતઃ સંસૃતાવિહ ।
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગો યતો ભવેત્ ॥ ૩૩ ॥
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગો યતો ભવેત્ ॥ ૩૩ ॥
ભગવાન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિરન્વીક્ષ્ય મનીષયા ।
તદધ્યવસ્યત્ કૂટસ્થો રતિરાત્મન્ યતો ભવેત્ ॥ ૩૪ ॥
તદધ્યવસ્યત્ કૂટસ્થો રતિરાત્મન્ યતો ભવેત્ ॥ ૩૪ ॥
ભગવાન્ સર્વભૂતેષુ લક્ષિતઃ સ્વાત્મના હરિઃ ।
દૃશ્યૈર્બુદ્ધ્યાદિભિર્દ્રષ્ટા લક્ષણૈરનુમાપકૈઃ ॥ ૩૫ ॥
દૃશ્યૈર્બુદ્ધ્યાદિભિર્દ્રષ્ટા લક્ષણૈરનુમાપકૈઃ ॥ ૩૫ ॥
તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હરિઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ સ્મર્તવ્યો ભગવાન્નૃણામ્ ॥ ૩૬ ॥
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ સ્મર્તવ્યો ભગવાન્નૃણામ્ ॥ ૩૬ ॥
પિબન્તિ યે ભગવત આત્મનઃ સતાં
કથામૃતં શ્રવણપુટેષુ સમ્ભૃતમ્ ।
પુનન્તિ તે વિષયવિદૂષિતાશયં
વ્રજન્તિ તચ્ચરણસરોરુહાન્તિકમ્ ॥ ૩૭ ॥
કથામૃતં શ્રવણપુટેષુ સમ્ભૃતમ્ ।
પુનન્તિ તે વિષયવિદૂષિતાશયં
વ્રજન્તિ તચ્ચરણસરોરુહાન્તિકમ્ ॥ ૩૭ ॥