બ્રહ્મોવાચ
વાચાં વહ્નેર્મુખં ક્ષેત્રં છન્દસાં સપ્ત ધાતવઃ ।
હવ્યકવ્યામૃતાન્નાનાં જિહ્વા સર્વરસસ્ય ચ ॥ ૧ ॥
વાચાં વહ્નેર્મુખં ક્ષેત્રં છન્દસાં સપ્ત ધાતવઃ ।
હવ્યકવ્યામૃતાન્નાનાં જિહ્વા સર્વરસસ્ય ચ ॥ ૧ ॥
સર્વાસૂનાં ચ વાયોશ્ચ તન્નાસે પરમાયણે ।
અશ્વિનોરોષધીનાં ચ ઘ્રાણો મોદપ્રમોદયોઃ ॥ ૨ ॥
અશ્વિનોરોષધીનાં ચ ઘ્રાણો મોદપ્રમોદયોઃ ॥ ૨ ॥
રૂપાણાં તેજસાં ચક્ષુર્દિવઃ સૂર્યસ્ય ચાક્ષિણી ।
કર્ણૌ દિશાં ચ તીર્થાનાં શ્રોત્રમાકાશશબ્દયોઃ ॥ ૩ ॥
કર્ણૌ દિશાં ચ તીર્થાનાં શ્રોત્રમાકાશશબ્દયોઃ ॥ ૩ ॥
તદ્ગાત્રં વસ્તુસારાણાં સૌભગસ્ય ચ ભાજનમ્ ।
ત્વગસ્ય સ્પર્શવાયોશ્ચ સર્વમેધસ્ય ચૈવ હિ ॥ ૪ ॥
ત્વગસ્ય સ્પર્શવાયોશ્ચ સર્વમેધસ્ય ચૈવ હિ ॥ ૪ ॥
રોમાણ્યુદ્ભિજ્જજાતીનાં યૈર્વા યજ્ઞસ્તુ સમ્ભૃતઃ ।
કેશશ્મશ્રુનખાન્યસ્ય શિલાલોહાભ્રવિદ્યુતામ્ ॥ ૫ ॥
કેશશ્મશ્રુનખાન્યસ્ય શિલાલોહાભ્રવિદ્યુતામ્ ॥ ૫ ॥
બાહવો લોકપાલાનાં પ્રાયશઃ ક્ષેમકર્મણામ્ ॥ ૬ ॥
વિક્રમો ભૂર્ભુવઃ સ્વશ્ચ ક્ષેમસ્ય શરણસ્ય ચ ।
સર્વકામવરસ્યાપિ હરેશ્ચરણ આસ્પદમ્ ॥ ૭ ॥
સર્વકામવરસ્યાપિ હરેશ્ચરણ આસ્પદમ્ ॥ ૭ ॥
અપાં વીર્યસ્ય સર્ગસ્ય પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
પુંસઃ શિશ્ન ઉપસ્થસ્તુ પ્રજાત્યાનન્દનિર્વૃતેઃ ॥ ૮ ॥
પુંસઃ શિશ્ન ઉપસ્થસ્તુ પ્રજાત્યાનન્દનિર્વૃતેઃ ॥ ૮ ॥
પાયુર્યમસ્ય મિત્રસ્ય પરિમોક્ષસ્ય નારદ ।
હિંસાયા નિઋર્તેર્મૃત્યોર્નિરયસ્ય ગુદં સ્મૃતઃ ॥ ૯ ॥
હિંસાયા નિઋર્તેર્મૃત્યોર્નિરયસ્ય ગુદં સ્મૃતઃ ॥ ૯ ॥
પરાભૂતેરધર્મસ્ય તમસશ્ચાપિ પશ્ચિમઃ ।
નાડ્યો નદનદીનાં ચ ગોત્રાણામસ્થિસંહતિઃ ॥ ૧૦ ॥
નાડ્યો નદનદીનાં ચ ગોત્રાણામસ્થિસંહતિઃ ॥ ૧૦ ॥
અવ્યક્તરસસિન્ધૂનાં ભૂતાનાં નિધનસ્ય ચ ।
ઉદરં વિદિતં પુંસો હૃદયં મનસઃ પદમ્ ॥ ૧૧ ॥
