કપિલ ઉવાચ
તસ્યૈતસ્ય જનો નૂનં નાયં વેદોરુવિક્રમમ્ ।
કાલ્યમાનોઽપિ બલિનો વાયોરિવ ઘનાવલિઃ ॥ ૧ ॥
તસ્યૈતસ્ય જનો નૂનં નાયં વેદોરુવિક્રમમ્ ।
કાલ્યમાનોઽપિ બલિનો વાયોરિવ ઘનાવલિઃ ॥ ૧ ॥
યં યમર્થમુપાદત્તે દુઃખેન સુખહેતવે ।
તં તં ધુનોતિ ભગવાન્પુમાઞ્છોચતિ યત્કૃતે ॥ ૨ ॥
તં તં ધુનોતિ ભગવાન્પુમાઞ્છોચતિ યત્કૃતે ॥ ૨ ॥
યદધ્રુવસ્ય દેહસ્ય સાનુબન્ધસ્ય દુર્મતિઃ ।
ધ્રુવાણિ મન્યતે મોહાદ્ ગૃહક્ષેત્રવસૂનિ ચ ॥ ૩ ॥
ધ્રુવાણિ મન્યતે મોહાદ્ ગૃહક્ષેત્રવસૂનિ ચ ॥ ૩ ॥
જન્તુર્વૈ ભવ એતસ્મિન્યાં યાં યોનિમનુવ્રજેત્ ।
તસ્યાં તસ્યાં સ લભતે નિર્વૃતિં ન વિરજ્યતે ॥ ૪ ॥
તસ્યાં તસ્યાં સ લભતે નિર્વૃતિં ન વિરજ્યતે ॥ ૪ ॥
નરકસ્થોઽપિ દેહં વૈ ન પુમાંસ્ત્યક્તુમિચ્છતિ ।
નારક્યાં નિર્વૃતૌ સત્યાં દેવમાયાવિમોહિતઃ ॥ ૫ ॥
નારક્યાં નિર્વૃતૌ સત્યાં દેવમાયાવિમોહિતઃ ॥ ૫ ॥
આત્મજાયાસુતાગારપશુદ્રવિણબન્ધુષુ ।
નિરૂઢમૂલહૃદય આત્માનં બહુ મન્યતે ॥ ૬ ॥
નિરૂઢમૂલહૃદય આત્માનં બહુ મન્યતે ॥ ૬ ॥
સન્દહ્યમાનસર્વાઙ્ગ એષામુદ્વહનાધિના ।
કરોત્યવિરતં મૂઢો દુરિતાનિ દુરાશયઃ ॥ ૭ ॥
કરોત્યવિરતં મૂઢો દુરિતાનિ દુરાશયઃ ॥ ૭ ॥
આક્ષિપ્તાત્મેન્દ્રિયઃ સ્ત્રીણામસતીનાં ચ માયયા । રહો રચિતયાલાપૈઃ શિશૂનાં કલભાષિણામ્ ॥ ૮ ॥
ગૃહેષુ કૂટધર્મેષુ દુઃખતન્ત્રેષ્વતન્દ્રિતઃ ।
કુર્વન્દુઃખપ્રતીકારં સુખવન્મન્યતે ગૃહી ॥ ૯ ॥
કુર્વન્દુઃખપ્રતીકારં સુખવન્મન્યતે ગૃહી ॥ ૯ ॥
અર્થૈરાપાદિતૈર્ગુર્વ્યા હિંસયેતસ્તતશ્ચ તાન્ ।
પુષ્ણાતિ યેષાં પોષેણ શેષભુગ્યાત્યધઃ સ્વયમ્ ॥ ૧૦ ॥
પુષ્ણાતિ યેષાં પોષેણ શેષભુગ્યાત્યધઃ સ્વયમ્ ॥ ૧૦ ॥
વાર્તાયાં લુપ્યમાનાયામારબ્ધાયાં પુનઃ પુનઃ ।
લોભાભિભૂતો નિઃસત્ત્વઃ પરાર્થે કુરુતે સ્પૃહામ્ ॥ ૧૧ ॥
લોભાભિભૂતો નિઃસત્ત્વઃ પરાર્થે કુરુતે સ્પૃહામ્ ॥ ૧૧ ॥
કુટુમ્બભરણાકલ્પો મન્દભાગ્યો વૃથોદ્યમઃ ।
શ્રિયા વિહીનઃ કૃપણો ધ્યાયઞ્છ્વસિતિ મૂઢધીઃ ॥ ૧૨ ॥
