బ్రహ్మోవాచ
వాచాం వహ్నేర్ముఖం క్షేత్రం ఛన్దసాం సప్త ధాతవః ।
హవ్యకవ్యామృతాన్నానాం జిహ్వా సర్వరసస్య చ ॥ ౧ ॥
వాచాం వహ్నేర్ముఖం క్షేత్రం ఛన్దసాం సప్త ధాతవః ।
హవ్యకవ్యామృతాన్నానాం జిహ్వా సర్వరసస్య చ ॥ ౧ ॥
సర్వాసూనాం చ వాయోశ్చ తన్నాసే పరమాయణే ।
అశ్వినోరోషధీనాం చ ఘ్రాణో మోదప్రమోదయోః ॥ ౨ ॥
అశ్వినోరోషధీనాం చ ఘ్రాణో మోదప్రమోదయోః ॥ ౨ ॥
రూపాణాం తేజసాం చక్షుర్దివః సూర్యస్య చాక్షిణీ ।
కర్ణౌ దిశాం చ తీర్థానాం శ్రోత్రమాకాశశబ్దయోః ॥ ౩ ॥
కర్ణౌ దిశాం చ తీర్థానాం శ్రోత్రమాకాశశబ్దయోః ॥ ౩ ॥
తద్గాత్రం వస్తుసారాణాం సౌభగస్య చ భాజనమ్ ।
త్వగస్య స్పర్శవాయోశ్చ సర్వమేధస్య చైవ హి ॥ ౪ ॥
త్వగస్య స్పర్శవాయోశ్చ సర్వమేధస్య చైవ హి ॥ ౪ ॥
రోమాణ్యుద్భిజ్జజాతీనాం యైర్వా యజ్ఞస్తు సమ్భృతః ।
కేశశ్మశ్రునఖాన్యస్య శిలాలోహాభ్రవిద్యుతామ్ ॥ ౫ ॥
కేశశ్మశ్రునఖాన్యస్య శిలాలోహాభ్రవిద్యుతామ్ ॥ ౫ ॥
బాహవో లోకపాలానాం ప్రాయశః క్షేమకర్మణామ్ ॥ ౬ ॥
విక్రమో భూర్భువః స్వశ్చ క్షేమస్య శరణస్య చ ।
సర్వకామవరస్యాపి హరేశ్చరణ ఆస్పదమ్ ॥ ౭ ॥
సర్వకామవరస్యాపి హరేశ్చరణ ఆస్పదమ్ ॥ ౭ ॥
అపాం వీర్యస్య సర్గస్య పర్జన్యస్య ప్రజాపతేః ।
పుంసః శిశ్న ఉపస్థస్తు ప్రజాత్యానన్దనిర్వృతేః ॥ ౮ ॥
పుంసః శిశ్న ఉపస్థస్తు ప్రజాత్యానన్దనిర్వృతేః ॥ ౮ ॥
పాయుర్యమస్య మిత్రస్య పరిమోక్షస్య నారద ।
హింసాయా నిఋర్తేర్మృత్యోర్నిరయస్య గుదం స్మృతః ॥ ౯ ॥
హింసాయా నిఋర్తేర్మృత్యోర్నిరయస్య గుదం స్మృతః ॥ ౯ ॥
పరాభూతేరధర్మస్య తమసశ్చాపి పశ్చిమః ।
నాడ్యో నదనదీనాం చ గోత్రాణామస్థిసంహతిః ॥ ౧౦ ॥
నాడ్యో నదనదీనాం చ గోత్రాణామస్థిసంహతిః ॥ ౧౦ ॥
అవ్యక్తరససిన్ధూనాం భూతానాం నిధనస్య చ ।
ఉదరం విదితం పుంసో హృదయం మనసః పదమ్ ॥ ౧౧ ॥
ఉదరం విదితం పుంసో హృదయం మనసః పదమ్ ॥ ౧౧ ॥
ధర్మస్య మమ తుభ్యం చ కుమారాణాం భవస్య చ ।
విజ్ఞానస్య చ సత్త్వస్య పరస్యాత్మా పరాయణమ్ ॥ ౧౨ ॥
విజ్ఞానస్య చ సత్త్వస్య పరస్యాత్మా పరాయణమ్ ॥ ౧౨ ॥
అహం భవాన్ భవశ్చైవ త ఇమే మునయోఽగ్రజాః ।
సురాసురనరా నాగాః ఖగా మృగసరీసృపాః ॥ ౧౩ ॥
సురాసురనరా నాగాః ఖగా మృగసరీసృపాః ॥ ౧౩ ॥
