ബ്രഹ്മോവാച
വാചാം വഹ്നേര്മുഖം ക്ഷേത്രം ഛന്ദസാം സപ്ത ധാതവഃ ।
ഹവ്യകവ്യാമൃതാന്നാനാം ജിഹ്വാ സര്വരസസ്യ ച ॥ ൧ ॥
വാചാം വഹ്നേര്മുഖം ക്ഷേത്രം ഛന്ദസാം സപ്ത ധാതവഃ ।
ഹവ്യകവ്യാമൃതാന്നാനാം ജിഹ്വാ സര്വരസസ്യ ച ॥ ൧ ॥
സര്വാസൂനാം ച വായോശ്ച തന്നാസേ പരമായണേ ।
അശ്വിനോരോഷധീനാം ച ഘ്രാണോ മോദപ്രമോദയോഃ ॥ ൨ ॥
അശ്വിനോരോഷധീനാം ച ഘ്രാണോ മോദപ്രമോദയോഃ ॥ ൨ ॥
രൂപാണാം തേജസാം ചക്ഷുര്ദിവഃ സൂര്യസ്യ ചാക്ഷിണീ ।
കര്ണൌ ദിശാം ച തീര്ഥാനാം ശ്രോത്രമാകാശശബ്ദയോഃ ॥ ൩ ॥
കര്ണൌ ദിശാം ച തീര്ഥാനാം ശ്രോത്രമാകാശശബ്ദയോഃ ॥ ൩ ॥
തദ്ഗാത്രം വസ്തുസാരാണാം സൌഭഗസ്യ ച ഭാജനമ് ।
ത്വഗസ്യ സ്പര്ശവായോശ്ച സര്വമേധസ്യ ചൈവ ഹി ॥ ൪ ॥
ത്വഗസ്യ സ്പര്ശവായോശ്ച സര്വമേധസ്യ ചൈവ ഹി ॥ ൪ ॥
രോമാണ്യുദ്ഭിജ്ജജാതീനാം യൈര്വാ യജ്ഞസ്തു സമ്ഭൃതഃ ।
കേശശ്മശ്രുനഖാന്യസ്യ ശിലാലോഹാഭ്രവിദ്യുതാമ് ॥ ൫ ॥
കേശശ്മശ്രുനഖാന്യസ്യ ശിലാലോഹാഭ്രവിദ്യുതാമ് ॥ ൫ ॥
ബാഹവോ ലോകപാലാനാം പ്രായശഃ ക്ഷേമകര്മണാമ് ॥ ൬ ॥
വിക്രമോ ഭൂര്ഭുവഃ സ്വശ്ച ക്ഷേമസ്യ ശരണസ്യ ച ।
സര്വകാമവരസ്യാപി ഹരേശ്ചരണ ആസ്പദമ് ॥ ൭ ॥
സര്വകാമവരസ്യാപി ഹരേശ്ചരണ ആസ്പദമ് ॥ ൭ ॥
അപാം വീര്യസ്യ സര്ഗസ്യ പര്ജന്യസ്യ പ്രജാപതേഃ ।
പുംസഃ ശിശ്ന ഉപസ്ഥസ്തു പ്രജാത്യാനന്ദനിര്വൃതേഃ ॥ ൮ ॥
പുംസഃ ശിശ്ന ഉപസ്ഥസ്തു പ്രജാത്യാനന്ദനിര്വൃതേഃ ॥ ൮ ॥
പായുര്യമസ്യ മിത്രസ്യ പരിമോക്ഷസ്യ നാരദ ।
ഹിംസായാ നിഋര്തേര്മൃത്യോര്നിരയസ്യ ഗുദം സ്മൃതഃ ॥ ൯ ॥
ഹിംസായാ നിഋര്തേര്മൃത്യോര്നിരയസ്യ ഗുദം സ്മൃതഃ ॥ ൯ ॥
പരാഭൂതേരധര്മസ്യ തമസശ്ചാപി പശ്ചിമഃ ।
നാഡ്യോ നദനദീനാം ച ഗോത്രാണാമസ്ഥിസംഹതിഃ ॥ ൧൦ ॥
നാഡ്യോ നദനദീനാം ച ഗോത്രാണാമസ്ഥിസംഹതിഃ ॥ ൧൦ ॥
അവ്യക്തരസസിന്ധൂനാം ഭൂതാനാം നിധനസ്യ ച ।
ഉദരം വിദിതം പുംസോ ഹൃദയം മനസഃ പദമ് ॥ ൧൧ ॥
