మైత్రేయ ఉవాచ
ఇతి తే వర్ణితః క్షత్తః కాలాఖ్యః పరమాత్మనః ।
మహిమా వేదగర్భోఽథ యథాస్రాక్షీన్నిబోధ మే ॥ ౧ ॥
ఇతి తే వర్ణితః క్షత్తః కాలాఖ్యః పరమాత్మనః ।
మహిమా వేదగర్భోఽథ యథాస్రాక్షీన్నిబోధ మే ॥ ౧ ॥
ససర్జాగ్రేఽన్ధతామిస్రమథ తామిస్రమాదికృత్ ।
మహామోహం చ మోహం చ తమశ్చాజ్ఞానవృత్తయః ॥ ౨ ॥
మహామోహం చ మోహం చ తమశ్చాజ్ఞానవృత్తయః ॥ ౨ ॥
దృష్ట్వా పాపీయసీం సృష్టిం నాత్మానం బహ్వమన్యత ।
భగవద్ధ్యానపూతేన మనసాన్యాం తతోఽసృజత్ ॥ ౩ ॥
భగవద్ధ్యానపూతేన మనసాన్యాం తతోఽసృజత్ ॥ ౩ ॥
సనకం చ సనన్దం చ సనాతనమథాత్మభూః ।
సనత్కుమారం చ మునీన్నిష్క్రియానూర్ధ్వరేతసః ॥ ౪ ॥
సనత్కుమారం చ మునీన్నిష్క్రియానూర్ధ్వరేతసః ॥ ౪ ॥
తాన్ బభాషే స్వభూః పుత్రాన్ ప్రజాః సృజత పుత్రకాః ।
తన్నైచ్ఛన్మోక్షధర్మాణో వాసుదేవపరాయణాః ॥ ౫ ॥
తన్నైచ్ఛన్మోక్షధర్మాణో వాసుదేవపరాయణాః ॥ ౫ ॥
సోఽవధ్యాతః సుతైరేవం ప్రత్యాఖ్యాతానుశాసనైః ।
క్రోధం దుర్విషహం జాతం నియన్తుముపచక్రమే ॥ ౬ ॥
క్రోధం దుర్విషహం జాతం నియన్తుముపచక్రమే ॥ ౬ ॥
ధియా నిగృహ్యమాణోఽపి భ్రువోర్మధ్యాత్ప్రజాపతేః ।
సద్యోఽజాయత తన్మన్యుః కుమారో నీలలోహితః ॥ ౭ ॥
సద్యోఽజాయత తన్మన్యుః కుమారో నీలలోహితః ॥ ౭ ॥
స వై రురోద దేవానాం పూర్వజో భగవాన్ భవః ।
నామాని కురు మే ధాతః స్థానాని చ జగద్గురో ॥ ౮ ॥
నామాని కురు మే ధాతః స్థానాని చ జగద్గురో ॥ ౮ ॥
ఇతి తస్య వచః పాద్మో భగవాన్ పరిపాలయన్ ।
అభ్యధాద్భద్రయా వాచా మా రోదీస్తత్కరోమి తే ॥ ౯ ॥
అభ్యధాద్భద్రయా వాచా మా రోదీస్తత్కరోమి తే ॥ ౯ ॥
యదరోదీః సురశ్రేష్ఠ సోద్వేగ ఇవ బాలకః ।
తతస్త్వామభిధాస్యన్తి నామ్నా రుద్ర ఇతి ప్రజాః ॥ ౧౦ ॥
తతస్త్వామభిధాస్యన్తి నామ్నా రుద్ర ఇతి ప్రజాః ॥ ౧౦ ॥
హృదిన్ద్రియాణ్యసుర్వ్యోమ వాయురగ్నిర్జలం మహీ ।
సూర్యశ్చన్ద్రస్తపశ్చైవ స్థానాన్యగ్రే కృతాని తే ॥ ౧౧ ॥
సూర్యశ్చన్ద్రస్తపశ్చైవ స్థానాన్యగ్రే కృతాని తే ॥ ౧౧ ॥
మన్యుర్మనుర్మహినసో మహాఞ్ఛివ ఋతధ్వజః ।
ఉగ్రరేతా భవః కాలో వామదేవో ధృతవ్రతః ॥ ౧౨ ॥
