నారద ఉవాచ
దేవదేవ నమస్తేఽస్తు భూతభావన పూర్వజ ।
తద్ విజానీహి యజ్జ్ఞానమాత్మతత్త్వనిదర్శనమ్ ॥ ౧ ॥
దేవదేవ నమస్తేఽస్తు భూతభావన పూర్వజ ।
తద్ విజానీహి యజ్జ్ఞానమాత్మతత్త్వనిదర్శనమ్ ॥ ౧ ॥
యద్రూపం యదధిష్ఠానం యతః సృష్టమిదం ప్రభో ।
యత్సంస్థం యత్పరం యచ్చ తత్ తత్త్వం వద తత్త్వతః ॥ ౨ ॥
యత్సంస్థం యత్పరం యచ్చ తత్ తత్త్వం వద తత్త్వతః ॥ ౨ ॥
సర్వం హ్యేతద్ భవాన్ వేద భూతభవ్యభవత్ప్రభుః ।
కరామలకవద్ విశ్వం విజ్ఞానావసితం తవ ॥ ౩ ॥
కరామలకవద్ విశ్వం విజ్ఞానావసితం తవ ॥ ౩ ॥
యద్విజ్ఞానో యదాధారో యత్పరస్త్వం యదాత్మకః ।
ఏకః సృజసి భూతాని భూతైరేవాత్మమాయయా ॥ ౪ ॥
ఏకః సృజసి భూతాని భూతైరేవాత్మమాయయా ॥ ౪ ॥
ఆత్మన్ భావయసే తానీ న పరాభావయన్ స్వయమ్ ।
ఆత్మశక్తిమవష్టభ్య ఊర్ణనాభిరివాక్లమః ॥ ౫ ॥
ఆత్మశక్తిమవష్టభ్య ఊర్ణనాభిరివాక్లమః ॥ ౫ ॥
నాహం వేద పరం హ్యస్మిన్నాపరం న సమం విభో ।
నామరూపగుణైర్భావ్యం సదసత్ కిఞ్చిదన్యతః ॥ ౬ ॥
నామరూపగుణైర్భావ్యం సదసత్ కిఞ్చిదన్యతః ॥ ౬ ॥
స భవానచరద్ ఘోరం యత్ తపః సుసమాహితః ।
తేన ఖేదయసే నస్త్వం పరాశఙ్కాం చ యచ్ఛసి ॥ ౭ ॥
తేన ఖేదయసే నస్త్వం పరాశఙ్కాం చ యచ్ఛసి ॥ ౭ ॥
ఏతన్మే పృచ్ఛతః సర్వం సర్వజ్ఞ సకలేశ్వర ।
విజానీహి యథైవేదమహం బుధ్యేఽనుశాసితః ॥ ౮ ॥
విజానీహి యథైవేదమహం బుధ్యేఽనుశాసితః ॥ ౮ ॥
బ్రహ్మోవాచ
సమ్యక్ కారుణికస్యేదం వత్స తే విచికిత్సితమ్ ।
యదహం చోదితః సౌమ్య భగవద్వీర్యదర్శనే ॥ ౯ ॥
సమ్యక్ కారుణికస్యేదం వత్స తే విచికిత్సితమ్ ।
యదహం చోదితః సౌమ్య భగవద్వీర్యదర్శనే ॥ ౯ ॥
నానృతం తవ తచ్చాపి యథా మాం ప్రబ్రవీషి భోః ।
అవిజ్ఞాయ పరం మత్త ఏతావత్త్వం యతో హి మే ॥ ౧౦ ॥
అవిజ్ఞాయ పరం మత్త ఏతావత్త్వం యతో హి మే ॥ ౧౦ ॥
యేన స్వరోచిషా విశ్వం రోచితం రోచయామ్యహమ్ ।
యథార్కోఽగ్నిర్యథా సోమో యథర్క్షగ్రహతారకాః ॥ ౧౧ ॥
