କପିଲ ଉଵାଚ
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଜନୋ ନୂନଂ ନାଯଂ ଵେଦୋରୁଵିକ୍ରମମ୍ ।
କାଲ୍ଯମାନୋଽପି ବଲିନୋ ଵାଯୋରିଵ ଘନାଵଲିଃ ॥ ୧ ॥
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଜନୋ ନୂନଂ ନାଯଂ ଵେଦୋରୁଵିକ୍ରମମ୍ ।
କାଲ୍ଯମାନୋଽପି ବଲିନୋ ଵାଯୋରିଵ ଘନାଵଲିଃ ॥ ୧ ॥
ଯଂ ଯମର୍ଥମୁପାଦତ୍ତେ ଦୁଃଖେନ ସୁଖହେତଵେ ।
ତଂ ତଂ ଧୁନୋତି ଭଗଵାନ୍ପୁମାଞ୍ଛୋଚତି ଯତ୍କୃତେ ॥ ୨ ॥
ତଂ ତଂ ଧୁନୋତି ଭଗଵାନ୍ପୁମାଞ୍ଛୋଚତି ଯତ୍କୃତେ ॥ ୨ ॥
ଯଦଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯ ସାନୁବନ୍ଧସ୍ଯ ଦୁର୍ମତିଃ ।
ଧ୍ରୁଵାଣି ମନ୍ଯତେ ମୋହାଦ୍ ଗୃହକ୍ଷେତ୍ରଵସୂନି ଚ ॥ ୩ ॥
ଧ୍ରୁଵାଣି ମନ୍ଯତେ ମୋହାଦ୍ ଗୃହକ୍ଷେତ୍ରଵସୂନି ଚ ॥ ୩ ॥
ଜନ୍ତୁର୍ଵୈ ଭଵ ଏତସ୍ମିନ୍ଯାଂ ଯାଂ ଯୋନିମନୁଵ୍ରଜେତ୍ ।
ତସ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ସ ଲଭତେ ନିର୍ଵୃତିଂ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ ॥ ୪ ॥
ତସ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ସ ଲଭତେ ନିର୍ଵୃତିଂ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ ॥ ୪ ॥
ନରକସ୍ଥୋଽପି ଦେହଂ ଵୈ ନ ପୁମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛତି ।
ନାରକ୍ଯାଂ ନିର୍ଵୃତୌ ସତ୍ଯାଂ ଦେଵମାଯାଵିମୋହିତଃ ॥ ୫ ॥
ନାରକ୍ଯାଂ ନିର୍ଵୃତୌ ସତ୍ଯାଂ ଦେଵମାଯାଵିମୋହିତଃ ॥ ୫ ॥
ଆତ୍ମଜାଯାସୁତାଗାରପଶୁଦ୍ରଵିଣବନ୍ଧୁଷୁ ।
ନିରୂଢମୂଲହୃଦଯ ଆତ୍ମାନଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ ॥ ୬ ॥
ନିରୂଢମୂଲହୃଦଯ ଆତ୍ମାନଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ ॥ ୬ ॥
ସନ୍ଦହ୍ଯମାନସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଷାମୁଦ୍ଵହନାଧିନା ।
କରୋତ୍ଯଵିରତଂ ମୂଢୋ ଦୁରିତାନି ଦୁରାଶଯଃ ॥ ୭ ॥
କରୋତ୍ଯଵିରତଂ ମୂଢୋ ଦୁରିତାନି ଦୁରାଶଯଃ ॥ ୭ ॥
ଆକ୍ଷିପ୍ତାତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମସତୀନାଂ ଚ ମାଯଯା । ରହୋ ରଚିତଯାଲାପୈଃ ଶିଶୂନାଂ କଲଭାଷିଣାମ୍ ॥ ୮ ॥
ଗୃହେଷୁ କୂଟଧର୍ମେଷୁ ଦୁଃଖତନ୍ତ୍ରେଷ୍ଵତନ୍ଦ୍ରିତଃ ।
କୁର୍ଵନ୍ଦୁଃଖପ୍ରତୀକାରଂ ସୁଖଵନ୍ମନ୍ଯତେ ଗୃହୀ ॥ ୯ ॥
କୁର୍ଵନ୍ଦୁଃଖପ୍ରତୀକାରଂ ସୁଖଵନ୍ମନ୍ଯତେ ଗୃହୀ ॥ ୯ ॥