ઉદરં વિદિતં પુંસો હૃદયં મનસઃ પદમ્ ॥ ૧૧ ॥
ધર્મસ્ય મમ તુભ્યં ચ કુમારાણાં ભવસ્ય ચ ।
વિજ્ઞાનસ્ય ચ સત્ત્વસ્ય પરસ્યાત્મા પરાયણમ્ ॥ ૧૨ ॥
વિજ્ઞાનસ્ય ચ સત્ત્વસ્ય પરસ્યાત્મા પરાયણમ્ ॥ ૧૨ ॥
અહં ભવાન્ ભવશ્ચૈવ ત ઇમે મુનયોઽગ્રજાઃ ।
સુરાસુરનરા નાગાઃ ખગા મૃગસરીસૃપાઃ ॥ ૧૩ ॥
સુરાસુરનરા નાગાઃ ખગા મૃગસરીસૃપાઃ ॥ ૧૩ ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા રક્ષોભૂતગણોરગાઃ ।
પશવઃ પિતરઃ સિદ્ધા વિદ્યાધ્રાશ્ચારણા દ્રુમાઃ ॥ ૧૪ ॥
પશવઃ પિતરઃ સિદ્ધા વિદ્યાધ્રાશ્ચારણા દ્રુમાઃ ॥ ૧૪ ॥
અન્યે ચ વિવિધા જીવા જલસ્થલનભૌકસઃ ।
ગ્રહર્ક્ષકેતવસ્તારાસ્તડિતઃ સ્તનયિત્નવઃ ॥ ૧૫ ॥
ગ્રહર્ક્ષકેતવસ્તારાસ્તડિતઃ સ્તનયિત્નવઃ ॥ ૧૫ ॥
સર્વં પુરુષ એવેદં ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ચ યત્ ।
તેનેદમાવૃતં વિશ્વં વિતસ્તિમધિતિષ્ઠતિ ॥ ૧૬ ॥
તેનેદમાવૃતં વિશ્વં વિતસ્તિમધિતિષ્ઠતિ ॥ ૧૬ ॥
સ્વધિષ્ણ્યં પ્રતપન્ પ્રાણો બહિશ્ચ પ્રતપત્યસૌ ।
એવં વિરાજં પ્રતપંસ્તપત્યન્તર્બહિઃ પુમાન્ ॥ ૧૭ ॥
એવં વિરાજં પ્રતપંસ્તપત્યન્તર્બહિઃ પુમાન્ ॥ ૧૭ ॥
સોઽમૃતસ્યાભયસ્યેશો મર્ત્યમન્નં યદત્યગાત્ ।
મહિમૈષ તતો બ્રહ્મન્ પુરુષસ્ય દુરત્યયઃ ॥ ૧૮ ॥
મહિમૈષ તતો બ્રહ્મન્ પુરુષસ્ય દુરત્યયઃ ॥ ૧૮ ॥
પાદેષુ સર્વભૂતાનિ પુંસઃ સ્થિતિપદો વિદુઃ ।
અમૃતં ક્ષેમમભયં ત્રિમૂર્ધ્નોઽધાયિ મૂર્ધસુ ॥ ૧૯ ॥
અમૃતં ક્ષેમમભયં ત્રિમૂર્ધ્નોઽધાયિ મૂર્ધસુ ॥ ૧૯ ॥
પાદાસ્ત્રયો બહિશ્ચાસન્નપ્રજાનાં ય આશ્રમાઃ ।
અન્તસ્ત્રિલોક્યાસ્ત્વપરો ગૃહમેધોઽબૃહદ્વ્રતઃ ॥ ૨૦ ॥
અન્તસ્ત્રિલોક્યાસ્ત્વપરો ગૃહમેધોઽબૃહદ્વ્રતઃ ॥ ૨૦ ॥
સૃતી વિચક્રમે વિશ્વઙ્સાશનાનશને ઉભે ।
યદવિદ્યા ચ વિદ્યા ચ પુરુષસ્તૂભયાશ્રયઃ ॥ ૨૧ ॥
યદવિદ્યા ચ વિદ્યા ચ પુરુષસ્તૂભયાશ્રયઃ ॥ ૨૧ ॥
