കപില ഉവാച
തസ്യൈതസ്യ ജനോ നൂനം നായം വേദോരുവിക്രമമ് ।
കാല്യമാനോഽപി ബലിനോ വായോരിവ ഘനാവലിഃ ॥ ൧ ॥
തസ്യൈതസ്യ ജനോ നൂനം നായം വേദോരുവിക്രമമ് ।
കാല്യമാനോഽപി ബലിനോ വായോരിവ ഘനാവലിഃ ॥ ൧ ॥
യം യമര്ഥമുപാദത്തേ ദുഃഖേന സുഖഹേതവേ ।
തം തം ധുനോതി ഭഗവാന്പുമാഞ്ഛോചതി യത്കൃതേ ॥ ൨ ॥
തം തം ധുനോതി ഭഗവാന്പുമാഞ്ഛോചതി യത്കൃതേ ॥ ൨ ॥
യദധ്രുവസ്യ ദേഹസ്യ സാനുബന്ധസ്യ ദുര്മതിഃ ।
ധ്രുവാണി മന്യതേ മോഹാദ് ഗൃഹക്ഷേത്രവസൂനി ച ॥ ൩ ॥
ധ്രുവാണി മന്യതേ മോഹാദ് ഗൃഹക്ഷേത്രവസൂനി ച ॥ ൩ ॥
ജന്തുര്വൈ ഭവ ഏതസ്മിന്യാം യാം യോനിമനുവ്രജേത് ।
തസ്യാം തസ്യാം സ ലഭതേ നിര്വൃതിം ന വിരജ്യതേ ॥ ൪ ॥
തസ്യാം തസ്യാം സ ലഭതേ നിര്വൃതിം ന വിരജ്യതേ ॥ ൪ ॥
നരകസ്ഥോഽപി ദേഹം വൈ ന പുമാംസ്ത്യക്തുമിച്ഛതി ।
നാരക്യാം നിര്വൃതൌ സത്യാം ദേവമായാവിമോഹിതഃ ॥ ൫ ॥
നാരക്യാം നിര്വൃതൌ സത്യാം ദേവമായാവിമോഹിതഃ ॥ ൫ ॥
ആത്മജായാസുതാഗാരപശുദ്രവിണബന്ധുഷു ।
നിരൂഢമൂലഹൃദയ ആത്മാനം ബഹു മന്യതേ ॥ ൬ ॥
നിരൂഢമൂലഹൃദയ ആത്മാനം ബഹു മന്യതേ ॥ ൬ ॥
സന്ദഹ്യമാനസര്വാങ്ഗ ഏഷാമുദ്വഹനാധിനാ ।
കരോത്യവിരതം മൂഢോ ദുരിതാനി ദുരാശയഃ ॥ ൭ ॥
കരോത്യവിരതം മൂഢോ ദുരിതാനി ദുരാശയഃ ॥ ൭ ॥
ആക്ഷിപ്താത്മേന്ദ്രിയഃ സ്ത്രീണാമസതീനാം ച മായയാ । രഹോ രചിതയാലാപൈഃ ശിശൂനാം കലഭാഷിണാമ് ॥ ൮ ॥
ഗൃഹേഷു കൂടധര്മേഷു ദുഃഖതന്ത്രേഷ്വതന്ദ്രിതഃ ।
കുര്വന്ദുഃഖപ്രതീകാരം സുഖവന്മന്യതേ ഗൃഹീ ॥ ൯ ॥
കുര്വന്ദുഃഖപ്രതീകാരം സുഖവന്മന്യതേ ഗൃഹീ ॥ ൯ ॥
അര്ഥൈരാപാദിതൈര്ഗുര്വ്യാ ഹിംസയേതസ്തതശ്ച താന് ।
പുഷ്ണാതി യേഷാം പോഷേണ ശേഷഭുഗ്യാത്യധഃ സ്വയമ് ॥ ൧൦ ॥
പുഷ്ണാതി യേഷാം പോഷേണ ശേഷഭുഗ്യാത്യധഃ സ്വയമ് ॥ ൧൦ ॥
വാര്തായാം ലുപ്യമാനായാമാരബ്ധായാം പുനഃ പുനഃ ।
ലോഭാഭിഭൂതോ നിഃസത്ത്വഃ പരാര്ഥേ കുരുതേ സ്പൃഹാമ് ॥ ൧൧ ॥
ലോഭാഭിഭൂതോ നിഃസത്ത്വഃ പരാര്ഥേ കുരുതേ സ്പൃഹാമ് ॥ ൧൧ ॥
കുടുമ്ബഭരണാകല്പോ മന്ദഭാഗ്യോ വൃഥോദ്യമഃ ।
ശ്രിയാ വിഹീനഃ കൃപണോ ധ്യായഞ്ഛ്വസിതി മൂഢധീഃ ॥ ൧൨ ॥
