મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ તે વર્ણિતઃ ક્ષત્તઃ કાલાખ્યઃ પરમાત્મનઃ ।
મહિમા વેદગર્ભોઽથ યથાસ્રાક્ષીન્નિબોધ મે ॥ ૧ ॥
ઇતિ તે વર્ણિતઃ ક્ષત્તઃ કાલાખ્યઃ પરમાત્મનઃ ।
મહિમા વેદગર્ભોઽથ યથાસ્રાક્ષીન્નિબોધ મે ॥ ૧ ॥
સસર્જાગ્રેઽન્ધતામિસ્રમથ તામિસ્રમાદિકૃત્ ।
મહામોહં ચ મોહં ચ તમશ્ચાજ્ઞાનવૃત્તયઃ ॥ ૨ ॥
મહામોહં ચ મોહં ચ તમશ્ચાજ્ઞાનવૃત્તયઃ ॥ ૨ ॥
દૃષ્ટ્વા પાપીયસીં સૃષ્ટિં નાત્માનં બહ્વમન્યત ।
ભગવદ્ધ્યાનપૂતેન મનસાન્યાં તતોઽસૃજત્ ॥ ૩ ॥
ભગવદ્ધ્યાનપૂતેન મનસાન્યાં તતોઽસૃજત્ ॥ ૩ ॥
સનકં ચ સનન્દં ચ સનાતનમથાત્મભૂઃ ।
સનત્કુમારં ચ મુનીન્નિષ્ક્રિયાનૂર્ધ્વરેતસઃ ॥ ૪ ॥
સનત્કુમારં ચ મુનીન્નિષ્ક્રિયાનૂર્ધ્વરેતસઃ ॥ ૪ ॥
તાન્ બભાષે સ્વભૂઃ પુત્રાન્ પ્રજાઃ સૃજત પુત્રકાઃ ।
તન્નૈચ્છન્મોક્ષધર્માણો વાસુદેવપરાયણાઃ ॥ ૫ ॥
તન્નૈચ્છન્મોક્ષધર્માણો વાસુદેવપરાયણાઃ ॥ ૫ ॥
સોઽવધ્યાતઃ સુતૈરેવં પ્રત્યાખ્યાતાનુશાસનૈઃ ।
ક્રોધં દુર્વિષહં જાતં નિયન્તુમુપચક્રમે ॥ ૬ ॥
ક્રોધં દુર્વિષહં જાતં નિયન્તુમુપચક્રમે ॥ ૬ ॥
ધિયા નિગૃહ્યમાણોઽપિ ભ્રુવોર્મધ્યાત્પ્રજાપતેઃ ।
સદ્યોઽજાયત તન્મન્યુઃ કુમારો નીલલોહિતઃ ॥ ૭ ॥
સદ્યોઽજાયત તન્મન્યુઃ કુમારો નીલલોહિતઃ ॥ ૭ ॥
સ વૈ રુરોદ દેવાનાં પૂર્વજો ભગવાન્ ભવઃ ।
નામાનિ કુરુ મે ધાતઃ સ્થાનાનિ ચ જગદ્ગુરો ॥ ૮ ॥
નામાનિ કુરુ મે ધાતઃ સ્થાનાનિ ચ જગદ્ગુરો ॥ ૮ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ પાદ્મો ભગવાન્ પરિપાલયન્ ।
અભ્યધાદ્ભદ્રયા વાચા મા રોદીસ્તત્કરોમિ તે ॥ ૯ ॥
અભ્યધાદ્ભદ્રયા વાચા મા રોદીસ્તત્કરોમિ તે ॥ ૯ ॥
યદરોદીઃ સુરશ્રેષ્ઠ સોદ્વેગ ઇવ બાલકઃ ।
તતસ્ત્વામભિધાસ્યન્તિ નામ્ના રુદ્ર ઇતિ પ્રજાઃ ॥ ૧૦ ॥
તતસ્ત્વામભિધાસ્યન્તિ નામ્ના રુદ્ર ઇતિ પ્રજાઃ ॥ ૧૦ ॥
હૃદિન્દ્રિયાણ્યસુર્વ્યોમ વાયુરગ્નિર્જલં મહી ।
સૂર્યશ્ચન્દ્રસ્તપશ્ચૈવ સ્થાનાન્યગ્રે કૃતાનિ તે ॥ ૧૧ ॥
સૂર્યશ્ચન્દ્રસ્તપશ્ચૈવ સ્થાનાન્યગ્રે કૃતાનિ તે ॥ ૧૧ ॥
મન્યુર્મનુર્મહિનસો મહાઞ્છિવ ઋતધ્વજઃ ।
ઉગ્રરેતા ભવઃ કાલો વામદેવો ધૃતવ્રતઃ ॥ ૧૨ ॥
ઉગ્રરેતા ભવઃ કાલો વામદેવો ધૃતવ્રતઃ ॥ ૧૨ ॥