યસ્માદણ્ડં વિરાડ્ જજ્ઞે ભૂતેન્દ્રિયગુણાત્મકઃ ।
તદ્ દ્રવ્યમત્યગાદ્ વિશ્વં ગોભિઃ સૂર્ય ઇવાતપન્ ॥ ૨૨ ॥
તદ્ દ્રવ્યમત્યગાદ્ વિશ્વં ગોભિઃ સૂર્ય ઇવાતપન્ ॥ ૨૨ ॥
યદાસ્ય નાભ્યાન્નલિનાદહમાસં મહાત્મનઃ ।
નાવિદં યજ્ઞસમ્ભારાન્ પુરુષાવયવાનૃતે ॥ ૨૩ ॥
નાવિદં યજ્ઞસમ્ભારાન્ પુરુષાવયવાનૃતે ॥ ૨૩ ॥
તેષુ યજ્ઞસ્ય પશવઃ સવનસ્પતયઃ કુશાઃ ।
ઇદં ચ દેવયજનં કાલશ્ચોરુગુણાન્વિતઃ ॥ ૨૪ ॥
ઇદં ચ દેવયજનં કાલશ્ચોરુગુણાન્વિતઃ ॥ ૨૪ ॥
વસ્તૂન્યોષધયઃ સ્નેહા રસલોહમૃદો જલમ્ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ચાતુર્હોત્રં ચ સત્તમ ॥ ૨૫ ॥
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ચાતુર્હોત્રં ચ સત્તમ ॥ ૨૫ ॥
નામધેયાનિ મન્ત્રાશ્ચ દક્ષિણાશ્ચ વ્રતાનિ ચ ।
દેવતાનુક્રમઃ કલ્પઃ સઙ્કલ્પસ્તન્ત્રમેવ ચ ॥ ૨૬ ॥
દેવતાનુક્રમઃ કલ્પઃ સઙ્કલ્પસ્તન્ત્રમેવ ચ ॥ ૨૬ ॥
ગતયો મતયશ્ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં સમર્પણમ્ ।
પુરુષાવયવૈરેતે સમ્ભારાઃ સમ્ભૃતા મયા ॥ ૨૭ ॥
પુરુષાવયવૈરેતે સમ્ભારાઃ સમ્ભૃતા મયા ॥ ૨૭ ॥
ઇતિ સમ્ભૃતસમ્ભારઃ પુરુષાવયવૈરહમ્ ।
તમેવ પુરુષં યજ્ઞં તેનૈવાયજમીશ્વરમ્ ॥ ૨૮ ॥
તમેવ પુરુષં યજ્ઞં તેનૈવાયજમીશ્વરમ્ ॥ ૨૮ ॥
તતસ્તે ભ્રાતર ઇમે પ્રજાનાં પતયો નવ । અયજન્ વ્યક્તમવ્યક્તં પુરુષં સુસમાહિતાઃ ॥ ૨૯ ॥
તતશ્ચ મનવઃ કાલે ઈજિરે ઋષયોઽપરે ।
પિતરો વિબુધા દૈત્યા મનુષ્યાઃ ક્રતુભિર્વિભુમ્ ॥ ૩૦ ॥
પિતરો વિબુધા દૈત્યા મનુષ્યાઃ ક્રતુભિર્વિભુમ્ ॥ ૩૦ ॥
નારાયણે ભગવતિ તદિદં વિશ્વમાહિતમ્ ।
ગૃહીતમાયોરુગુણઃ સર્ગાદાવગુણઃ સ્વતઃ ॥ ૩૧ ॥
ગૃહીતમાયોરુગુણઃ સર્ગાદાવગુણઃ સ્વતઃ ॥ ૩૧ ॥
સૃજામિ તન્નિયુક્તોઽહં હરો હરતિ તદ્વશઃ ।
વિશ્વં પુરુષરૂપેણ પરિપાતિ ત્રિશક્તિધૃક્ ॥ ૩૨ ॥
વિશ્વં પુરુષરૂપેણ પરિપાતિ ત્રિશક્તિધૃક્ ॥ ૩૨ ॥