ଅର୍ଥୈରାପାଦିତୈର୍ଗୁର୍ଵ୍ଯା ହିଂସଯେତସ୍ତତଶ୍ଚ ତାନ୍ ।
ପୁଷ୍ଣାତି ଯେଷାଂ ପୋଷେଣ ଶେଷଭୁଗ୍ଯାତ୍ଯଧଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧୦ ॥
ପୁଷ୍ଣାତି ଯେଷାଂ ପୋଷେଣ ଶେଷଭୁଗ୍ଯାତ୍ଯଧଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧୦ ॥
ଵାର୍ତାଯାଂ ଲୁପ୍ଯମାନାଯାମାରବ୍ଧାଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ଲୋଭାଭିଭୂତୋ ନିଃସତ୍ତ୍ଵଃ ପରାର୍ଥେ କୁରୁତେ ସ୍ପୃହାମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ଲୋଭାଭିଭୂତୋ ନିଃସତ୍ତ୍ଵଃ ପରାର୍ଥେ କୁରୁତେ ସ୍ପୃହାମ୍ ॥ ୧୧ ॥
କୁଟୁମ୍ବଭରଣାକଲ୍ପୋ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯୋ ଵୃଥୋଦ୍ଯମଃ ।
ଶ୍ରିଯା ଵିହୀନଃ କୃପଣୋ ଧ୍ଯାଯଞ୍ଛ୍ଵସିତି ମୂଢଧୀଃ ॥ ୧୨ ॥
ଶ୍ରିଯା ଵିହୀନଃ କୃପଣୋ ଧ୍ଯାଯଞ୍ଛ୍ଵସିତି ମୂଢଧୀଃ ॥ ୧୨ ॥
ଏଵଂ ସ୍ଵଭରଣାକଲ୍ପଂ ତତ୍କଲତ୍ରାଦଯସ୍ତଥା ।
ନାଦ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଥାପୂର୍ଵଂ କୀନାଶା ଇଵ ଗୋଜରମ୍ ॥ ୧୩ ॥
ନାଦ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଥାପୂର୍ଵଂ କୀନାଶା ଇଵ ଗୋଜରମ୍ ॥ ୧୩ ॥
ତତ୍ରାପ୍ଯଜାତନିର୍ଵେଦୋ ଭ୍ରିଯମାଣଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୃତୈଃ ।
ଜରଯୋପାତ୍ତଵୈରୂପ୍ଯୋ ମରଣାଭିମୁଖୋ ଗୃହେ ॥ ୧୪ ॥
ଜରଯୋପାତ୍ତଵୈରୂପ୍ଯୋ ମରଣାଭିମୁଖୋ ଗୃହେ ॥ ୧୪ ॥
ଆସ୍ତେଽଵମତ୍ଯୋପନ୍ଯସ୍ତଂ ଗୃହପାଲ ଇଵାହରନ୍ ।
ଆମଯାଵ୍ଯପ୍ରଦୀପ୍ତାଗ୍ନିରଲ୍ପାହାରୋଽଲ୍ପଚେଷ୍ଟିତଃ ॥ ୧୫ ॥
ଆମଯାଵ୍ଯପ୍ରଦୀପ୍ତାଗ୍ନିରଲ୍ପାହାରୋଽଲ୍ପଚେଷ୍ଟିତଃ ॥ ୧୫ ॥
ଵାଯୁନୋତ୍କ୍ରମତୋତ୍ତାରଃ କଫସଂରୁଦ୍ଧନାଡିକଃ ।
କାସଶ୍ଵାସକୃତାଯାସଃ କଣ୍ଠେ ଘୁରଘୁରାଯତେ ॥ ୧୬ ॥
କାସଶ୍ଵାସକୃତାଯାସଃ କଣ୍ଠେ ଘୁରଘୁରାଯତେ ॥ ୧୬ ॥
ଶଯାନଃ ପରିଶୋଚଦ୍ଭିଃ ପରିଵୀତଃ ସ୍ଵବନ୍ଧୁଭିଃ ।
ଵାଚ୍ଯମାନୋଽପି ନ ବ୍ରୂତେ କାଲପାଶଵଶଂ ଗତଃ ॥ ୧୭ ॥
ଵାଚ୍ଯମାନୋଽପି ନ ବ୍ରୂତେ କାଲପାଶଵଶଂ ଗତଃ ॥ ୧୭ ॥
ଏଵଂ କୁଟୁମ୍ବଭରଣେ ଵ୍ଯାପୃତାତ୍ମାଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ମ୍ରିଯତେ ରୁଦତାଂ ସ୍ଵାନାମୁରୁଵେଦନଯାସ୍ତଧୀଃ ॥ ୧୮ ॥
ମ୍ରିଯତେ ରୁଦତାଂ ସ୍ଵାନାମୁରୁଵେଦନଯାସ୍ତଧୀଃ ॥ ୧୮ ॥