ધીર્ધૃતિરસલોમા ચ નિયુત્સર્પિરિલામ્બિકા ।
ઇરાવતી સ્વધા દીક્ષા રુદ્રાણ્યો રુદ્ર તે સ્ત્રિયઃ ॥ ૧૩ ॥
ઇરાવતી સ્વધા દીક્ષા રુદ્રાણ્યો રુદ્ર તે સ્ત્રિયઃ ॥ ૧૩ ॥
ગૃહાણૈતાનિ નામાનિ સ્થાનાનિ ચ સયોષણઃ ।
એભિઃ સૃજ પ્રજા બહ્વીઃ પ્રજાનામસિ યત્પતિઃ ॥ ૧૪ ॥
એભિઃ સૃજ પ્રજા બહ્વીઃ પ્રજાનામસિ યત્પતિઃ ॥ ૧૪ ॥
ઇત્યાદિષ્ટઃ સ્વગુરુણા ભગવાન્નીલલોહિતઃ ।
સત્ત્વાકૃતિસ્વભાવેન સસર્જાત્મસમાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧૫ ॥
સત્ત્વાકૃતિસ્વભાવેન સસર્જાત્મસમાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧૫ ॥
રુદ્રાણાં રુદ્રસૃષ્ટાનાં સમન્તાદ્ ગ્રસતાં જગત્ ।
નિશામ્યાસંખ્યશો યૂથાન્ પ્રજાપતિરશઙ્કત ॥ ૧૬ ॥
નિશામ્યાસંખ્યશો યૂથાન્ પ્રજાપતિરશઙ્કત ॥ ૧૬ ॥
અલં પ્રજાભિઃ સૃષ્ટાભિરીદૃશીભિઃ સુરોત્તમ ।
મયા સહ દહન્તીભિર્દિશશ્ચક્ષુર્ભિરુલ્બણૈઃ ॥ ૧૭ ॥
મયા સહ દહન્તીભિર્દિશશ્ચક્ષુર્ભિરુલ્બણૈઃ ॥ ૧૭ ॥
તપ આતિષ્ઠ ભદ્રં તે સર્વભૂતસુખાવહમ્ ।
તપસૈવ યથાપૂર્વ સ્રષ્ટા વિશ્વમિદં ભવાન્ ॥ ૧૮ ॥
તપસૈવ યથાપૂર્વ સ્રષ્ટા વિશ્વમિદં ભવાન્ ॥ ૧૮ ॥
તપસૈવ પરં જ્યોતિર્ભગવન્તમધોક્ષજમ્ ।
સર્વભૂતગુહાવાસમઞ્જસા વિન્દતે પુમાન્ ॥ ૧૯ ॥
સર્વભૂતગુહાવાસમઞ્જસા વિન્દતે પુમાન્ ॥ ૧૯ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
એવમાત્મભુવાદિષ્ટઃ પરિક્રમ્ય ગિરાં પતિમ્ ।
બાઢમિત્યમુમામન્ત્ર્ય વિવેશ તપસે વનમ્ ॥ ૨૦ ॥
એવમાત્મભુવાદિષ્ટઃ પરિક્રમ્ય ગિરાં પતિમ્ ।
બાઢમિત્યમુમામન્ત્ર્ય વિવેશ તપસે વનમ્ ॥ ૨૦ ॥
અથાભિધ્યાયતઃ સર્ગં દશ પુત્રાઃ પ્રજજ્ઞિરે ।
ભગવચ્છક્તિયુક્તસ્ય લોકસન્તાનહેતવઃ ॥ ૨૧ ॥
ભગવચ્છક્તિયુક્તસ્ય લોકસન્તાનહેતવઃ ॥ ૨૧ ॥
મરીચિરત્ર્યાઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
ભૃગુર્વસિષ્ઠો દક્ષશ્ચ દશમસ્તત્ર નારદઃ ॥ ૨૨ ॥
ભૃગુર્વસિષ્ઠો દક્ષશ્ચ દશમસ્તત્ર નારદઃ ॥ ૨૨ ॥
ઉત્સઙ્ગાન્નારદો જજ્ઞે દક્ષોઽઙ્ગુષ્ઠાત્સ્વયમ્ભુવઃ ।
પ્રાણાદ્વસિષ્ઠઃ સઞ્જાતો ભૃગુસ્ત્વચિ કરાત્ક્રતુઃ ॥ ૨૩ ॥
પ્રાણાદ્વસિષ્ઠઃ સઞ્જાતો ભૃગુસ્ત્વચિ કરાત્ક્રતુઃ ॥ ૨૩ ॥
પુલહો નાભિતો જજ્ઞે પુલસ્ત્યઃ કર્ણયોઋર્ષિઃ ।