గన్ధర్వాప్సరసో యక్షా రక్షోభూతగణోరగాః ।
పశవః పితరః సిద్ధా విద్యాధ్రాశ్చారణా ద్రుమాః ॥ ౧౪ ॥
పశవః పితరః సిద్ధా విద్యాధ్రాశ్చారణా ద్రుమాః ॥ ౧౪ ॥
అన్యే చ వివిధా జీవా జలస్థలనభౌకసః ।
గ్రహర్క్షకేతవస్తారాస్తడితః స్తనయిత్నవః ॥ ౧౫ ॥
గ్రహర్క్షకేతవస్తారాస్తడితః స్తనయిత్నవః ॥ ౧౫ ॥
సర్వం పురుష ఏవేదం భూతం భవ్యం భవచ్చ యత్ ।
తేనేదమావృతం విశ్వం వితస్తిమధితిష్ఠతి ॥ ౧౬ ॥
తేనేదమావృతం విశ్వం వితస్తిమధితిష్ఠతి ॥ ౧౬ ॥
స్వధిష్ణ్యం ప్రతపన్ ప్రాణో బహిశ్చ ప్రతపత్యసౌ ।
ఏవం విరాజం ప్రతపంస్తపత్యన్తర్బహిః పుమాన్ ॥ ౧౭ ॥
ఏవం విరాజం ప్రతపంస్తపత్యన్తర్బహిః పుమాన్ ॥ ౧౭ ॥
సోఽమృతస్యాభయస్యేశో మర్త్యమన్నం యదత్యగాత్ ।
మహిమైష తతో బ్రహ్మన్ పురుషస్య దురత్యయః ॥ ౧౮ ॥
మహిమైష తతో బ్రహ్మన్ పురుషస్య దురత్యయః ॥ ౧౮ ॥
పాదేషు సర్వభూతాని పుంసః స్థితిపదో విదుః ।
అమృతం క్షేమమభయం త్రిమూర్ధ్నోఽధాయి మూర్ధసు ॥ ౧౯ ॥
అమృతం క్షేమమభయం త్రిమూర్ధ్నోఽధాయి మూర్ధసు ॥ ౧౯ ॥
పాదాస్త్రయో బహిశ్చాసన్నప్రజానాం య ఆశ్రమాః ।
అన్తస్త్రిలోక్యాస్త్వపరో గృహమేధోఽబృహద్వ్రతః ॥ ౨౦ ॥
అన్తస్త్రిలోక్యాస్త్వపరో గృహమేధోఽబృహద్వ్రతః ॥ ౨౦ ॥
సృతీ విచక్రమే విశ్వఙ్సాశనానశనే ఉభే ।
యదవిద్యా చ విద్యా చ పురుషస్తూభయాశ్రయః ॥ ౨౧ ॥
యదవిద్యా చ విద్యా చ పురుషస్తూభయాశ్రయః ॥ ౨౧ ॥
యస్మాదణ్డం విరాడ్ జజ్ఞే భూతేన్ద్రియగుణాత్మకః ।
తద్ ద్రవ్యమత్యగాద్ విశ్వం గోభిః సూర్య ఇవాతపన్ ॥ ౨౨ ॥
తద్ ద్రవ్యమత్యగాద్ విశ్వం గోభిః సూర్య ఇవాతపన్ ॥ ౨౨ ॥
యదాస్య నాభ్యాన్నలినాదహమాసం మహాత్మనః ।
నావిదం యజ్ఞసమ్భారాన్ పురుషావయవానృతే ॥ ౨౩ ॥
నావిదం యజ్ఞసమ్భారాన్ పురుషావయవానృతే ॥ ౨౩ ॥
తేషు యజ్ఞస్య పశవః సవనస్పతయః కుశాః ।
ఇదం చ దేవయజనం కాలశ్చోరుగుణాన్వితః ॥ ౨౪ ॥
ఇదం చ దేవయజనం కాలశ్చోరుగుణాన్వితః ॥ ౨౪ ॥
వస్తూన్యోషధయః స్నేహా రసలోహమృదో జలమ్ ।
ఋచో యజూంషి సామాని చాతుర్హోత్రం చ సత్తమ ॥ ౨౫ ॥
ఋచో యజూంషి సామాని చాతుర్హోత్రం చ సత్తమ ॥ ౨౫ ॥
నామధేయాని మన్త్రాశ్చ దక్షిణాశ్చ వ్రతాని చ ।
దేవతానుక్రమః కల్పః సఙ్కల్పస్తన్త్రమేవ చ ॥ ౨౬ ॥
దేవతానుక్రమః కల్పః సఙ్కల్పస్తన్త్రమేవ చ ॥ ౨౬ ॥