ઇતિ તેઽભિહિતં તાત યથેદમનુપૃચ્છસિ ।
નાન્યદ્ભગવતઃ કિંચિદ્ભાવ્યં સદસદાત્મકમ્ ॥ ૩૩ ॥
નાન્યદ્ભગવતઃ કિંચિદ્ભાવ્યં સદસદાત્મકમ્ ॥ ૩૩ ॥
ન ભારતી મેઽઙ્ગ મૃષોપલક્ષ્યતે
ન વૈ ક્વચિન્મે મનસો મૃષા ગતિઃ ।
ન મે હૃષીકાણિ પતન્ત્યસત્પથે
યન્મે હૃદૌત્કણ્ઠ્યવતા ધૃતો હરિઃ ॥ ૩૪ ॥
ન વૈ ક્વચિન્મે મનસો મૃષા ગતિઃ ।
ન મે હૃષીકાણિ પતન્ત્યસત્પથે
યન્મે હૃદૌત્કણ્ઠ્યવતા ધૃતો હરિઃ ॥ ૩૪ ॥
સોઽહં સમામ્નાયમયસ્તપોમયઃ
પ્રજાપતીનામભિવન્દિતઃ પતિઃ ।
આસ્થાય યોગં નિપુણં સમાહિત-
સ્તં નાધ્યગચ્છં યત આત્મસમ્ભવઃ ॥ ૩૫ ॥
પ્રજાપતીનામભિવન્દિતઃ પતિઃ ।
આસ્થાય યોગં નિપુણં સમાહિત-
સ્તં નાધ્યગચ્છં યત આત્મસમ્ભવઃ ॥ ૩૫ ॥
નતોઽસ્મ્યહં તચ્ચરણં સમીયુષાં
ભવચ્છિદં સ્વસ્ત્યયનં સુમઙ્ગલમ્ ।
યો હ્યાત્મમાયાવિભવં સ્મ પર્યગાદ્
યથા નભઃ સ્વાન્તમથાપરે કુતઃ ॥ ૩૬ ॥
ભવચ્છિદં સ્વસ્ત્યયનં સુમઙ્ગલમ્ ।
યો હ્યાત્મમાયાવિભવં સ્મ પર્યગાદ્
યથા નભઃ સ્વાન્તમથાપરે કુતઃ ॥ ૩૬ ॥
નાહં ન યૂયં યદૃતાં ગતિં વિદુ-
ર્ન વામદેવઃ કિમુતાપરે સુરાઃ ।
તન્માયયા મોહિતબુદ્ધયસ્ત્વિદં
વિનિર્મિતં ચાત્મસમં વિચક્ષ્મહે ॥ ૩૭ ॥
ર્ન વામદેવઃ કિમુતાપરે સુરાઃ ।
તન્માયયા મોહિતબુદ્ધયસ્ત્વિદં
વિનિર્મિતં ચાત્મસમં વિચક્ષ્મહે ॥ ૩૭ ॥
યસ્યાવતારકર્માણિ ગાયન્તિ હ્યસ્મદાદયઃ ।
ન યં વિદન્તિ તત્ત્વેન તસ્મૈ ભગવતે નમઃ ॥ ૩૮ ॥
ન યં વિદન્તિ તત્ત્વેન તસ્મૈ ભગવતે નમઃ ॥ ૩૮ ॥
સ એષ આદ્યઃ પુરુષઃ કલ્પે કલ્પે સૃજત્યજઃ ।
આત્માત્મન્યાત્મનાત્માનં સ સંયચ્છતિ પાતિ ચ ॥ ૩૯ ॥
આત્માત્મન્યાત્મનાત્માનં સ સંયચ્છતિ પાતિ ચ ॥ ૩૯ ॥
વિશુદ્ધં કેવલં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ સમ્યગવસ્થિતમ્ ।
સત્યં પૂર્ણમનાદ્યન્તં નિર્ગુણં નિત્યમદ્વયમ્ ॥ ૪૦ ॥
