નારદ ઉવાચ
દેવદેવ નમસ્તેઽસ્તુ ભૂતભાવન પૂર્વજ ।
તદ્ વિજાનીહિ યજ્જ્ઞાનમાત્મતત્ત્વનિદર્શનમ્ ॥ ૧ ॥
દેવદેવ નમસ્તેઽસ્તુ ભૂતભાવન પૂર્વજ ।
તદ્ વિજાનીહિ યજ્જ્ઞાનમાત્મતત્ત્વનિદર્શનમ્ ॥ ૧ ॥
યદ્રૂપં યદધિષ્ઠાનં યતઃ સૃષ્ટમિદં પ્રભો ।
યત્સંસ્થં યત્પરં યચ્ચ તત્ તત્ત્વં વદ તત્ત્વતઃ ॥ ૨ ॥
યત્સંસ્થં યત્પરં યચ્ચ તત્ તત્ત્વં વદ તત્ત્વતઃ ॥ ૨ ॥
સર્વં હ્યેતદ્ ભવાન્ વેદ ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુઃ ।
કરામલકવદ્ વિશ્વં વિજ્ઞાનાવસિતં તવ ॥ ૩ ॥
કરામલકવદ્ વિશ્વં વિજ્ઞાનાવસિતં તવ ॥ ૩ ॥
યદ્વિજ્ઞાનો યદાધારો યત્પરસ્ત્વં યદાત્મકઃ ।
એકઃ સૃજસિ ભૂતાનિ ભૂતૈરેવાત્મમાયયા ॥ ૪ ॥
એકઃ સૃજસિ ભૂતાનિ ભૂતૈરેવાત્મમાયયા ॥ ૪ ॥
આત્મન્ ભાવયસે તાની ન પરાભાવયન્ સ્વયમ્ ।
આત્મશક્તિમવષ્ટભ્ય ઊર્ણનાભિરિવાક્લમઃ ॥ ૫ ॥
આત્મશક્તિમવષ્ટભ્ય ઊર્ણનાભિરિવાક્લમઃ ॥ ૫ ॥
નાહં વેદ પરં હ્યસ્મિન્નાપરં ન સમં વિભો ।
નામરૂપગુણૈર્ભાવ્યં સદસત્ કિઞ્ચિદન્યતઃ ॥ ૬ ॥
નામરૂપગુણૈર્ભાવ્યં સદસત્ કિઞ્ચિદન્યતઃ ॥ ૬ ॥
સ ભવાનચરદ્ ઘોરં યત્ તપઃ સુસમાહિતઃ ।
તેન ખેદયસે નસ્ત્વં પરાશઙ્કાં ચ યચ્છસિ ॥ ૭ ॥
તેન ખેદયસે નસ્ત્વં પરાશઙ્કાં ચ યચ્છસિ ॥ ૭ ॥
એતન્મે પૃચ્છતઃ સર્વં સર્વજ્ઞ સકલેશ્વર ।
વિજાનીહિ યથૈવેદમહં બુધ્યેઽનુશાસિતઃ ॥ ૮ ॥
વિજાનીહિ યથૈવેદમહં બુધ્યેઽનુશાસિતઃ ॥ ૮ ॥
બ્રહ્મોવાચ
સમ્યક્ કારુણિકસ્યેદં વત્સ તે વિચિકિત્સિતમ્ ।
યદહં ચોદિતઃ સૌમ્ય ભગવદ્વીર્યદર્શને ॥ ૯ ॥
સમ્યક્ કારુણિકસ્યેદં વત્સ તે વિચિકિત્સિતમ્ ।
યદહં ચોદિતઃ સૌમ્ય ભગવદ્વીર્યદર્શને ॥ ૯ ॥
નાનૃતં તવ તચ્ચાપિ યથા માં પ્રબ્રવીષિ ભોઃ ।
અવિજ્ઞાય પરં મત્ત એતાવત્ત્વં યતો હિ મે ॥ ૧૦ ॥
અવિજ્ઞાય પરં મત્ત એતાવત્ત્વં યતો હિ મે ॥ ૧૦ ॥
યેન સ્વરોચિષા વિશ્વં રોચિતં રોચયામ્યહમ્ ।
યથાર્કોઽગ્નિર્યથા સોમો યથર્ક્ષગ્રહતારકાઃ ॥ ૧૧ ॥
યથાર્કોઽગ્નિર્યથા સોમો યથર્ક્ષગ્રહતારકાઃ ॥ ૧૧ ॥
તસ્મૈ નમો ભગવતે વાસુદેવાય ધીમહિ ।