ఉగ్రరేతా భవః కాలో వామదేవో ధృతవ్రతః ॥ ౧౨ ॥
ధీర్ధృతిరసలోమా చ నియుత్సర్పిరిలామ్బికా ।
ఇరావతీ స్వధా దీక్షా రుద్రాణ్యో రుద్ర తే స్త్రియః ॥ ౧౩ ॥
ఇరావతీ స్వధా దీక్షా రుద్రాణ్యో రుద్ర తే స్త్రియః ॥ ౧౩ ॥
గృహాణైతాని నామాని స్థానాని చ సయోషణః ।
ఏభిః సృజ ప్రజా బహ్వీః ప్రజానామసి యత్పతిః ॥ ౧౪ ॥
ఏభిః సృజ ప్రజా బహ్వీః ప్రజానామసి యత్పతిః ॥ ౧౪ ॥
ఇత్యాదిష్టః స్వగురుణా భగవాన్నీలలోహితః ।
సత్త్వాకృతిస్వభావేన ససర్జాత్మసమాః ప్రజాః ॥ ౧౫ ॥
సత్త్వాకృతిస్వభావేన ససర్జాత్మసమాః ప్రజాః ॥ ౧౫ ॥
రుద్రాణాం రుద్రసృష్టానాం సమన్తాద్ గ్రసతాం జగత్ ।
నిశామ్యాసంఖ్యశో యూథాన్ ప్రజాపతిరశఙ్కత ॥ ౧౬ ॥
నిశామ్యాసంఖ్యశో యూథాన్ ప్రజాపతిరశఙ్కత ॥ ౧౬ ॥
అలం ప్రజాభిః సృష్టాభిరీదృశీభిః సురోత్తమ ।
మయా సహ దహన్తీభిర్దిశశ్చక్షుర్భిరుల్బణైః ॥ ౧౭ ॥
మయా సహ దహన్తీభిర్దిశశ్చక్షుర్భిరుల్బణైః ॥ ౧౭ ॥
తప ఆతిష్ఠ భద్రం తే సర్వభూతసుఖావహమ్ ।
తపసైవ యథాపూర్వ స్రష్టా విశ్వమిదం భవాన్ ॥ ౧౮ ॥
తపసైవ యథాపూర్వ స్రష్టా విశ్వమిదం భవాన్ ॥ ౧౮ ॥
తపసైవ పరం జ్యోతిర్భగవన్తమధోక్షజమ్ ।
సర్వభూతగుహావాసమఞ్జసా విన్దతే పుమాన్ ॥ ౧౯ ॥
సర్వభూతగుహావాసమఞ్జసా విన్దతే పుమాన్ ॥ ౧౯ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
ఏవమాత్మభువాదిష్టః పరిక్రమ్య గిరాం పతిమ్ ।
బాఢమిత్యముమామన్త్ర్య వివేశ తపసే వనమ్ ॥ ౨౦ ॥
ఏవమాత్మభువాదిష్టః పరిక్రమ్య గిరాం పతిమ్ ।
బాఢమిత్యముమామన్త్ర్య వివేశ తపసే వనమ్ ॥ ౨౦ ॥
అథాభిధ్యాయతః సర్గం దశ పుత్రాః ప్రజజ్ఞిరే ।
భగవచ్ఛక్తియుక్తస్య లోకసన్తానహేతవః ॥ ౨౧ ॥
భగవచ్ఛక్తియుక్తస్య లోకసన్తానహేతవః ॥ ౨౧ ॥
మరీచిరత్ర్యాఙ్గిరసౌ పులస్త్యః పులహః క్రతుః ।
భృగుర్వసిష్ఠో దక్షశ్చ దశమస్తత్ర నారదః ॥ ౨౨ ॥
భృగుర్వసిష్ఠో దక్షశ్చ దశమస్తత్ర నారదః ॥ ౨౨ ॥
ఉత్సఙ్గాన్నారదో జజ్ఞే దక్షోఽఙ్గుష్ఠాత్స్వయమ్భువః ।
ప్రాణాద్వసిష్ఠః సఞ్జాతో భృగుస్త్వచి కరాత్క్రతుః ॥ ౨౩ ॥
ప్రాణాద్వసిష్ఠః సఞ్జాతో భృగుస్త్వచి కరాత్క్రతుః ॥ ౨౩ ॥