શ્રિયા વિહીનઃ કૃપણો ધ્યાયઞ્છ્વસિતિ મૂઢધીઃ ॥ ૧૨ ॥
એવં સ્વભરણાકલ્પં તત્કલત્રાદયસ્તથા ।
નાદ્રિયન્તે યથાપૂર્વં કીનાશા ઇવ ગોજરમ્ ॥ ૧૩ ॥
નાદ્રિયન્તે યથાપૂર્વં કીનાશા ઇવ ગોજરમ્ ॥ ૧૩ ॥
તત્રાપ્યજાતનિર્વેદો ભ્રિયમાણઃ સ્વયમ્ભૃતૈઃ ।
જરયોપાત્તવૈરૂપ્યો મરણાભિમુખો ગૃહે ॥ ૧૪ ॥
જરયોપાત્તવૈરૂપ્યો મરણાભિમુખો ગૃહે ॥ ૧૪ ॥
આસ્તેઽવમત્યોપન્યસ્તં ગૃહપાલ ઇવાહરન્ ।
આમયાવ્યપ્રદીપ્તાગ્નિરલ્પાહારોઽલ્પચેષ્ટિતઃ ॥ ૧૫ ॥
આમયાવ્યપ્રદીપ્તાગ્નિરલ્પાહારોઽલ્પચેષ્ટિતઃ ॥ ૧૫ ॥
વાયુનોત્ક્રમતોત્તારઃ કફસંરુદ્ધનાડિકઃ ।
કાસશ્વાસકૃતાયાસઃ કણ્ઠે ઘુરઘુરાયતે ॥ ૧૬ ॥
કાસશ્વાસકૃતાયાસઃ કણ્ઠે ઘુરઘુરાયતે ॥ ૧૬ ॥
શયાનઃ પરિશોચદ્ભિઃ પરિવીતઃ સ્વબન્ધુભિઃ ।
વાચ્યમાનોઽપિ ન બ્રૂતે કાલપાશવશં ગતઃ ॥ ૧૭ ॥
વાચ્યમાનોઽપિ ન બ્રૂતે કાલપાશવશં ગતઃ ॥ ૧૭ ॥
એવં કુટુમ્બભરણે વ્યાપૃતાત્માજિતેન્દ્રિયઃ ।
મ્રિયતે રુદતાં સ્વાનામુરુવેદનયાસ્તધીઃ ॥ ૧૮ ॥
મ્રિયતે રુદતાં સ્વાનામુરુવેદનયાસ્તધીઃ ॥ ૧૮ ॥
યમદૂતૌ તદા પ્રાપ્તૌ ભીમૌ સરભસેક્ષણૌ ।
સ દૃષ્ટ્વા ત્રસ્તહૃદયઃ શકૃન્મૂત્રં વિમુઞ્ચતિ ॥ ૧૯ ॥
સ દૃષ્ટ્વા ત્રસ્તહૃદયઃ શકૃન્મૂત્રં વિમુઞ્ચતિ ॥ ૧૯ ॥
યાતનાદેહ આવૃત્ય પાશૈર્બદ્ધ્વા ગલે બલાત્ ।
નયતો દીર્ઘમધ્વાનં દણ્ડ્યં રાજભટા યથા ॥ ૨૦ ॥
નયતો દીર્ઘમધ્વાનં દણ્ડ્યં રાજભટા યથા ॥ ૨૦ ॥
તયોર્નિર્ભિન્નહૃદયસ્તર્જનૈર્જાતવેપથુઃ ।
પથિ શ્વભિર્ભક્ષ્યમાણ આર્તોઽઘં સ્વમનુસ્મરન્ ॥ ૨૧ ॥
પથિ શ્વભિર્ભક્ષ્યમાણ આર્તોઽઘં સ્વમનુસ્મરન્ ॥ ૨૧ ॥
ક્ષુત્તૃટ્પરીતોઽર્કદવાનલાનિલૈઃ
સન્તપ્યમાનઃ પથિ તપ્તવાલુકે ।
કૃચ્છ્રેણ પૃષ્ઠે કશયા ચ તાડિતશ્
ચલત્યશક્તોઽપિ નિરાશ્રમોદકે ॥ ૨૨ ॥
સન્તપ્યમાનઃ પથિ તપ્તવાલુકે ।
કૃચ્છ્રેણ પૃષ્ઠે કશયા ચ તાડિતશ્
ચલત્યશક્તોઽપિ નિરાશ્રમોદકે ॥ ૨૨ ॥
તત્ર તત્ર પતઞ્છ્રાન્તો મૂર્ચ્છિતઃ પુનરુત્થિતઃ ।
પથા પાપીયસા નીતસ્તરસા યમસાદનમ્ ॥ ૨૩ ॥