యథార్కోఽగ్నిర్యథా సోమో యథర్క్షగ్రహతారకాః ॥ ౧౧ ॥
తస్మై నమో భగవతే వాసుదేవాయ ధీమహి ।
యన్మాయయా దుర్జయయా మాం వదన్తి జగద్గురుమ్ ॥ ౧౨ ॥
యన్మాయయా దుర్జయయా మాం వదన్తి జగద్గురుమ్ ॥ ౧౨ ॥
విలజ్జమానయా యస్య స్థాతుమీక్షాపథేఽముయా ।
విమోహితా వికత్థన్తే మమాహమితి దుర్ధియః ॥ ౧౩ ॥
విమోహితా వికత్థన్తే మమాహమితి దుర్ధియః ॥ ౧౩ ॥
ద్రవ్యం కర్మ చ కాలశ్చ స్వభావో జీవ ఏవ చ ।
వాసుదేవాత్పరో బ్రహ్మన్న చ చాన్యోఽర్థోఽస్తి తత్త్వతః ॥ ౧౪ ॥
వాసుదేవాత్పరో బ్రహ్మన్న చ చాన్యోఽర్థోఽస్తి తత్త్వతః ॥ ౧౪ ॥
నారాయణపరా వేదా దేవా నారాయణాఙ్గజాః ।
నారాయణపరా లోకా నారాయణపరా మఖాః ॥ ౧౫ ॥
నారాయణపరా లోకా నారాయణపరా మఖాః ॥ ౧౫ ॥
నారాయణపరో యోగో నారాయణపరం తపః ।
నారాయణపరం జ్ఞానం నారాయణపరా గతిః ॥ ౧౬ ॥
నారాయణపరం జ్ఞానం నారాయణపరా గతిః ॥ ౧౬ ॥
తస్యాపి ద్రష్టురీశస్య కూటస్థస్యాఖిలాత్మనః ।
సృజ్యం సృజామి సృష్టోఽహమీక్షయైవాభిచోదితః ॥ ౧౭ ॥
సృజ్యం సృజామి సృష్టోఽహమీక్షయైవాభిచోదితః ॥ ౧౭ ॥
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి నిర్గుణస్య గుణాస్త్రయః ।
స్థితిసర్గనిరోధేషు గృహీతా మాయయా విభోః ॥ ౧౮ ॥
స్థితిసర్గనిరోధేషు గృహీతా మాయయా విభోః ॥ ౧౮ ॥
కార్యకారణకర్తృత్వే ద్రవ్యజ్ఞానక్రియాశ్రయాః ।
బధ్నన్తి నిత్యదా ముక్తం మాయినం పురుషం గుణాః ॥ ౧౯ ॥
బధ్నన్తి నిత్యదా ముక్తం మాయినం పురుషం గుణాః ॥ ౧౯ ॥
స ఏష భగవాల్లింఙ్గైస్త్రిభిరేతైరధోక్షజః ।
స్వలక్షితగతిర్బ్రహ్మన్ సర్వేషాం మమ చేశ్వరః ॥ ౨౦ ॥
స్వలక్షితగతిర్బ్రహ్మన్ సర్వేషాం మమ చేశ్వరః ॥ ౨౦ ॥
కాలం కర్మ స్వభావం చ మాయేశో మాయయా స్వయా ।
ఆత్మన్ యదృచ్ఛయా ప్రాప్తం విబుభూషురుపాదదే ॥ ౨౧ ॥
ఆత్మన్ యదృచ్ఛయా ప్రాప్తం విబుభూషురుపాదదే ॥ ౨౧ ॥
కాలాద్ గుణవ్యతికరః పరిణామః స్వభావతః ।
కర్మణో జన్మ మహతః పురుషాధిష్ఠితాదభూత్ ॥ ౨౨ ॥