ശ്രിയാ വിഹീനഃ കൃപണോ ധ്യായഞ്ഛ്വസിതി മൂഢധീഃ ॥ ൧൨ ॥
ഏവം സ്വഭരണാകല്പം തത്കലത്രാദയസ്തഥാ ।
നാദ്രിയന്തേ യഥാപൂര്വം കീനാശാ ഇവ ഗോജരമ് ॥ ൧൩ ॥
നാദ്രിയന്തേ യഥാപൂര്വം കീനാശാ ഇവ ഗോജരമ് ॥ ൧൩ ॥
തത്രാപ്യജാതനിര്വേദോ ഭ്രിയമാണഃ സ്വയമ്ഭൃതൈഃ ।
ജരയോപാത്തവൈരൂപ്യോ മരണാഭിമുഖോ ഗൃഹേ ॥ ൧൪ ॥
ജരയോപാത്തവൈരൂപ്യോ മരണാഭിമുഖോ ഗൃഹേ ॥ ൧൪ ॥
ആസ്തേഽവമത്യോപന്യസ്തം ഗൃഹപാല ഇവാഹരന് ।
ആമയാവ്യപ്രദീപ്താഗ്നിരല്പാഹാരോഽല്പചേഷ്ടിതഃ ॥ ൧൫ ॥
ആമയാവ്യപ്രദീപ്താഗ്നിരല്പാഹാരോഽല്പചേഷ്ടിതഃ ॥ ൧൫ ॥
വായുനോത്ക്രമതോത്താരഃ കഫസംരുദ്ധനാഡികഃ ।
കാസശ്വാസകൃതായാസഃ കണ്ഠേ ഘുരഘുരായതേ ॥ ൧൬ ॥
കാസശ്വാസകൃതായാസഃ കണ്ഠേ ഘുരഘുരായതേ ॥ ൧൬ ॥
ശയാനഃ പരിശോചദ്ഭിഃ പരിവീതഃ സ്വബന്ധുഭിഃ ।
വാച്യമാനോഽപി ന ബ്രൂതേ കാലപാശവശം ഗതഃ ॥ ൧൭ ॥
വാച്യമാനോഽപി ന ബ്രൂതേ കാലപാശവശം ഗതഃ ॥ ൧൭ ॥
ഏവം കുടുമ്ബഭരണേ വ്യാപൃതാത്മാജിതേന്ദ്രിയഃ ।
മ്രിയതേ രുദതാം സ്വാനാമുരുവേദനയാസ്തധീഃ ॥ ൧൮ ॥
മ്രിയതേ രുദതാം സ്വാനാമുരുവേദനയാസ്തധീഃ ॥ ൧൮ ॥
യമദൂതൌ തദാ പ്രാപ്തൌ ഭീമൌ സരഭസേക്ഷണൌ ।
സ ദൃഷ്ട്വാ ത്രസ്തഹൃദയഃ ശകൃന്മൂത്രം വിമുഞ്ചതി ॥ ൧൯ ॥
സ ദൃഷ്ട്വാ ത്രസ്തഹൃദയഃ ശകൃന്മൂത്രം വിമുഞ്ചതി ॥ ൧൯ ॥
യാതനാദേഹ ആവൃത്യ പാശൈര്ബദ്ധ്വാ ഗലേ ബലാത് ।
നയതോ ദീര്ഘമധ്വാനം ദണ്ഡ്യം രാജഭടാ യഥാ ॥ ൨൦ ॥
നയതോ ദീര്ഘമധ്വാനം ദണ്ഡ്യം രാജഭടാ യഥാ ॥ ൨൦ ॥
തയോര്നിര്ഭിന്നഹൃദയസ്തര്ജനൈര്ജാതവേപഥുഃ ।
പഥി ശ്വഭിര്ഭക്ഷ്യമാണ ആര്തോഽഘം സ്വമനുസ്മരന് ॥ ൨൧ ॥
പഥി ശ്വഭിര്ഭക്ഷ്യമാണ ആര്തോഽഘം സ്വമനുസ്മരന് ॥ ൨൧ ॥
ക്ഷുത്തൃട്പരീതോഽര്കദവാനലാനിലൈഃ
സന്തപ്യമാനഃ പഥി തപ്തവാലുകേ ।
കൃച്ഛ്രേണ പൃഷ്ഠേ കശയാ ച താഡിതശ്
ചലത്യശക്തോഽപി നിരാശ്രമോദകേ ॥ ൨൨ ॥
സന്തപ്യമാനഃ പഥി തപ്തവാലുകേ ।
കൃച്ഛ്രേണ പൃഷ്ഠേ കശയാ ച താഡിതശ്
ചലത്യശക്തോഽപി നിരാശ്രമോദകേ ॥ ൨൨ ॥
തത്ര തത്ര പതഞ്ഛ്രാന്തോ മൂര്ച്ഛിതഃ പുനരുത്ഥിതഃ ।
പഥാ പാപീയസാ നീതസ്തരസാ യമസാദനമ് ॥ ൨൩ ॥