અઙ્ગિરા મુખતોઽક્ષ્ણોઽત્રિર્મરીચિર્મનસોઽભવત્ ॥ ૨૪ ॥
અઙ્ગિરા મુખતોઽક્ષ્ણોઽત્રિર્મરીચિર્મનસોઽભવત્ ॥ ૨૪ ॥
ધર્મઃ સ્તનાદ્દક્ષિણતો યત્ર નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
અધર્મ પૃષ્ઠતો યસ્માન્મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ ॥ ૨૫ ॥
અધર્મ પૃષ્ઠતો યસ્માન્મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ ॥ ૨૫ ॥
હૃદિ કામો ભ્રુવઃ ક્રોધો લોભશ્ચાધરદચ્છદાત્ ।
આસ્યાદ્વાક્સિન્ધવો મેઢ્રાન્નિઋર્તિઃ પાયોરઘાશ્રયઃ ॥ ૨૬ ॥
આસ્યાદ્વાક્સિન્ધવો મેઢ્રાન્નિઋર્તિઃ પાયોરઘાશ્રયઃ ॥ ૨૬ ॥
છાયાયાઃ કર્દમો જજ્ઞે દેવહૂત્યાઃ પતિઃ પ્રભુઃ ।
મનસો દેહતશ્ચેદં જજ્ઞે વિશ્વકૃતો જગત્ ॥ ૨૭ ॥
મનસો દેહતશ્ચેદં જજ્ઞે વિશ્વકૃતો જગત્ ॥ ૨૭ ॥
વાચં દુહિતરં તન્વીં સ્વયમ્ભૂર્હરતીં મનઃ ।
અકામાં ચકમે ક્ષત્તઃ સકામ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ ૨૮ ॥
અકામાં ચકમે ક્ષત્તઃ સકામ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ ૨૮ ॥
તમધર્મે કૃતમતિં વિલોક્ય પિતરં સુતાઃ ।
મરીચિમુખ્યા મુનયો વિશ્રમ્ભાત્પ્રત્યબોધયન્ ॥ ૨૯ ॥
મરીચિમુખ્યા મુનયો વિશ્રમ્ભાત્પ્રત્યબોધયન્ ॥ ૨૯ ॥
નૈતત્પૂર્વૈઃ કૃતં ત્વદ્યે ન કરિષ્યન્તિ ચાપરે ।
યસ્ત્વં દુહિતરં ગચ્છેરનિગૃહ્યાઙ્ગજં પ્રભુઃ ॥ ૩૦ ॥
યસ્ત્વં દુહિતરં ગચ્છેરનિગૃહ્યાઙ્ગજં પ્રભુઃ ॥ ૩૦ ॥
તેજીયસામપિ હ્યેતન્ન સુશ્લોક્યં જગદ્ગુરો ।
યદ્વૃત્તમનુતિષ્ઠન્ વૈ લોકઃ ક્ષેમાય કલ્પતે ॥ ૩૧ ॥
યદ્વૃત્તમનુતિષ્ઠન્ વૈ લોકઃ ક્ષેમાય કલ્પતે ॥ ૩૧ ॥
તસ્મૈ નમો ભગવતે ય ઇદં સ્વેન રોચિષા ।
આત્મસ્થં વ્યઞ્જયામાસ સ ધર્મં પાતુમર્હતિ ॥ ૩૨ ॥
આત્મસ્થં વ્યઞ્જયામાસ સ ધર્મં પાતુમર્હતિ ॥ ૩૨ ॥
સ ઇત્થં ગૃણતઃ પુત્રાન્ પુરો દૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્ ।
પ્રજાપતિપતિસ્તન્વં તત્યાજ વ્રીડિતસ્તદા ।
તાં દિશો જગૃહુર્ઘોરાં નીહારં યદ્વિદુસ્તમઃ ॥ ૩૩ ॥
પ્રજાપતિપતિસ્તન્વં તત્યાજ વ્રીડિતસ્તદા ।
તાં દિશો જગૃહુર્ઘોરાં નીહારં યદ્વિદુસ્તમઃ ॥ ૩૩ ॥
કદાચિદ્ ધ્યાયતઃ સ્રષ્ટુર્વેદા આસંશ્ચતુર્મુખાત્ ।