યન્માયયા દુર્જયયા માં વદન્તિ જગદ્ગુરુમ્ ॥ ૧૨ ॥
યન્માયયા દુર્જયયા માં વદન્તિ જગદ્ગુરુમ્ ॥ ૧૨ ॥
વિલજ્જમાનયા યસ્ય સ્થાતુમીક્ષાપથેઽમુયા ।
વિમોહિતા વિકત્થન્તે મમાહમિતિ દુર્ધિયઃ ॥ ૧૩ ॥
વિમોહિતા વિકત્થન્તે મમાહમિતિ દુર્ધિયઃ ॥ ૧૩ ॥
દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ ।
વાસુદેવાત્પરો બ્રહ્મન્ન ચ ચાન્યોઽર્થોઽસ્તિ તત્ત્વતઃ ॥ ૧૪ ॥
વાસુદેવાત્પરો બ્રહ્મન્ન ચ ચાન્યોઽર્થોઽસ્તિ તત્ત્વતઃ ॥ ૧૪ ॥
નારાયણપરા વેદા દેવા નારાયણાઙ્ગજાઃ ।
નારાયણપરા લોકા નારાયણપરા મખાઃ ॥ ૧૫ ॥
નારાયણપરા લોકા નારાયણપરા મખાઃ ॥ ૧૫ ॥
નારાયણપરો યોગો નારાયણપરં તપઃ ।
નારાયણપરં જ્ઞાનં નારાયણપરા ગતિઃ ॥ ૧૬ ॥
નારાયણપરં જ્ઞાનં નારાયણપરા ગતિઃ ॥ ૧૬ ॥
તસ્યાપિ દ્રષ્ટુરીશસ્ય કૂટસ્થસ્યાખિલાત્મનઃ ।
સૃજ્યં સૃજામિ સૃષ્ટોઽહમીક્ષયૈવાભિચોદિતઃ ॥ ૧૭ ॥
સૃજ્યં સૃજામિ સૃષ્ટોઽહમીક્ષયૈવાભિચોદિતઃ ॥ ૧૭ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ નિર્ગુણસ્ય ગુણાસ્ત્રયઃ ।
સ્થિતિસર્ગનિરોધેષુ ગૃહીતા માયયા વિભોઃ ॥ ૧૮ ॥
સ્થિતિસર્ગનિરોધેષુ ગૃહીતા માયયા વિભોઃ ॥ ૧૮ ॥
કાર્યકારણકર્તૃત્વે દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાશ્રયાઃ ।
બધ્નન્તિ નિત્યદા મુક્તં માયિનં પુરુષં ગુણાઃ ॥ ૧૯ ॥
બધ્નન્તિ નિત્યદા મુક્તં માયિનં પુરુષં ગુણાઃ ॥ ૧૯ ॥
સ એષ ભગવાલ્લિંઙ્ગૈસ્ત્રિભિરેતૈરધોક્ષજઃ ।
સ્વલક્ષિતગતિર્બ્રહ્મન્ સર્વેષાં મમ ચેશ્વરઃ ॥ ૨૦ ॥
સ્વલક્ષિતગતિર્બ્રહ્મન્ સર્વેષાં મમ ચેશ્વરઃ ॥ ૨૦ ॥
કાલં કર્મ સ્વભાવં ચ માયેશો માયયા સ્વયા ।
આત્મન્ યદૃચ્છયા પ્રાપ્તં વિબુભૂષુરુપાદદે ॥ ૨૧ ॥
આત્મન્ યદૃચ્છયા પ્રાપ્તં વિબુભૂષુરુપાદદે ॥ ૨૧ ॥
કાલાદ્ ગુણવ્યતિકરઃ પરિણામઃ સ્વભાવતઃ ।
કર્મણો જન્મ મહતઃ પુરુષાધિષ્ઠિતાદભૂત્ ॥ ૨૨ ॥
કર્મણો જન્મ મહતઃ પુરુષાધિષ્ઠિતાદભૂત્ ॥ ૨૨ ॥
મહતસ્તુ વિકુર્વાણાદ્રજઃસત્ત્વોપબૃંહિતાત્ ।
તમઃપ્રધાનસ્ત્વભવદ્ દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાત્મકઃ ॥ ૨૩ ॥