పులహో నాభితో జజ్ఞే పులస్త్యః కర్ణయోఋర్షిః ।
అఙ్గిరా ముఖతోఽక్ష్ణోఽత్రిర్మరీచిర్మనసోఽభవత్ ॥ ౨౪ ॥
అఙ్గిరా ముఖతోఽక్ష్ణోఽత్రిర్మరీచిర్మనసోఽభవత్ ॥ ౨౪ ॥
ధర్మః స్తనాద్దక్షిణతో యత్ర నారాయణః స్వయమ్ ।
అధర్మ పృష్ఠతో యస్మాన్మృత్యుర్లోకభయఙ్కరః ॥ ౨౫ ॥
అధర్మ పృష్ఠతో యస్మాన్మృత్యుర్లోకభయఙ్కరః ॥ ౨౫ ॥
హృది కామో భ్రువః క్రోధో లోభశ్చాధరదచ్ఛదాత్ ।
ఆస్యాద్వాక్సిన్ధవో మేఢ్రాన్నిఋర్తిః పాయోరఘాశ్రయః ॥ ౨౬ ॥
ఆస్యాద్వాక్సిన్ధవో మేఢ్రాన్నిఋర్తిః పాయోరఘాశ్రయః ॥ ౨౬ ॥
ఛాయాయాః కర్దమో జజ్ఞే దేవహూత్యాః పతిః ప్రభుః ।
మనసో దేహతశ్చేదం జజ్ఞే విశ్వకృతో జగత్ ॥ ౨౭ ॥
మనసో దేహతశ్చేదం జజ్ఞే విశ్వకృతో జగత్ ॥ ౨౭ ॥
వాచం దుహితరం తన్వీం స్వయమ్భూర్హరతీం మనః ।
అకామాం చకమే క్షత్తః సకామ ఇతి నః శ్రుతమ్ ॥ ౨౮ ॥
అకామాం చకమే క్షత్తః సకామ ఇతి నః శ్రుతమ్ ॥ ౨౮ ॥
తమధర్మే కృతమతిం విలోక్య పితరం సుతాః ।
మరీచిముఖ్యా మునయో విశ్రమ్భాత్ప్రత్యబోధయన్ ॥ ౨౯ ॥
మరీచిముఖ్యా మునయో విశ్రమ్భాత్ప్రత్యబోధయన్ ॥ ౨౯ ॥
నైతత్పూర్వైః కృతం త్వద్యే న కరిష్యన్తి చాపరే ।
యస్త్వం దుహితరం గచ్ఛేరనిగృహ్యాఙ్గజం ప్రభుః ॥ ౩౦ ॥
యస్త్వం దుహితరం గచ్ఛేరనిగృహ్యాఙ్గజం ప్రభుః ॥ ౩౦ ॥
తేజీయసామపి హ్యేతన్న సుశ్లోక్యం జగద్గురో ।
యద్వృత్తమనుతిష్ఠన్ వై లోకః క్షేమాయ కల్పతే ॥ ౩౧ ॥
యద్వృత్తమనుతిష్ఠన్ వై లోకః క్షేమాయ కల్పతే ॥ ౩౧ ॥
తస్మై నమో భగవతే య ఇదం స్వేన రోచిషా ।
ఆత్మస్థం వ్యఞ్జయామాస స ధర్మం పాతుమర్హతి ॥ ౩౨ ॥
ఆత్మస్థం వ్యఞ్జయామాస స ధర్మం పాతుమర్హతి ॥ ౩౨ ॥
స ఇత్థం గృణతః పుత్రాన్ పురో దృష్ట్వా ప్రజాపతీన్ ।
ప్రజాపతిపతిస్తన్వం తత్యాజ వ్రీడితస్తదా ।
తాం దిశో జగృహుర్ఘోరాం నీహారం యద్విదుస్తమః ॥ ౩౩ ॥
ప్రజాపతిపతిస్తన్వం తత్యాజ వ్రీడితస్తదా ।
తాం దిశో జగృహుర్ఘోరాం నీహారం యద్విదుస్తమః ॥ ౩౩ ॥
కదాచిద్ ధ్యాయతః స్రష్టుర్వేదా ఆసంశ్చతుర్ముఖాత్ ।
కథం స్రక్ష్యామ్యహం లోకాన్ సమవేతాన్ యథా పురా ॥ ౩౪ ॥