కర్మణో జన్మ మహతః పురుషాధిష్ఠితాదభూత్ ॥ ౨౨ ॥
మహతస్తు వికుర్వాణాద్రజఃసత్త్వోపబృంహితాత్ ।
తమఃప్రధానస్త్వభవద్ ద్రవ్యజ్ఞానక్రియాత్మకః ॥ ౨౩ ॥
తమఃప్రధానస్త్వభవద్ ద్రవ్యజ్ఞానక్రియాత్మకః ॥ ౨౩ ॥
సోఽహఙ్కార ఇతి ప్రోక్తో వికుర్వన్ సమభూత్త్రిధా ।
వైకారికస్తైజసశ్చ తామసశ్చేతి యద్భిదా ।
ద్రవ్యశక్తిః క్రియాశక్తిర్జ్ఞానశక్తిరితి ప్రభో ॥ ౨౪ ॥
వైకారికస్తైజసశ్చ తామసశ్చేతి యద్భిదా ।
ద్రవ్యశక్తిః క్రియాశక్తిర్జ్ఞానశక్తిరితి ప్రభో ॥ ౨౪ ॥
తామసాదపి భూతాదేర్వికుర్వాణాదభూన్నభః ।
తస్య మాత్రా గుణః శబ్దో లిఙ్గం యద్ ద్రష్టృదృశ్యయోః ॥ ౨౫ ॥
తస్య మాత్రా గుణః శబ్దో లిఙ్గం యద్ ద్రష్టృదృశ్యయోః ॥ ౨౫ ॥
నభసోఽథ వికుర్వాణాదభూత్ స్పర్శగుణోఽనిలః ।
పరాన్వయాచ్ఛబ్దవాంశ్చ ప్రాణ ఓజః సహో బలమ్ ॥ ౨౬ ॥
పరాన్వయాచ్ఛబ్దవాంశ్చ ప్రాణ ఓజః సహో బలమ్ ॥ ౨౬ ॥
వాయోరపి వికుర్వాణాత్ కాలకర్మస్వభావతః ।
ఉదపద్యత తేజో వై రూపవత్ స్పర్శశబ్దవత్ ॥ ౨౭ ॥
ఉదపద్యత తేజో వై రూపవత్ స్పర్శశబ్దవత్ ॥ ౨౭ ॥
తేజసస్తు వికుర్వాణాదాసీదమ్భో రసాత్మకమ్ ।
రూపవత్ స్పర్శవచ్చామ్భో ఘోషవచ్చ పరాన్వయాత్ ॥ ౨౮ ॥
రూపవత్ స్పర్శవచ్చామ్భో ఘోషవచ్చ పరాన్వయాత్ ॥ ౨౮ ॥
విశేషస్తు వికుర్వాణాదమ్భసో గన్ధవానభూత్ ।
పరాన్వయాద్ రసస్పర్శశబ్దరూపగుణాన్వితః ॥ ౨౯ ॥
పరాన్వయాద్ రసస్పర్శశబ్దరూపగుణాన్వితః ॥ ౨౯ ॥
వైకారికాన్మనో జజ్ఞే దేవా వైకారికా దశ ।
దిగ్వాతార్కప్రచేతోఽశ్వివహ్నీన్ద్రోపేన్ద్రమిత్రకాః ॥ ౩౦ ॥
దిగ్వాతార్కప్రచేతోఽశ్వివహ్నీన్ద్రోపేన్ద్రమిత్రకాః ॥ ౩౦ ॥
తైజసాత్ తు వికుర్వాణాదిన్ద్రియాణి దశాభవన్ ।
జ్ఞానశక్తిః క్రియాశక్తిర్బుద్ధిః ప్రాణశ్చ తైజసౌ ।
శ్రోత్రం త్వగ్ఘ్రాణదృగ్జిహ్వా వాగదోర్మేఢ్రాఙ్ఘ్రిపాయవః ॥ ౩౧ ॥
జ్ఞానశక్తిః క్రియాశక్తిర్బుద్ధిః ప్రాణశ్చ తైజసౌ ।
శ్రోత్రం త్వగ్ఘ్రాణదృగ్జిహ్వా వాగదోర్మేఢ్రాఙ్ఘ్రిపాయవః ॥ ౩౧ ॥