గతయో మతయశ్చైవ ప్రాయశ్చిత్తం సమర్పణమ్ ।
పురుషావయవైరేతే సమ్భారాః సమ్భృతా మయా ॥ ౨౭ ॥
పురుషావయవైరేతే సమ్భారాః సమ్భృతా మయా ॥ ౨౭ ॥
ఇతి సమ్భృతసమ్భారః పురుషావయవైరహమ్ ।
తమేవ పురుషం యజ్ఞం తేనైవాయజమీశ్వరమ్ ॥ ౨౮ ॥
తమేవ పురుషం యజ్ఞం తేనైవాయజమీశ్వరమ్ ॥ ౨౮ ॥
తతస్తే భ్రాతర ఇమే ప్రజానాం పతయో నవ । అయజన్ వ్యక్తమవ్యక్తం పురుషం సుసమాహితాః ॥ ౨౯ ॥
తతశ్చ మనవః కాలే ఈజిరే ఋషయోఽపరే ।
పితరో విబుధా దైత్యా మనుష్యాః క్రతుభిర్విభుమ్ ॥ ౩౦ ॥
పితరో విబుధా దైత్యా మనుష్యాః క్రతుభిర్విభుమ్ ॥ ౩౦ ॥
నారాయణే భగవతి తదిదం విశ్వమాహితమ్ ।
గృహీతమాయోరుగుణః సర్గాదావగుణః స్వతః ॥ ౩౧ ॥
గృహీతమాయోరుగుణః సర్గాదావగుణః స్వతః ॥ ౩౧ ॥
సృజామి తన్నియుక్తోఽహం హరో హరతి తద్వశః ।
విశ్వం పురుషరూపేణ పరిపాతి త్రిశక్తిధృక్ ॥ ౩౨ ॥
విశ్వం పురుషరూపేణ పరిపాతి త్రిశక్తిధృక్ ॥ ౩౨ ॥
ఇతి తేఽభిహితం తాత యథేదమనుపృచ్ఛసి ।
నాన్యద్భగవతః కించిద్భావ్యం సదసదాత్మకమ్ ॥ ౩౩ ॥
నాన్యద్భగవతః కించిద్భావ్యం సదసదాత్మకమ్ ॥ ౩౩ ॥
న భారతీ మేఽఙ్గ మృషోపలక్ష్యతే
న వై క్వచిన్మే మనసో మృషా గతిః ।
న మే హృషీకాణి పతన్త్యసత్పథే
యన్మే హృదౌత్కణ్ఠ్యవతా ధృతో హరిః ॥ ౩౪ ॥
న వై క్వచిన్మే మనసో మృషా గతిః ।
న మే హృషీకాణి పతన్త్యసత్పథే
యన్మే హృదౌత్కణ్ఠ్యవతా ధృతో హరిః ॥ ౩౪ ॥
సోఽహం సమామ్నాయమయస్తపోమయః
ప్రజాపతీనామభివన్దితః పతిః ।
ఆస్థాయ యోగం నిపుణం సమాహిత-
స్తం నాధ్యగచ్ఛం యత ఆత్మసమ్భవః ॥ ౩౫ ॥
ప్రజాపతీనామభివన్దితః పతిః ।
ఆస్థాయ యోగం నిపుణం సమాహిత-
స్తం నాధ్యగచ్ఛం యత ఆత్మసమ్భవః ॥ ౩౫ ॥
నతోఽస్మ్యహం తచ్చరణం సమీయుషాం
భవచ్ఛిదం స్వస్త్యయనం సుమఙ్గలమ్ ।
యో హ్యాత్మమాయావిభవం స్మ పర్యగాద్
యథా నభః స్వాన్తమథాపరే కుతః ॥ ౩౬ ॥
భవచ్ఛిదం స్వస్త్యయనం సుమఙ్గలమ్ ।
యో హ్యాత్మమాయావిభవం స్మ పర్యగాద్
యథా నభః స్వాన్తమథాపరే కుతః ॥ ౩౬ ॥
నాహం న యూయం యదృతాం గతిం విదు-
ర్న వామదేవః కిముతాపరే సురాః ।
తన్మాయయా మోహితబుద్ధయస్త్విదం
వినిర్మితం చాత్మసమం విచక్ష్మహే ॥ ౩౭ ॥
ర్న వామదేవః కిముతాపరే సురాః ।
తన్మాయయా మోహితబుద్ధయస్త్విదం