కథం స్రక్ష్యామ్యహం లోకాన్ సమవేతాన్ యథా పురా ॥ ౩౪ ॥
చాతుర్హోత్రం కర్మతన్త్రముపవేదనయైః సహ ।
ధర్మస్య పాదాశ్చత్వారస్తథైవాశ్రమవృత్తయః ॥ ౩౫ ॥
ధర్మస్య పాదాశ్చత్వారస్తథైవాశ్రమవృత్తయః ॥ ౩౫ ॥
విదుర ఉవాచ
స వై విశ్వసృజామీశో వేదాదీన్ ముఖతోఽసృజత్ ।
యద్ యద్ యేనాసృజద్ దేవస్తన్మే బ్రూహి తపోధన ॥ ౩౬ ॥
స వై విశ్వసృజామీశో వేదాదీన్ ముఖతోఽసృజత్ ।
యద్ యద్ యేనాసృజద్ దేవస్తన్మే బ్రూహి తపోధన ॥ ౩౬ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
ఋగ్యజుఃసామాథర్వాఖ్యాన్ వేదాన్ పూర్వాదిభిర్ముఖైః ।
శాస్త్రమిజ్యాం స్తుతిస్తోమం ప్రాయశ్చిత్తం వ్యధాత్క్రమాత్ ॥ ౩౭ ॥
ఋగ్యజుఃసామాథర్వాఖ్యాన్ వేదాన్ పూర్వాదిభిర్ముఖైః ।
శాస్త్రమిజ్యాం స్తుతిస్తోమం ప్రాయశ్చిత్తం వ్యధాత్క్రమాత్ ॥ ౩౭ ॥
ఆయుర్వేదం ధనుర్వేదం గాన్ధర్వం వేదమాత్మనః ।
స్థాపత్యం చాసృజద్ వేదం క్రమాత్పూర్వాదిభిర్ముఖైః ॥ ౩౮ ॥
స్థాపత్యం చాసృజద్ వేదం క్రమాత్పూర్వాదిభిర్ముఖైః ॥ ౩౮ ॥
ఇతిహాసపురాణాని పఞ్చమం వేదమీశ్వరః ।
సర్వేభ్య ఏవ వక్త్రేభ్యః ససృజే సర్వదర్శనః ॥ ౩౯ ॥
సర్వేభ్య ఏవ వక్త్రేభ్యః ససృజే సర్వదర్శనః ॥ ౩౯ ॥
షోడశ్యుక్థౌ పూర్వవక్త్రాత్పురీష్యగ్నిష్టుతావథ ।
ఆప్తోర్యామాతిరాత్రౌ చ వాజపేయం సగోసవమ్ ॥ ౪౦ ॥
ఆప్తోర్యామాతిరాత్రౌ చ వాజపేయం సగోసవమ్ ॥ ౪౦ ॥
విద్యా దానం తపః సత్యం ధర్మస్యేతి పదాని చ ।
ఆశ్రమాంశ్చ యథాసంఖ్యమసృజత్సహ వృత్తిభిః ॥ ౪౧ ॥
ఆశ్రమాంశ్చ యథాసంఖ్యమసృజత్సహ వృత్తిభిః ॥ ౪౧ ॥
సావిత్రం ప్రాజాపత్యం చ బ్రాహ్మం చాథ బృహత్తథా ।
వార్తాసఞ్చయశాలీనశిలోఞ్ఛ ఇతి వై గృహే ॥ ౪౨ ॥
వార్తాసఞ్చయశాలీనశిలోఞ్ఛ ఇతి వై గృహే ॥ ౪౨ ॥
వైఖానసా వాలఖిల్యౌదుమ్బరాః ఫేనపా వనే ।
న్యాసే కుటీచకః పూర్వం బహ్వోదో హంసనిష్క్రియౌ ॥ ౪౩ ॥
న్యాసే కుటీచకః పూర్వం బహ్వోదో హంసనిష్క్రియౌ ॥ ౪౩ ॥
ఆన్వీక్షికీ త్రయీ వార్తా దణ్డనీతిస్తథైవ చ ।
ఏవం వ్యాహృతయశ్వాసన్ ప్రణవో హ్యస్య దహృతః ॥ ౪౪ ॥
ఏవం వ్యాహృతయశ్వాసన్ ప్రణవో హ్యస్య దహృతః ॥ ౪౪ ॥