ഉദരം വിദിതം പുംസോ ഹൃദയം മനസഃ പദമ് ॥ ൧൧ ॥
ധര്മസ്യ മമ തുഭ്യം ച കുമാരാണാം ഭവസ്യ ച ।
വിജ്ഞാനസ്യ ച സത്ത്വസ്യ പരസ്യാത്മാ പരായണമ് ॥ ൧൨ ॥
വിജ്ഞാനസ്യ ച സത്ത്വസ്യ പരസ്യാത്മാ പരായണമ് ॥ ൧൨ ॥
അഹം ഭവാന് ഭവശ്ചൈവ ത ഇമേ മുനയോഽഗ്രജാഃ ।
സുരാസുരനരാ നാഗാഃ ഖഗാ മൃഗസരീസൃപാഃ ॥ ൧൩ ॥
സുരാസുരനരാ നാഗാഃ ഖഗാ മൃഗസരീസൃപാഃ ॥ ൧൩ ॥
ഗന്ധര്വാപ്സരസോ യക്ഷാ രക്ഷോഭൂതഗണോരഗാഃ ।
പശവഃ പിതരഃ സിദ്ധാ വിദ്യാധ്രാശ്ചാരണാ ദ്രുമാഃ ॥ ൧൪ ॥
പശവഃ പിതരഃ സിദ്ധാ വിദ്യാധ്രാശ്ചാരണാ ദ്രുമാഃ ॥ ൧൪ ॥
അന്യേ ച വിവിധാ ജീവാ ജലസ്ഥലനഭൌകസഃ ।
ഗ്രഹര്ക്ഷകേതവസ്താരാസ്തഡിതഃ സ്തനയിത്നവഃ ॥ ൧൫ ॥
ഗ്രഹര്ക്ഷകേതവസ്താരാസ്തഡിതഃ സ്തനയിത്നവഃ ॥ ൧൫ ॥
സര്വം പുരുഷ ഏവേദം ഭൂതം ഭവ്യം ഭവച്ച യത് ।
തേനേദമാവൃതം വിശ്വം വിതസ്തിമധിതിഷ്ഠതി ॥ ൧൬ ॥
തേനേദമാവൃതം വിശ്വം വിതസ്തിമധിതിഷ്ഠതി ॥ ൧൬ ॥
സ്വധിഷ്ണ്യം പ്രതപന് പ്രാണോ ബഹിശ്ച പ്രതപത്യസൌ ।
ഏവം വിരാജം പ്രതപംസ്തപത്യന്തര്ബഹിഃ പുമാന് ॥ ൧൭ ॥
ഏവം വിരാജം പ്രതപംസ്തപത്യന്തര്ബഹിഃ പുമാന് ॥ ൧൭ ॥
സോഽമൃതസ്യാഭയസ്യേശോ മര്ത്യമന്നം യദത്യഗാത് ।
മഹിമൈഷ തതോ ബ്രഹ്മന് പുരുഷസ്യ ദുരത്യയഃ ॥ ൧൮ ॥
മഹിമൈഷ തതോ ബ്രഹ്മന് പുരുഷസ്യ ദുരത്യയഃ ॥ ൧൮ ॥
പാദേഷു സര്വഭൂതാനി പുംസഃ സ്ഥിതിപദോ വിദുഃ ।
അമൃതം ക്ഷേമമഭയം ത്രിമൂര്ധ്നോഽധായി മൂര്ധസു ॥ ൧൯ ॥
അമൃതം ക്ഷേമമഭയം ത്രിമൂര്ധ്നോഽധായി മൂര്ധസു ॥ ൧൯ ॥
പാദാസ്ത്രയോ ബഹിശ്ചാസന്നപ്രജാനാം യ ആശ്രമാഃ ।
അന്തസ്ത്രിലോക്യാസ്ത്വപരോ ഗൃഹമേധോഽബൃഹദ്വ്രതഃ ॥ ൨൦ ॥
അന്തസ്ത്രിലോക്യാസ്ത്വപരോ ഗൃഹമേധോഽബൃഹദ്വ്രതഃ ॥ ൨൦ ॥
സൃതീ വിചക്രമേ വിശ്വങ്സാശനാനശനേ ഉഭേ ।
യദവിദ്യാ ച വിദ്യാ ച പുരുഷസ്തൂഭയാശ്രയഃ ॥ ൨൧ ॥
യദവിദ്യാ ച വിദ്യാ ച പുരുഷസ്തൂഭയാശ്രയഃ ॥ ൨൧ ॥