యదైతేఽసఙ్గతా భావా భూతేన్ద్రియమనోగుణాః ।
యదాయతననిర్మాణే న శేకుర్బ్రహ్మవిత్తమ ॥ ౩౨ ॥
యదాయతననిర్మాణే న శేకుర్బ్రహ్మవిత్తమ ॥ ౩౨ ॥
తదా సంహృత్య చాన్యోన్యం భగవచ్ఛక్తిచోదితాః ।
సదసత్త్వముపాదాయ చోభయం ససృజుర్హ్యదః ॥ ౩౩ ॥
సదసత్త్వముపాదాయ చోభయం ససృజుర్హ్యదః ॥ ౩౩ ॥
వర్షపూగసహస్రాన్తే తదణ్డముదకేశయమ్ ।
కాలకర్మస్వభావస్థో జీవోఽజీవమజీవయత్ ॥ ౩౪ ॥
కాలకర్మస్వభావస్థో జీవోఽజీవమజీవయత్ ॥ ౩౪ ॥
స ఏవ పురుషస్తస్మాదణ్డం నిర్భిద్య నిర్గతః ।
సహస్రోర్వఙ్ఘ్రిబాహ్వక్షః సహస్రాననశీర్షవాన్ ॥ ౩౫ ॥
సహస్రోర్వఙ్ఘ్రిబాహ్వక్షః సహస్రాననశీర్షవాన్ ॥ ౩౫ ॥
యస్యేహావయవైర్లోకాన్ కల్పయన్తి మనీషిణః ।
కట్యాదిభిరధః సప్త సప్తోర్ధ్వం జఘనాదిభిః ॥ ౩౬ ॥
కట్యాదిభిరధః సప్త సప్తోర్ధ్వం జఘనాదిభిః ॥ ౩౬ ॥
పురుషస్య ముఖం బ్రహ్మ క్షత్రమేతస్య బాహవః ।
ఊర్వోర్వైశ్యో భగవతః పద్భ్యాం శూద్రో వ్యజాయత ॥ ౩౭ ॥
ఊర్వోర్వైశ్యో భగవతః పద్భ్యాం శూద్రో వ్యజాయత ॥ ౩౭ ॥
భూర్లోకః కల్పితః పద్భ్యాం భువర్లోకోఽస్య నాభితః ।
హృదా స్వర్లోక ఉరసా మహర్లోకో మహాత్మనః ॥ ౩౮ ॥
హృదా స్వర్లోక ఉరసా మహర్లోకో మహాత్మనః ॥ ౩౮ ॥
గ్రీవాయాం జనలోకోఽస్య తపోలోకః స్తనద్వయాత్ ।
మూర్ధభిః సత్యలోకస్తు బ్రహ్మలోకః సనాతనః ॥ ౩౯ ॥
మూర్ధభిః సత్యలోకస్తు బ్రహ్మలోకః సనాతనః ॥ ౩౯ ॥
తత్కట్యాం చాతలం క్లృప్తమూరుభ్యాం వితలం విభోః ।
జానుభ్యాం సుతలం శుద్ధం జఙ్ఘాభ్యాం తు తలాతలమ్ ॥ ౪౦ ॥
జానుభ్యాం సుతలం శుద్ధం జఙ్ఘాభ్యాం తు తలాతలమ్ ॥ ౪౦ ॥
మహాతలం తు గుల్ఫాభ్యాం ప్రపదాభ్యాం రసాతలమ్ ।
పాతాలం పాదతలత ఇతి లోకమయః పుమాన్ ॥ ౪౧ ॥
పాతాలం పాదతలత ఇతి లోకమయః పుమాన్ ॥ ౪౧ ॥
భూర్లోకః కల్పితః పద్భ్యాం భువర్లోకోఽస్య నాభితః ।
స్వర్లోకః కల్పితో మూర్ధ్నా ఇతి వా లోకకల్పనా ॥ ౪౨ ॥
స్వర్లోకః కల్పితో మూర్ధ్నా ఇతి వా లోకకల్పనా ॥ ౪౨ ॥