ଯମଦୂତୌ ତଦା ପ୍ରାପ୍ତୌ ଭୀମୌ ସରଭସେକ୍ଷଣୌ ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ରସ୍ତହୃଦଯଃ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରଂ ଵିମୁଞ୍ଚତି ॥ ୧୯ ॥
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ରସ୍ତହୃଦଯଃ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରଂ ଵିମୁଞ୍ଚତି ॥ ୧୯ ॥
ଯାତନାଦେହ ଆଵୃତ୍ଯ ପାଶୈର୍ବଦ୍ଧ୍ଵା ଗଲେ ବଲାତ୍ ।
ନଯତୋ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ଦଣ୍ଡ୍ଯଂ ରାଜଭଟା ଯଥା ॥ ୨୦ ॥
ନଯତୋ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ଦଣ୍ଡ୍ଯଂ ରାଜଭଟା ଯଥା ॥ ୨୦ ॥
ତଯୋର୍ନିର୍ଭିନ୍ନହୃଦଯସ୍ତର୍ଜନୈର୍ଜାତଵେପଥୁଃ ।
ପଥି ଶ୍ଵଭିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯମାଣ ଆର୍ତୋଽଘଂ ସ୍ଵମନୁସ୍ମରନ୍ ॥ ୨୧ ॥
ପଥି ଶ୍ଵଭିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯମାଣ ଆର୍ତୋଽଘଂ ସ୍ଵମନୁସ୍ମରନ୍ ॥ ୨୧ ॥
କ୍ଷୁତ୍ତୃଟ୍ପରୀତୋଽର୍କଦଵାନଲାନିଲୈଃ
ସନ୍ତପ୍ଯମାନଃ ପଥି ତପ୍ତଵାଲୁକେ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ପୃଷ୍ଠେ କଶଯା ଚ ତାଡିତଶ୍
ଚଲତ୍ଯଶକ୍ତୋଽପି ନିରାଶ୍ରମୋଦକେ ॥ ୨୨ ॥
ସନ୍ତପ୍ଯମାନଃ ପଥି ତପ୍ତଵାଲୁକେ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ପୃଷ୍ଠେ କଶଯା ଚ ତାଡିତଶ୍
ଚଲତ୍ଯଶକ୍ତୋଽପି ନିରାଶ୍ରମୋଦକେ ॥ ୨୨ ॥
ତତ୍ର ତତ୍ର ପତଞ୍ଛ୍ରାନ୍ତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପୁନରୁତ୍ଥିତଃ ।
ପଥା ପାପୀଯସା ନୀତସ୍ତରସା ଯମସାଦନମ୍ ॥ ୨୩ ॥
ପଥା ପାପୀଯସା ନୀତସ୍ତରସା ଯମସାଦନମ୍ ॥ ୨୩ ॥
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ନଵତିଂ ନଵ ଚାଧ୍ଵନଃ ।
ତ୍ରିଭିର୍ମୁହୂର୍ତୈର୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଵା ନୀତଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯାତନାଃ ॥ ୨୪ ॥
ତ୍ରିଭିର୍ମୁହୂର୍ତୈର୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଵା ନୀତଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯାତନାଃ ॥ ୨୪ ॥
ଆଦୀପନଂ ସ୍ଵଗାତ୍ରାଣାଂ ଵେଷ୍ଟଯିତ୍ଵୋଲ୍ମୁକାଦିଭିଃ ।
ଆତ୍ମମାଂସାଦନଂ କ୍ଵାପି ସ୍ଵକୃତ୍ତଂ ପରତୋଽପି ଵା ॥ ୨୫ ॥
ଆତ୍ମମାଂସାଦନଂ କ୍ଵାପି ସ୍ଵକୃତ୍ତଂ ପରତୋଽପି ଵା ॥ ୨୫ ॥