તમઃપ્રધાનસ્ત્વભવદ્ દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાત્મકઃ ॥ ૨૩ ॥
સોઽહઙ્કાર ઇતિ પ્રોક્તો વિકુર્વન્ સમભૂત્ત્રિધા ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચેતિ યદ્ભિદા ।
દ્રવ્યશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિરિતિ પ્રભો ॥ ૨૪ ॥
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચેતિ યદ્ભિદા ।
દ્રવ્યશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિરિતિ પ્રભો ॥ ૨૪ ॥
તામસાદપિ ભૂતાદેર્વિકુર્વાણાદભૂન્નભઃ ।
તસ્ય માત્રા ગુણઃ શબ્દો લિઙ્ગં યદ્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ ॥ ૨૫ ॥
તસ્ય માત્રા ગુણઃ શબ્દો લિઙ્ગં યદ્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ ॥ ૨૫ ॥
નભસોઽથ વિકુર્વાણાદભૂત્ સ્પર્શગુણોઽનિલઃ ।
પરાન્વયાચ્છબ્દવાંશ્ચ પ્રાણ ઓજઃ સહો બલમ્ ॥ ૨૬ ॥
પરાન્વયાચ્છબ્દવાંશ્ચ પ્રાણ ઓજઃ સહો બલમ્ ॥ ૨૬ ॥
વાયોરપિ વિકુર્વાણાત્ કાલકર્મસ્વભાવતઃ ।
ઉદપદ્યત તેજો વૈ રૂપવત્ સ્પર્શશબ્દવત્ ॥ ૨૭ ॥
ઉદપદ્યત તેજો વૈ રૂપવત્ સ્પર્શશબ્દવત્ ॥ ૨૭ ॥
તેજસસ્તુ વિકુર્વાણાદાસીદમ્ભો રસાત્મકમ્ ।
રૂપવત્ સ્પર્શવચ્ચામ્ભો ઘોષવચ્ચ પરાન્વયાત્ ॥ ૨૮ ॥
રૂપવત્ સ્પર્શવચ્ચામ્ભો ઘોષવચ્ચ પરાન્વયાત્ ॥ ૨૮ ॥
વિશેષસ્તુ વિકુર્વાણાદમ્ભસો ગન્ધવાનભૂત્ ।
પરાન્વયાદ્ રસસ્પર્શશબ્દરૂપગુણાન્વિતઃ ॥ ૨૯ ॥
પરાન્વયાદ્ રસસ્પર્શશબ્દરૂપગુણાન્વિતઃ ॥ ૨૯ ॥
વૈકારિકાન્મનો જજ્ઞે દેવા વૈકારિકા દશ ।
દિગ્વાતાર્કપ્રચેતોઽશ્વિવહ્નીન્દ્રોપેન્દ્રમિત્રકાઃ ॥ ૩૦ ॥
દિગ્વાતાર્કપ્રચેતોઽશ્વિવહ્નીન્દ્રોપેન્દ્રમિત્રકાઃ ॥ ૩૦ ॥
તૈજસાત્ તુ વિકુર્વાણાદિન્દ્રિયાણિ દશાભવન્ ।
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્બુદ્ધિઃ પ્રાણશ્ચ તૈજસૌ ।
શ્રોત્રં ત્વગ્ઘ્રાણદૃગ્જિહ્વા વાગદોર્મેઢ્રાઙ્ઘ્રિપાયવઃ ॥ ૩૧ ॥
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્બુદ્ધિઃ પ્રાણશ્ચ તૈજસૌ ।