യസ്മാദണ്ഡം വിരാഡ് ജജ്ഞേ ഭൂതേന്ദ്രിയഗുണാത്മകഃ ।
തദ് ദ്രവ്യമത്യഗാദ് വിശ്വം ഗോഭിഃ സൂര്യ ഇവാതപന് ॥ ൨൨ ॥
തദ് ദ്രവ്യമത്യഗാദ് വിശ്വം ഗോഭിഃ സൂര്യ ഇവാതപന് ॥ ൨൨ ॥
യദാസ്യ നാഭ്യാന്നലിനാദഹമാസം മഹാത്മനഃ ।
നാവിദം യജ്ഞസമ്ഭാരാന് പുരുഷാവയവാനൃതേ ॥ ൨൩ ॥
നാവിദം യജ്ഞസമ്ഭാരാന് പുരുഷാവയവാനൃതേ ॥ ൨൩ ॥
തേഷു യജ്ഞസ്യ പശവഃ സവനസ്പതയഃ കുശാഃ ।
ഇദം ച ദേവയജനം കാലശ്ചോരുഗുണാന്വിതഃ ॥ ൨൪ ॥
ഇദം ച ദേവയജനം കാലശ്ചോരുഗുണാന്വിതഃ ॥ ൨൪ ॥
വസ്തൂന്യോഷധയഃ സ്നേഹാ രസലോഹമൃദോ ജലമ് ।
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി ചാതുര്ഹോത്രം ച സത്തമ ॥ ൨൫ ॥
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി ചാതുര്ഹോത്രം ച സത്തമ ॥ ൨൫ ॥
നാമധേയാനി മന്ത്രാശ്ച ദക്ഷിണാശ്ച വ്രതാനി ച ।
ദേവതാനുക്രമഃ കല്പഃ സങ്കല്പസ്തന്ത്രമേവ ച ॥ ൨൬ ॥
ദേവതാനുക്രമഃ കല്പഃ സങ്കല്പസ്തന്ത്രമേവ ച ॥ ൨൬ ॥
ഗതയോ മതയശ്ചൈവ പ്രായശ്ചിത്തം സമര്പണമ് ।
പുരുഷാവയവൈരേതേ സമ്ഭാരാഃ സമ്ഭൃതാ മയാ ॥ ൨൭ ॥
പുരുഷാവയവൈരേതേ സമ്ഭാരാഃ സമ്ഭൃതാ മയാ ॥ ൨൭ ॥
ഇതി സമ്ഭൃതസമ്ഭാരഃ പുരുഷാവയവൈരഹമ് ।
തമേവ പുരുഷം യജ്ഞം തേനൈവായജമീശ്വരമ് ॥ ൨൮ ॥
തമേവ പുരുഷം യജ്ഞം തേനൈവായജമീശ്വരമ് ॥ ൨൮ ॥
തതസ്തേ ഭ്രാതര ഇമേ പ്രജാനാം പതയോ നവ । അയജന് വ്യക്തമവ്യക്തം പുരുഷം സുസമാഹിതാഃ ॥ ൨൯ ॥
തതശ്ച മനവഃ കാലേ ഈജിരേ ഋഷയോഽപരേ ।
പിതരോ വിബുധാ ദൈത്യാ മനുഷ്യാഃ ക്രതുഭിര്വിഭുമ് ॥ ൩൦ ॥
പിതരോ വിബുധാ ദൈത്യാ മനുഷ്യാഃ ക്രതുഭിര്വിഭുമ് ॥ ൩൦ ॥
നാരായണേ ഭഗവതി തദിദം വിശ്വമാഹിതമ് ।
ഗൃഹീതമായോരുഗുണഃ സര്ഗാദാവഗുണഃ സ്വതഃ ॥ ൩൧ ॥
ഗൃഹീതമായോരുഗുണഃ സര്ഗാദാവഗുണഃ സ്വതഃ ॥ ൩൧ ॥
സൃജാമി തന്നിയുക്തോഽഹം ഹരോ ഹരതി തദ്വശഃ ।