പഥാ പാപീയസാ നീതസ്തരസാ യമസാദനമ് ॥ ൨൩ ॥
യോജനാനാം സഹസ്രാണി നവതിം നവ ചാധ്വനഃ ।
ത്രിഭിര്മുഹൂര്തൈര്ദ്വാഭ്യാം വാ നീതഃ പ്രാപ്നോതി യാതനാഃ ॥ ൨൪ ॥
ത്രിഭിര്മുഹൂര്തൈര്ദ്വാഭ്യാം വാ നീതഃ പ്രാപ്നോതി യാതനാഃ ॥ ൨൪ ॥
ആദീപനം സ്വഗാത്രാണാം വേഷ്ടയിത്വോല്മുകാദിഭിഃ ।
ആത്മമാംസാദനം ക്വാപി സ്വകൃത്തം പരതോഽപി വാ ॥ ൨൫ ॥
ആത്മമാംസാദനം ക്വാപി സ്വകൃത്തം പരതോഽപി വാ ॥ ൨൫ ॥
ജീവതശ്ചാന്ത്രാഭ്യുദ്ധാരഃ ശ്വഗൃധ്രൈര്യമസാദനേ ।
സര്പവൃശ്ചികദംശാദ്യൈര്ദശദ്ഭിശ്ചാത്മവൈശസമ് ॥ ൨൬ ॥
സര്പവൃശ്ചികദംശാദ്യൈര്ദശദ്ഭിശ്ചാത്മവൈശസമ് ॥ ൨൬ ॥
കൃന്തനം ചാവയവശോ ഗജാദിഭ്യോ ഭിദാപനമ് ।
പാതനം ഗിരിശൃങ്ഗേഭ്യോ രോധനം ചാമ്ബുഗര്തയോഃ
പാതനം ഗിരിശൃങ്ഗേഭ്യോ രോധനം ചാമ്ബുഗര്തയോഃ
യാസ്താമിസ്രാന്ധതാമിസ്രാ രൌരവാദ്യാശ്ച യാതനാഃ ।
ഭുങ്ക്തേ നരോ വാ നാരീ വാ മിഥഃ സങ്ഗേന നിര്മിതാഃ ॥ ൨൮ ॥
ഭുങ്ക്തേ നരോ വാ നാരീ വാ മിഥഃ സങ്ഗേന നിര്മിതാഃ ॥ ൨൮ ॥
അത്രൈവ നരകഃ സ്വര്ഗ ഇതി മാതഃ പ്രചക്ഷതേ ।
യാ യാതനാ വൈ നാരക്യസ്താ ഇഹാപ്യുപലക്ഷിതാഃ ॥ ൨൯ ॥
യാ യാതനാ വൈ നാരക്യസ്താ ഇഹാപ്യുപലക്ഷിതാഃ ॥ ൨൯ ॥
ഏവം കുടുമ്ബം ബിഭ്രാണ ഉദരമ്ഭര ഏവ വാ ।
വിസൃജ്യേഹോഭയം പ്രേത്യ ഭുങ്ക്തേ തത്ഫലമീദൃശമ് ॥ ൩൦ ॥
വിസൃജ്യേഹോഭയം പ്രേത്യ ഭുങ്ക്തേ തത്ഫലമീദൃശമ് ॥ ൩൦ ॥
ഏകഃ പ്രപദ്യതേ ധ്വാന്തം ഹിത്വേദം സ്വകലേവരമ് ।
കുശലേതരപാഥേയോ ഭൂതദ്രോഹേണ യദ്ഭൃതമ് ॥ ൩൧ ॥
കുശലേതരപാഥേയോ ഭൂതദ്രോഹേണ യദ്ഭൃതമ് ॥ ൩൧ ॥
ദൈവേനാസാദിതം തസ്യ ശമലം നിരയേ പുമാന് ।
ഭുങ്ക്തേ കുടുമ്ബപോഷസ്യ ഹൃതവിത്ത ഇവാതുരഃ ॥ ൩൨ ॥
ഭുങ്ക്തേ കുടുമ്ബപോഷസ്യ ഹൃതവിത്ത ഇവാതുരഃ ॥ ൩൨ ॥
കേവലേന ഹ്യധര്മേണ കുടുമ്ബഭരണോത്സുകഃ ।
യാതി ജീവോഽന്ധതാമിസ്രം ചരമം തമസഃ പദമ് ॥ ൩൩ ॥
യാതി ജീവോഽന്ധതാമിസ്രം ചരമം തമസഃ പദമ് ॥ ൩൩ ॥
അധസ്താന്നരലോകസ്യ യാവതീര്യാതനാദയഃ ।
ക്രമശഃ സമനുക്രമ്യ പുനരത്രാവ്രജേച്ഛുചിഃ ॥ ൩൪ ॥
ക്രമശഃ സമനുക്രമ്യ പുനരത്രാവ്രജേച്ഛുചിഃ ॥ ൩൪ ॥