వినిర్మితం చాత్మసమం విచక్ష్మహే ॥ ౩౭ ॥
యస్యావతారకర్మాణి గాయన్తి హ్యస్మదాదయః ।
న యం విదన్తి తత్త్వేన తస్మై భగవతే నమః ॥ ౩౮ ॥
న యం విదన్తి తత్త్వేన తస్మై భగవతే నమః ॥ ౩౮ ॥
స ఏష ఆద్యః పురుషః కల్పే కల్పే సృజత్యజః ।
ఆత్మాత్మన్యాత్మనాత్మానం స సంయచ్ఛతి పాతి చ ॥ ౩౯ ॥
ఆత్మాత్మన్యాత్మనాత్మానం స సంయచ్ఛతి పాతి చ ॥ ౩౯ ॥
విశుద్ధం కేవలం జ్ఞానం ప్రత్యక్ సమ్యగవస్థితమ్ ।
సత్యం పూర్ణమనాద్యన్తం నిర్గుణం నిత్యమద్వయమ్ ॥ ౪౦ ॥
సత్యం పూర్ణమనాద్యన్తం నిర్గుణం నిత్యమద్వయమ్ ॥ ౪౦ ॥
ఋషే విదన్తి మునయః ప్రశాన్తాత్మేన్ద్రియాశయాః ।
యదా తదేవాసత్తర్కైస్తిరోధీయేత విప్లుతమ్ ॥ ౪౧ ॥
యదా తదేవాసత్తర్కైస్తిరోధీయేత విప్లుతమ్ ॥ ౪౧ ॥
ఆద్యోఽవతారః పురుషః పరస్య
కాలః స్వభావః సదసన్మనశ్చ ।
ద్రవ్యం వికారో గుణ ఇన్ద్రియాణి
విరాట్ స్వరాట్ స్థాస్ను చరిష్ణు భూమ్నః ॥ ౪౨ ॥
కాలః స్వభావః సదసన్మనశ్చ ।
ద్రవ్యం వికారో గుణ ఇన్ద్రియాణి
విరాట్ స్వరాట్ స్థాస్ను చరిష్ణు భూమ్నః ॥ ౪౨ ॥
అహం భవో యజ్ఞ ఇమే ప్రజేశా
దక్షాదయో యే భవదాదయశ్చ ।
స్వర్లోకపాలాః ఖగలోకపాలా
నృలోకపాలాస్తలలోకపాలాః ॥ ౪౩ ॥
దక్షాదయో యే భవదాదయశ్చ ।
స్వర్లోకపాలాః ఖగలోకపాలా
నృలోకపాలాస్తలలోకపాలాః ॥ ౪౩ ॥
గన్ధర్వవిద్యాధరచారణేశా
యే యక్షరక్షోరగనాగనాథాః ।
యే వా ఋషీణామృషభాః పితృణాం
దైత్యేన్ద్రసిద్ధేశ్వరదానవేన్ద్రాః ।
అన్యే చ యే ప్రేతపిశాచభూత-
కూష్మాణ్డయాదోమృగపక్ష్యధీశాః ॥ ౪౪ ॥
యే యక్షరక్షోరగనాగనాథాః ।
యే వా ఋషీణామృషభాః పితృణాం
దైత్యేన్ద్రసిద్ధేశ్వరదానవేన్ద్రాః ।
అన్యే చ యే ప్రేతపిశాచభూత-
కూష్మాణ్డయాదోమృగపక్ష్యధీశాః ॥ ౪౪ ॥
యత్కించ లోకే భగవన్మహస్వ-
దోజఃసహస్వద్ బలవత్ క్షమావత్ ।
శ్రీహ్రీవిభూత్యాత్మవదద్భుతార్ణం
తత్త్వం పరం రూపవదస్వరూపమ్ ॥ ౪౫ ॥
దోజఃసహస్వద్ బలవత్ క్షమావత్ ।
శ్రీహ్రీవిభూత్యాత్మవదద్భుతార్ణం
తత్త్వం పరం రూపవదస్వరూపమ్ ॥ ౪౫ ॥
ప్రాధాన్యతో యానృష ఆమనన్తి
లీలావతారాన్ పురుషస్య భూమ్నః ।
ఆపీయతాం కర్ణకషాయశోషా-
ననుక్రమిష్యే త ఇమాన్ సుపేశాన్ ॥ ౪౬ ॥
లీలావతారాన్ పురుషస్య భూమ్నః ।
ఆపీయతాం కర్ణకషాయశోషా-
ననుక్రమిష్యే త ఇమాన్ సుపేశాన్ ॥ ౪౬ ॥