સત્યં પૂર્ણમનાદ્યન્તં નિર્ગુણં નિત્યમદ્વયમ્ ॥ ૪૦ ॥
ઋષે વિદન્તિ મુનયઃ પ્રશાન્તાત્મેન્દ્રિયાશયાઃ ।
યદા તદેવાસત્તર્કૈસ્તિરોધીયેત વિપ્લુતમ્ ॥ ૪૧ ॥
યદા તદેવાસત્તર્કૈસ્તિરોધીયેત વિપ્લુતમ્ ॥ ૪૧ ॥
આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય
કાલઃ સ્વભાવઃ સદસન્મનશ્ચ ।
દ્રવ્યં વિકારો ગુણ ઇન્દ્રિયાણિ
વિરાટ્ સ્વરાટ્ સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ભૂમ્નઃ ॥ ૪૨ ॥
કાલઃ સ્વભાવઃ સદસન્મનશ્ચ ।
દ્રવ્યં વિકારો ગુણ ઇન્દ્રિયાણિ
વિરાટ્ સ્વરાટ્ સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ભૂમ્નઃ ॥ ૪૨ ॥
અહં ભવો યજ્ઞ ઇમે પ્રજેશા
દક્ષાદયો યે ભવદાદયશ્ચ ।
સ્વર્લોકપાલાઃ ખગલોકપાલા
નૃલોકપાલાસ્તલલોકપાલાઃ ॥ ૪૩ ॥
દક્ષાદયો યે ભવદાદયશ્ચ ।
સ્વર્લોકપાલાઃ ખગલોકપાલા
નૃલોકપાલાસ્તલલોકપાલાઃ ॥ ૪૩ ॥
ગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણેશા
યે યક્ષરક્ષોરગનાગનાથાઃ ।
યે વા ઋષીણામૃષભાઃ પિતૃણાં
દૈત્યેન્દ્રસિદ્ધેશ્વરદાનવેન્દ્રાઃ ।
અન્યે ચ યે પ્રેતપિશાચભૂત-
કૂષ્માણ્ડયાદોમૃગપક્ષ્યધીશાઃ ॥ ૪૪ ॥
યે યક્ષરક્ષોરગનાગનાથાઃ ।
યે વા ઋષીણામૃષભાઃ પિતૃણાં
દૈત્યેન્દ્રસિદ્ધેશ્વરદાનવેન્દ્રાઃ ।
અન્યે ચ યે પ્રેતપિશાચભૂત-
કૂષ્માણ્ડયાદોમૃગપક્ષ્યધીશાઃ ॥ ૪૪ ॥
યત્કિંચ લોકે ભગવન્મહસ્વ-
દોજઃસહસ્વદ્ બલવત્ ક્ષમાવત્ ।
શ્રીહ્રીવિભૂત્યાત્મવદદ્ભુતાર્ણં
તત્ત્વં પરં રૂપવદસ્વરૂપમ્ ॥ ૪૫ ॥
દોજઃસહસ્વદ્ બલવત્ ક્ષમાવત્ ।
શ્રીહ્રીવિભૂત્યાત્મવદદ્ભુતાર્ણં
તત્ત્વં પરં રૂપવદસ્વરૂપમ્ ॥ ૪૫ ॥
પ્રાધાન્યતો યાનૃષ આમનન્તિ
લીલાવતારાન્ પુરુષસ્ય ભૂમ્નઃ ।
આપીયતાં કર્ણકષાયશોષા-
નનુક્રમિષ્યે ત ઇમાન્ સુપેશાન્ ॥ ૪૬ ॥
લીલાવતારાન્ પુરુષસ્ય ભૂમ્નઃ ।
આપીયતાં કર્ણકષાયશોષા-
નનુક્રમિષ્યે ત ઇમાન્ સુપેશાન્ ॥ ૪૬ ॥