શ્રોત્રં ત્વગ્ઘ્રાણદૃગ્જિહ્વા વાગદોર્મેઢ્રાઙ્ઘ્રિપાયવઃ ॥ ૩૧ ॥
યદૈતેઽસઙ્ગતા ભાવા ભૂતેન્દ્રિયમનોગુણાઃ ।
યદાયતનનિર્માણે ન શેકુર્બ્રહ્મવિત્તમ ॥ ૩૨ ॥
યદાયતનનિર્માણે ન શેકુર્બ્રહ્મવિત્તમ ॥ ૩૨ ॥
તદા સંહૃત્ય ચાન્યોન્યં ભગવચ્છક્તિચોદિતાઃ ।
સદસત્ત્વમુપાદાય ચોભયં સસૃજુર્હ્યદઃ ॥ ૩૩ ॥
સદસત્ત્વમુપાદાય ચોભયં સસૃજુર્હ્યદઃ ॥ ૩૩ ॥
વર્ષપૂગસહસ્રાન્તે તદણ્ડમુદકેશયમ્ ।
કાલકર્મસ્વભાવસ્થો જીવોઽજીવમજીવયત્ ॥ ૩૪ ॥
કાલકર્મસ્વભાવસ્થો જીવોઽજીવમજીવયત્ ॥ ૩૪ ॥
સ એવ પુરુષસ્તસ્માદણ્ડં નિર્ભિદ્ય નિર્ગતઃ ।
સહસ્રોર્વઙ્ઘ્રિબાહ્વક્ષઃ સહસ્રાનનશીર્ષવાન્ ॥ ૩૫ ॥
સહસ્રોર્વઙ્ઘ્રિબાહ્વક્ષઃ સહસ્રાનનશીર્ષવાન્ ॥ ૩૫ ॥
યસ્યેહાવયવૈર્લોકાન્ કલ્પયન્તિ મનીષિણઃ ।
કટ્યાદિભિરધઃ સપ્ત સપ્તોર્ધ્વં જઘનાદિભિઃ ॥ ૩૬ ॥
કટ્યાદિભિરધઃ સપ્ત સપ્તોર્ધ્વં જઘનાદિભિઃ ॥ ૩૬ ॥
પુરુષસ્ય મુખં બ્રહ્મ ક્ષત્રમેતસ્ય બાહવઃ ।
ઊર્વોર્વૈશ્યો ભગવતઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો વ્યજાયત ॥ ૩૭ ॥
ઊર્વોર્વૈશ્યો ભગવતઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો વ્યજાયત ॥ ૩૭ ॥
ભૂર્લોકઃ કલ્પિતઃ પદ્ભ્યાં ભુવર્લોકોઽસ્ય નાભિતઃ ।
હૃદા સ્વર્લોક ઉરસા મહર્લોકો મહાત્મનઃ ॥ ૩૮ ॥
હૃદા સ્વર્લોક ઉરસા મહર્લોકો મહાત્મનઃ ॥ ૩૮ ॥
ગ્રીવાયાં જનલોકોઽસ્ય તપોલોકઃ સ્તનદ્વયાત્ ।
મૂર્ધભિઃ સત્યલોકસ્તુ બ્રહ્મલોકઃ સનાતનઃ ॥ ૩૯ ॥
મૂર્ધભિઃ સત્યલોકસ્તુ બ્રહ્મલોકઃ સનાતનઃ ॥ ૩૯ ॥
તત્કટ્યાં ચાતલં ક્લૃપ્તમૂરુભ્યાં વિતલં વિભોઃ ।
જાનુભ્યાં સુતલં શુદ્ધં જઙ્ઘાભ્યાં તુ તલાતલમ્ ॥ ૪૦ ॥
જાનુભ્યાં સુતલં શુદ્ધં જઙ્ઘાભ્યાં તુ તલાતલમ્ ॥ ૪૦ ॥
મહાતલં તુ ગુલ્ફાભ્યાં પ્રપદાભ્યાં રસાતલમ્ ।
પાતાલં પાદતલત ઇતિ લોકમયઃ પુમાન્ ॥ ૪૧ ॥
પાતાલં પાદતલત ઇતિ લોકમયઃ પુમાન્ ॥ ૪૧ ॥
ભૂર્લોકઃ કલ્પિતઃ પદ્ભ્યાં ભુવર્લોકોઽસ્ય નાભિતઃ ।
સ્વર્લોકઃ કલ્પિતો મૂર્ધ્ના ઇતિ વા લોકકલ્પના ॥ ૪૨ ॥
સ્વર્લોકઃ કલ્પિતો મૂર્ધ્ના ઇતિ વા લોકકલ્પના ॥ ૪૨ ॥