తస్యోష్ణిగాసీల్లోమభ్యో గాయత్రీ చ త్వచో విభోః ।
త్రిష్టుమ్మాంసాత్స్నుతోఽనుష్టుబ్జగత్యస్థ్నః ప్రజాపతేః ॥ ౪౫ ॥
త్రిష్టుమ్మాంసాత్స్నుతోఽనుష్టుబ్జగత్యస్థ్నః ప్రజాపతేః ॥ ౪౫ ॥
మజ్జాయాః పఙ్క్తిరుత్పన్నా బృహతీ ప్రాణతోఽభవత్ ॥ ౪౬ ॥
స్పర్శస్తస్యాభవజ్జీవః స్వరో దేహ ఉదాహృత ।
ఊష్మాణమిన్ద్రియాణ్యాహురన్తఃస్థా బలమాత్మనః ।
స్వరాః సప్త విహారేణ భవన్తి స్మ ప్రజాపతేః ॥ ౪౭ ॥
ఊష్మాణమిన్ద్రియాణ్యాహురన్తఃస్థా బలమాత్మనః ।
స్వరాః సప్త విహారేణ భవన్తి స్మ ప్రజాపతేః ॥ ౪౭ ॥
శబ్దబ్రహ్మాత్మనస్తస్య వ్యక్తావ్యక్తాత్మనః పరః ।
బ్రహ్మావభాతి వితతో నానాశక్త్యుపబృంహితః ॥ ౪౮ ॥
బ్రహ్మావభాతి వితతో నానాశక్త్యుపబృంహితః ॥ ౪౮ ॥
తతోఽపరాముపాదాయ స సర్గాయ మనో దధే ॥ ౪౯ ॥
ఋషీణాం భూరివీర్యాణామపి సర్గమవిస్తృతమ్ ।
జ్ఞాత్వా తద్ధృదయే భూయశ్చిన్తయామాస కౌరవ ॥ ౫౦ ॥
జ్ఞాత్వా తద్ధృదయే భూయశ్చిన్తయామాస కౌరవ ॥ ౫౦ ॥
అహో అద్భుతమేతన్మే వ్యాపృతస్యాపి నిత్యదా ।
న హ్యేధన్తే ప్రజా నూనం దైవమత్ర విఘాతకమ్ ॥ ౫౧ ॥
న హ్యేధన్తే ప్రజా నూనం దైవమత్ర విఘాతకమ్ ॥ ౫౧ ॥
ఏవం యుక్తకృతస్తస్య దైవఞ్చావేక్షతస్తదా ।
కస్య రూపమభూద్ ద్వేధా యత్కాయమభిచక్షతే ॥ ౫౨ ॥
కస్య రూపమభూద్ ద్వేధా యత్కాయమభిచక్షతే ॥ ౫౨ ॥
తాభ్యాం రూపవిభాగాభ్యాం మిథునం సమపద్యత ॥ ౫౩ ॥
యస్తు తత్ర పుమాన్ సోఽభూన్మనుః స్వాయమ్భువః స్వరాట్ ।
స్త్రీ యాఽసీచ్ఛతరూపాఖ్యా మహిష్యస్య మహాత్మనః ॥ ౫౪ ॥
స్త్రీ యాఽసీచ్ఛతరూపాఖ్యా మహిష్యస్య మహాత్మనః ॥ ౫౪ ॥
తదా మిథునధర్మేణ ప్రజా హ్యేధామ్బభూవిరే ॥ ౫౫ ॥
స చాపి శతరూపాయాం పఞ్చాపత్యాన్యజీజనత్ ।
ప్రియవ్రతోత్తానపాదౌ తిస్రః కన్యాశ్చ భారత ।
ఆకూతిర్దేవహూతిశ్చ ప్రసూతిరితి సత్తమ ॥ ౫౬ ॥
ప్రియవ్రతోత్తానపాదౌ తిస్రః కన్యాశ్చ భారత ।
ఆకూతిర్దేవహూతిశ్చ ప్రసూతిరితి సత్తమ ॥ ౫౬ ॥
ఆకూతిం రుచయే ప్రాదాత్కర్దమాయ తు మధ్యమామ్ ।
దక్షాయాదాత్ప్రసూతిం చ యత ఆపూరితం జగత్ ॥ ౫౭ ॥
దక్షాయాదాత్ప్రసూతిం చ యత ఆపూరితం జగత్ ॥ ౫౭ ॥