કથં સ્રક્ષ્યામ્યહં લોકાન્ સમવેતાન્ યથા પુરા ॥ ૩૪ ॥
કથં સ્રક્ષ્યામ્યહં લોકાન્ સમવેતાન્ યથા પુરા ॥ ૩૪ ॥
ચાતુર્હોત્રં કર્મતન્ત્રમુપવેદનયૈઃ સહ ।
ધર્મસ્ય પાદાશ્ચત્વારસ્તથૈવાશ્રમવૃત્તયઃ ॥ ૩૫ ॥
ધર્મસ્ય પાદાશ્ચત્વારસ્તથૈવાશ્રમવૃત્તયઃ ॥ ૩૫ ॥
વિદુર ઉવાચ
સ વૈ વિશ્વસૃજામીશો વેદાદીન્ મુખતોઽસૃજત્ ।
યદ્ યદ્ યેનાસૃજદ્ દેવસ્તન્મે બ્રૂહિ તપોધન ॥ ૩૬ ॥
સ વૈ વિશ્વસૃજામીશો વેદાદીન્ મુખતોઽસૃજત્ ।
યદ્ યદ્ યેનાસૃજદ્ દેવસ્તન્મે બ્રૂહિ તપોધન ॥ ૩૬ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યાન્ વેદાન્ પૂર્વાદિભિર્મુખૈઃ ।
શાસ્ત્રમિજ્યાં સ્તુતિસ્તોમં પ્રાયશ્ચિત્તં વ્યધાત્ક્રમાત્ ॥ ૩૭ ॥
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યાન્ વેદાન્ પૂર્વાદિભિર્મુખૈઃ ।
શાસ્ત્રમિજ્યાં સ્તુતિસ્તોમં પ્રાયશ્ચિત્તં વ્યધાત્ક્રમાત્ ॥ ૩૭ ॥
આયુર્વેદં ધનુર્વેદં ગાન્ધર્વં વેદમાત્મનઃ ।
સ્થાપત્યં ચાસૃજદ્ વેદં ક્રમાત્પૂર્વાદિભિર્મુખૈઃ ॥ ૩૮ ॥
સ્થાપત્યં ચાસૃજદ્ વેદં ક્રમાત્પૂર્વાદિભિર્મુખૈઃ ॥ ૩૮ ॥
ઇતિહાસપુરાણાનિ પઞ્ચમં વેદમીશ્વરઃ ।
સર્વેભ્ય એવ વક્ત્રેભ્યઃ સસૃજે સર્વદર્શનઃ ॥ ૩૯ ॥
સર્વેભ્ય એવ વક્ત્રેભ્યઃ સસૃજે સર્વદર્શનઃ ॥ ૩૯ ॥
ષોડશ્યુક્થૌ પૂર્વવક્ત્રાત્પુરીષ્યગ્નિષ્ટુતાવથ ।
આપ્તોર્યામાતિરાત્રૌ ચ વાજપેયં સગોસવમ્ ॥ ૪૦ ॥
આપ્તોર્યામાતિરાત્રૌ ચ વાજપેયં સગોસવમ્ ॥ ૪૦ ॥
વિદ્યા દાનં તપઃ સત્યં ધર્મસ્યેતિ પદાનિ ચ ।
આશ્રમાંશ્ચ યથાસંખ્યમસૃજત્સહ વૃત્તિભિઃ ॥ ૪૧ ॥
આશ્રમાંશ્ચ યથાસંખ્યમસૃજત્સહ વૃત્તિભિઃ ॥ ૪૧ ॥
સાવિત્રં પ્રાજાપત્યં ચ બ્રાહ્મં ચાથ બૃહત્તથા ।
વાર્તાસઞ્ચયશાલીનશિલોઞ્છ ઇતિ વૈ ગૃહે ॥ ૪૨ ॥
વાર્તાસઞ્ચયશાલીનશિલોઞ્છ ઇતિ વૈ ગૃહે ॥ ૪૨ ॥
વૈખાનસા વાલખિલ્યૌદુમ્બરાઃ ફેનપા વને ।
ન્યાસે કુટીચકઃ પૂર્વં બહ્વોદો હંસનિષ્ક્રિયૌ ॥ ૪૩ ॥
ન્યાસે કુટીચકઃ પૂર્વં બહ્વોદો હંસનિષ્ક્રિયૌ ॥ ૪૩ ॥
આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિસ્તથૈવ ચ ।
એવં વ્યાહૃતયશ્વાસન્ પ્રણવો હ્યસ્ય દહૃતઃ ॥ ૪૪ ॥
એવં વ્યાહૃતયશ્વાસન્ પ્રણવો હ્યસ્ય દહૃતઃ ॥ ૪૪ ॥