ଜୀଵତଶ୍ଚାନ୍ତ୍ରାଭ୍ଯୁଦ୍ଧାରଃ ଶ୍ଵଗୃଧ୍ରୈର୍ଯମସାଦନେ ।
ସର୍ପଵୃଶ୍ଚିକଦଂଶାଦ୍ଯୈର୍ଦଶଦ୍ଭିଶ୍ଚାତ୍ମଵୈଶସମ୍ ॥ ୨୬ ॥
ସର୍ପଵୃଶ୍ଚିକଦଂଶାଦ୍ଯୈର୍ଦଶଦ୍ଭିଶ୍ଚାତ୍ମଵୈଶସମ୍ ॥ ୨୬ ॥
କୃନ୍ତନଂ ଚାଵଯଵଶୋ ଗଜାଦିଭ୍ଯୋ ଭିଦାପନମ୍ ।
ପାତନଂ ଗିରିଶୃଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ରୋଧନଂ ଚାମ୍ବୁଗର୍ତଯୋଃ
ପାତନଂ ଗିରିଶୃଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ରୋଧନଂ ଚାମ୍ବୁଗର୍ତଯୋଃ
ଯାସ୍ତାମିସ୍ରାନ୍ଧତାମିସ୍ରା ରୌରଵାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଯାତନାଃ ।
ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନରୋ ଵା ନାରୀ ଵା ମିଥଃ ସଙ୍ଗେନ ନିର୍ମିତାଃ ॥ ୨୮ ॥
ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନରୋ ଵା ନାରୀ ଵା ମିଥଃ ସଙ୍ଗେନ ନିର୍ମିତାଃ ॥ ୨୮ ॥
ଅତ୍ରୈଵ ନରକଃ ସ୍ଵର୍ଗ ଇତି ମାତଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।
ଯା ଯାତନା ଵୈ ନାରକ୍ଯସ୍ତା ଇହାପ୍ଯୁପଲକ୍ଷିତାଃ ॥ ୨୯ ॥
ଯା ଯାତନା ଵୈ ନାରକ୍ଯସ୍ତା ଇହାପ୍ଯୁପଲକ୍ଷିତାଃ ॥ ୨୯ ॥
ଏଵଂ କୁଟୁମ୍ବଂ ବିଭ୍ରାଣ ଉଦରମ୍ଭର ଏଵ ଵା ।
ଵିସୃଜ୍ଯେହୋଭଯଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତତ୍ଫଲମୀଦୃଶମ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଵିସୃଜ୍ଯେହୋଭଯଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତତ୍ଫଲମୀଦୃଶମ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଏକଃ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ଧ୍ଵାନ୍ତଂ ହିତ୍ଵେଦଂ ସ୍ଵକଲେଵରମ୍ ।
କୁଶଲେତରପାଥେଯୋ ଭୂତଦ୍ରୋହେଣ ଯଦ୍ଭୃତମ୍ ॥ ୩୧ ॥
କୁଶଲେତରପାଥେଯୋ ଭୂତଦ୍ରୋହେଣ ଯଦ୍ଭୃତମ୍ ॥ ୩୧ ॥
ଦୈଵେନାସାଦିତଂ ତସ୍ଯ ଶମଲଂ ନିରଯେ ପୁମାନ୍ ।
ଭୁଙ୍କ୍ତେ କୁଟୁମ୍ବପୋଷସ୍ଯ ହୃତଵିତ୍ତ ଇଵାତୁରଃ ॥ ୩୨ ॥
ଭୁଙ୍କ୍ତେ କୁଟୁମ୍ବପୋଷସ୍ଯ ହୃତଵିତ୍ତ ଇଵାତୁରଃ ॥ ୩୨ ॥
କେଵଲେନ ହ୍ଯଧର୍ମେଣ କୁଟୁମ୍ବଭରଣୋତ୍ସୁକଃ ।
ଯାତି ଜୀଵୋଽନ୍ଧତାମିସ୍ରଂ ଚରମଂ ତମସଃ ପଦମ୍ ॥ ୩୩ ॥
ଯାତି ଜୀଵୋଽନ୍ଧତାମିସ୍ରଂ ଚରମଂ ତମସଃ ପଦମ୍ ॥ ୩୩ ॥
ଅଧସ୍ତାନ୍ନରଲୋକସ୍ଯ ଯାଵତୀର୍ଯାତନାଦଯଃ ।
କ୍ରମଶଃ ସମନୁକ୍ରମ୍ଯ ପୁନରତ୍ରାଵ୍ରଜେଚ୍ଛୁଚିଃ ॥ ୩୪ ॥
କ୍ରମଶଃ ସମନୁକ୍ରମ୍ଯ ପୁନରତ୍ରାଵ୍ରଜେଚ୍ଛୁଚିଃ ॥ ୩୪ ॥