വിശ്വം പുരുഷരൂപേണ പരിപാതി ത്രിശക്തിധൃക് ॥ ൩൨ ॥
വിശ്വം പുരുഷരൂപേണ പരിപാതി ത്രിശക്തിധൃക് ॥ ൩൨ ॥
ഇതി തേഽഭിഹിതം താത യഥേദമനുപൃച്ഛസി ।
നാന്യദ്ഭഗവതഃ കിംചിദ്ഭാവ്യം സദസദാത്മകമ് ॥ ൩൩ ॥
നാന്യദ്ഭഗവതഃ കിംചിദ്ഭാവ്യം സദസദാത്മകമ് ॥ ൩൩ ॥
ന ഭാരതീ മേഽങ്ഗ മൃഷോപലക്ഷ്യതേ
ന വൈ ക്വചിന്മേ മനസോ മൃഷാ ഗതിഃ ।
ന മേ ഹൃഷീകാണി പതന്ത്യസത്പഥേ
യന്മേ ഹൃദൌത്കണ്ഠ്യവതാ ധൃതോ ഹരിഃ ॥ ൩൪ ॥
ന വൈ ക്വചിന്മേ മനസോ മൃഷാ ഗതിഃ ।
ന മേ ഹൃഷീകാണി പതന്ത്യസത്പഥേ
യന്മേ ഹൃദൌത്കണ്ഠ്യവതാ ധൃതോ ഹരിഃ ॥ ൩൪ ॥
സോഽഹം സമാമ്നായമയസ്തപോമയഃ
പ്രജാപതീനാമഭിവന്ദിതഃ പതിഃ ।
ആസ്ഥായ യോഗം നിപുണം സമാഹിത-
സ്തം നാധ്യഗച്ഛം യത ആത്മസമ്ഭവഃ ॥ ൩൫ ॥
പ്രജാപതീനാമഭിവന്ദിതഃ പതിഃ ।
ആസ്ഥായ യോഗം നിപുണം സമാഹിത-
സ്തം നാധ്യഗച്ഛം യത ആത്മസമ്ഭവഃ ॥ ൩൫ ॥
നതോഽസ്മ്യഹം തച്ചരണം സമീയുഷാം
ഭവച്ഛിദം സ്വസ്ത്യയനം സുമങ്ഗലമ് ।
യോ ഹ്യാത്മമായാവിഭവം സ്മ പര്യഗാദ്
യഥാ നഭഃ സ്വാന്തമഥാപരേ കുതഃ ॥ ൩൬ ॥
ഭവച്ഛിദം സ്വസ്ത്യയനം സുമങ്ഗലമ് ।
യോ ഹ്യാത്മമായാവിഭവം സ്മ പര്യഗാദ്
യഥാ നഭഃ സ്വാന്തമഥാപരേ കുതഃ ॥ ൩൬ ॥
നാഹം ന യൂയം യദൃതാം ഗതിം വിദു-
ര്ന വാമദേവഃ കിമുതാപരേ സുരാഃ ।
തന്മായയാ മോഹിതബുദ്ധയസ്ത്വിദം
വിനിര്മിതം ചാത്മസമം വിചക്ഷ്മഹേ ॥ ൩൭ ॥
ര്ന വാമദേവഃ കിമുതാപരേ സുരാഃ ।
തന്മായയാ മോഹിതബുദ്ധയസ്ത്വിദം
വിനിര്മിതം ചാത്മസമം വിചക്ഷ്മഹേ ॥ ൩൭ ॥
യസ്യാവതാരകര്മാണി ഗായന്തി ഹ്യസ്മദാദയഃ ।
ന യം വിദന്തി തത്ത്വേന തസ്മൈ ഭഗവതേ നമഃ ॥ ൩൮ ॥
ന യം വിദന്തി തത്ത്വേന തസ്മൈ ഭഗവതേ നമഃ ॥ ൩൮ ॥
സ ഏഷ ആദ്യഃ പുരുഷഃ കല്പേ കല്പേ സൃജത്യജഃ ।
ആത്മാത്മന്യാത്മനാത്മാനം സ സംയച്ഛതി പാതി ച ॥ ൩൯ ॥
ആത്മാത്മന്യാത്മനാത്മാനം സ സംയച്ഛതി പാതി ച ॥ ൩൯ ॥
വിശുദ്ധം കേവലം ജ്ഞാനം പ്രത്യക് സമ്യഗവസ്ഥിതമ് ।