તસ્યોષ્ણિગાસીલ્લોમભ્યો ગાયત્રી ચ ત્વચો વિભોઃ ।
ત્રિષ્ટુમ્માંસાત્સ્નુતોઽનુષ્ટુબ્જગત્યસ્થ્નઃ પ્રજાપતેઃ ॥ ૪૫ ॥
ત્રિષ્ટુમ્માંસાત્સ્નુતોઽનુષ્ટુબ્જગત્યસ્થ્નઃ પ્રજાપતેઃ ॥ ૪૫ ॥
મજ્જાયાઃ પઙ્ક્તિરુત્પન્ના બૃહતી પ્રાણતોઽભવત્ ॥ ૪૬ ॥
સ્પર્શસ્તસ્યાભવજ્જીવઃ સ્વરો દેહ ઉદાહૃત ।
ઊષ્માણમિન્દ્રિયાણ્યાહુરન્તઃસ્થા બલમાત્મનઃ ।
સ્વરાઃ સપ્ત વિહારેણ ભવન્તિ સ્મ પ્રજાપતેઃ ॥ ૪૭ ॥
ઊષ્માણમિન્દ્રિયાણ્યાહુરન્તઃસ્થા બલમાત્મનઃ ।
સ્વરાઃ સપ્ત વિહારેણ ભવન્તિ સ્મ પ્રજાપતેઃ ॥ ૪૭ ॥
શબ્દબ્રહ્માત્મનસ્તસ્ય વ્યક્તાવ્યક્તાત્મનઃ પરઃ ।
બ્રહ્માવભાતિ વિતતો નાનાશક્ત્યુપબૃંહિતઃ ॥ ૪૮ ॥
બ્રહ્માવભાતિ વિતતો નાનાશક્ત્યુપબૃંહિતઃ ॥ ૪૮ ॥
તતોઽપરામુપાદાય સ સર્ગાય મનો દધે ॥ ૪૯ ॥
ઋષીણાં ભૂરિવીર્યાણામપિ સર્ગમવિસ્તૃતમ્ ।
જ્ઞાત્વા તદ્ધૃદયે ભૂયશ્ચિન્તયામાસ કૌરવ ॥ ૫૦ ॥
જ્ઞાત્વા તદ્ધૃદયે ભૂયશ્ચિન્તયામાસ કૌરવ ॥ ૫૦ ॥
અહો અદ્ભુતમેતન્મે વ્યાપૃતસ્યાપિ નિત્યદા ।
ન હ્યેધન્તે પ્રજા નૂનં દૈવમત્ર વિઘાતકમ્ ॥ ૫૧ ॥
ન હ્યેધન્તે પ્રજા નૂનં દૈવમત્ર વિઘાતકમ્ ॥ ૫૧ ॥
એવં યુક્તકૃતસ્તસ્ય દૈવઞ્ચાવેક્ષતસ્તદા ।
કસ્ય રૂપમભૂદ્ દ્વેધા યત્કાયમભિચક્ષતે ॥ ૫૨ ॥
કસ્ય રૂપમભૂદ્ દ્વેધા યત્કાયમભિચક્ષતે ॥ ૫૨ ॥
તાભ્યાં રૂપવિભાગાભ્યાં મિથુનં સમપદ્યત ॥ ૫૩ ॥
યસ્તુ તત્ર પુમાન્ સોઽભૂન્મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્વરાટ્ ।
સ્ત્રી યાઽસીચ્છતરૂપાખ્યા મહિષ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૪ ॥
સ્ત્રી યાઽસીચ્છતરૂપાખ્યા મહિષ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૪ ॥
તદા મિથુનધર્મેણ પ્રજા હ્યેધામ્બભૂવિરે ॥ ૫૫ ॥
સ ચાપિ શતરૂપાયાં પઞ્ચાપત્યાન્યજીજનત્ ।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ ભારત ।
આકૂતિર્દેવહૂતિશ્ચ પ્રસૂતિરિતિ સત્તમ ॥ ૫૬ ॥
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ ભારત ।
આકૂતિર્દેવહૂતિશ્ચ પ્રસૂતિરિતિ સત્તમ ॥ ૫૬ ॥
આકૂતિં રુચયે પ્રાદાત્કર્દમાય તુ મધ્યમામ્ ।
દક્ષાયાદાત્પ્રસૂતિં ચ યત આપૂરિતં જગત્ ॥ ૫૭ ॥
દક્ષાયાદાત્પ્રસૂતિં ચ યત આપૂરિતં જગત્ ॥ ૫૭ ॥