પથા પાપીયસા નીતસ્તરસા યમસાદનમ્ ॥ ૨૩ ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવતિં નવ ચાધ્વનઃ ।
ત્રિભિર્મુહૂર્તૈર્દ્વાભ્યાં વા નીતઃ પ્રાપ્નોતિ યાતનાઃ ॥ ૨૪ ॥
ત્રિભિર્મુહૂર્તૈર્દ્વાભ્યાં વા નીતઃ પ્રાપ્નોતિ યાતનાઃ ॥ ૨૪ ॥
આદીપનં સ્વગાત્રાણાં વેષ્ટયિત્વોલ્મુકાદિભિઃ ।
આત્મમાંસાદનં ક્વાપિ સ્વકૃત્તં પરતોઽપિ વા ॥ ૨૫ ॥
આત્મમાંસાદનં ક્વાપિ સ્વકૃત્તં પરતોઽપિ વા ॥ ૨૫ ॥
જીવતશ્ચાન્ત્રાભ્યુદ્ધારઃ શ્વગૃધ્રૈર્યમસાદને ।
સર્પવૃશ્ચિકદંશાદ્યૈર્દશદ્ભિશ્ચાત્મવૈશસમ્ ॥ ૨૬ ॥
સર્પવૃશ્ચિકદંશાદ્યૈર્દશદ્ભિશ્ચાત્મવૈશસમ્ ॥ ૨૬ ॥
કૃન્તનં ચાવયવશો ગજાદિભ્યો ભિદાપનમ્ ।
પાતનં ગિરિશૃઙ્ગેભ્યો રોધનં ચામ્બુગર્તયોઃ
પાતનં ગિરિશૃઙ્ગેભ્યો રોધનં ચામ્બુગર્તયોઃ
યાસ્તામિસ્રાન્ધતામિસ્રા રૌરવાદ્યાશ્ચ યાતનાઃ ।
ભુઙ્ક્તે નરો વા નારી વા મિથઃ સઙ્ગેન નિર્મિતાઃ ॥ ૨૮ ॥
ભુઙ્ક્તે નરો વા નારી વા મિથઃ સઙ્ગેન નિર્મિતાઃ ॥ ૨૮ ॥
અત્રૈવ નરકઃ સ્વર્ગ ઇતિ માતઃ પ્રચક્ષતે ।
યા યાતના વૈ નારક્યસ્તા ઇહાપ્યુપલક્ષિતાઃ ॥ ૨૯ ॥
યા યાતના વૈ નારક્યસ્તા ઇહાપ્યુપલક્ષિતાઃ ॥ ૨૯ ॥
એવં કુટુમ્બં બિભ્રાણ ઉદરમ્ભર એવ વા ।
વિસૃજ્યેહોભયં પ્રેત્ય ભુઙ્ક્તે તત્ફલમીદૃશમ્ ॥ ૩૦ ॥
વિસૃજ્યેહોભયં પ્રેત્ય ભુઙ્ક્તે તત્ફલમીદૃશમ્ ॥ ૩૦ ॥
એકઃ પ્રપદ્યતે ધ્વાન્તં હિત્વેદં સ્વકલેવરમ્ ।
કુશલેતરપાથેયો ભૂતદ્રોહેણ યદ્ભૃતમ્ ॥ ૩૧ ॥
કુશલેતરપાથેયો ભૂતદ્રોહેણ યદ્ભૃતમ્ ॥ ૩૧ ॥
દૈવેનાસાદિતં તસ્ય શમલં નિરયે પુમાન્ ।
ભુઙ્ક્તે કુટુમ્બપોષસ્ય હૃતવિત્ત ઇવાતુરઃ ॥ ૩૨ ॥
ભુઙ્ક્તે કુટુમ્બપોષસ્ય હૃતવિત્ત ઇવાતુરઃ ॥ ૩૨ ॥
કેવલેન હ્યધર્મેણ કુટુમ્બભરણોત્સુકઃ ।
યાતિ જીવોઽન્ધતામિસ્રં ચરમં તમસઃ પદમ્ ॥ ૩૩ ॥
યાતિ જીવોઽન્ધતામિસ્રં ચરમં તમસઃ પદમ્ ॥ ૩૩ ॥
અધસ્તાન્નરલોકસ્ય યાવતીર્યાતનાદયઃ ।
ક્રમશઃ સમનુક્રમ્ય પુનરત્રાવ્રજેચ્છુચિઃ ॥ ૩૪ ॥
ક્રમશઃ સમનુક્રમ્ય પુનરત્રાવ્રજેચ્છુચિઃ ॥ ૩૪ ॥