സത്യം പൂര്ണമനാദ്യന്തം നിര്ഗുണം നിത്യമദ്വയമ് ॥ ൪൦ ॥
സത്യം പൂര്ണമനാദ്യന്തം നിര്ഗുണം നിത്യമദ്വയമ് ॥ ൪൦ ॥
ഋഷേ വിദന്തി മുനയഃ പ്രശാന്താത്മേന്ദ്രിയാശയാഃ ।
യദാ തദേവാസത്തര്കൈസ്തിരോധീയേത വിപ്ലുതമ് ॥ ൪൧ ॥
യദാ തദേവാസത്തര്കൈസ്തിരോധീയേത വിപ്ലുതമ് ॥ ൪൧ ॥
ആദ്യോഽവതാരഃ പുരുഷഃ പരസ്യ
കാലഃ സ്വഭാവഃ സദസന്മനശ്ച ।
ദ്രവ്യം വികാരോ ഗുണ ഇന്ദ്രിയാണി
വിരാട് സ്വരാട് സ്ഥാസ്നു ചരിഷ്ണു ഭൂമ്നഃ ॥ ൪൨ ॥
കാലഃ സ്വഭാവഃ സദസന്മനശ്ച ।
ദ്രവ്യം വികാരോ ഗുണ ഇന്ദ്രിയാണി
വിരാട് സ്വരാട് സ്ഥാസ്നു ചരിഷ്ണു ഭൂമ്നഃ ॥ ൪൨ ॥
അഹം ഭവോ യജ്ഞ ഇമേ പ്രജേശാ
ദക്ഷാദയോ യേ ഭവദാദയശ്ച ।
സ്വര്ലോകപാലാഃ ഖഗലോകപാലാ
നൃലോകപാലാസ്തലലോകപാലാഃ ॥ ൪൩ ॥
ദക്ഷാദയോ യേ ഭവദാദയശ്ച ।
സ്വര്ലോകപാലാഃ ഖഗലോകപാലാ
നൃലോകപാലാസ്തലലോകപാലാഃ ॥ ൪൩ ॥
ഗന്ധര്വവിദ്യാധരചാരണേശാ
യേ യക്ഷരക്ഷോരഗനാഗനാഥാഃ ।
യേ വാ ഋഷീണാമൃഷഭാഃ പിതൃണാം
ദൈത്യേന്ദ്രസിദ്ധേശ്വരദാനവേന്ദ്രാഃ ।
അന്യേ ച യേ പ്രേതപിശാചഭൂത-
കൂഷ്മാണ്ഡയാദോമൃഗപക്ഷ്യധീശാഃ ॥ ൪൪ ॥
യേ യക്ഷരക്ഷോരഗനാഗനാഥാഃ ।
യേ വാ ഋഷീണാമൃഷഭാഃ പിതൃണാം
ദൈത്യേന്ദ്രസിദ്ധേശ്വരദാനവേന്ദ്രാഃ ।
അന്യേ ച യേ പ്രേതപിശാചഭൂത-
കൂഷ്മാണ്ഡയാദോമൃഗപക്ഷ്യധീശാഃ ॥ ൪൪ ॥
യത്കിംച ലോകേ ഭഗവന്മഹസ്വ-
ദോജഃസഹസ്വദ് ബലവത് ക്ഷമാവത് ।
ശ്രീഹ്രീവിഭൂത്യാത്മവദദ്ഭുതാര്ണം
തത്ത്വം പരം രൂപവദസ്വരൂപമ് ॥ ൪൫ ॥
ദോജഃസഹസ്വദ് ബലവത് ക്ഷമാവത് ।
ശ്രീഹ്രീവിഭൂത്യാത്മവദദ്ഭുതാര്ണം
തത്ത്വം പരം രൂപവദസ്വരൂപമ് ॥ ൪൫ ॥
പ്രാധാന്യതോ യാനൃഷ ആമനന്തി
ലീലാവതാരാന് പുരുഷസ്യ ഭൂമ്നഃ ।
ആപീയതാം കര്ണകഷായശോഷാ-
നനുക്രമിഷ്യേ ത ഇമാന് സുപേശാന് ॥ ൪൬ ॥
ലീലാവതാരാന് പുരുഷസ്യ ഭൂമ്നഃ ।
ആപീയതാം കര്ണകഷായശോഷാ-
നനുക്രമിഷ്യേ ത ഇമാന് സുപേശാന് ॥ ൪൬ ॥