কপিল উৱাচ
অথ যো গৃহমেধীযান্ধৰ্মানেৱাৱসন্গৃহে ।
কামমৰ্থং চ ধৰ্মান্স্ৱান্দোগ্ধি ভূযঃ পিপৰ্তি তান্ ॥ ১ ॥
অথ যো গৃহমেধীযান্ধৰ্মানেৱাৱসন্গৃহে ।
কামমৰ্থং চ ধৰ্মান্স্ৱান্দোগ্ধি ভূযঃ পিপৰ্তি তান্ ॥ ১ ॥
স চাপি ভগৱদ্ধৰ্মাত্কামমূঢঃ পৰাঙ্মুখঃ ।
যজতে ক্ৰতুভিৰ্দেৱান্পিতৃংশ্চ শ্ৰদ্ধযান্ৱিতঃ ॥ ২ ॥
যজতে ক্ৰতুভিৰ্দেৱান্পিতৃংশ্চ শ্ৰদ্ধযান্ৱিতঃ ॥ ২ ॥
তচ্ছ্ৰদ্ধযাক্ৰান্তমতিঃ পিতৃদেৱৱ্ৰতঃ পুমান্ ।
গত্ৱা চান্দ্ৰমসং লোকং সোমপাঃ পুনৰেষ্যতি ॥ ৩ ॥
গত্ৱা চান্দ্ৰমসং লোকং সোমপাঃ পুনৰেষ্যতি ॥ ৩ ॥
যদা চাহীন্দ্ৰশয্যাযাং শেতেঽনন্তাসনো হৰিঃ ।
তদা লোকা লযং যান্তি ত এতে গৃহমেধিনাম্ ॥ ৪ ॥
তদা লোকা লযং যান্তি ত এতে গৃহমেধিনাম্ ॥ ৪ ॥
যে স্ৱধৰ্মান্ন দুহ্যন্তি ধীৰাঃ কামাৰ্থহেতৱে ।
নিঃসঙ্গা ন্যস্তকৰ্মাণঃ প্ৰশান্তাঃ শুদ্ধচেতসঃ ॥ ৫ ॥
নিঃসঙ্গা ন্যস্তকৰ্মাণঃ প্ৰশান্তাঃ শুদ্ধচেতসঃ ॥ ৫ ॥
নিৱৃত্তিধৰ্মনিৰতা নিৰ্মমা নিৰহঙ্কৃতাঃ ।
স্ৱধৰ্মাপ্তেন সত্ত্ৱেন পৰিশুদ্ধেন চেতসা ॥ ৬ ॥
স্ৱধৰ্মাপ্তেন সত্ত্ৱেন পৰিশুদ্ধেন চেতসা ॥ ৬ ॥
সূৰ্যদ্ৱাৰেণ তে যান্তি পুৰুষং ৱিশ্ৱতোমুখম্ ।
পৰাৱৰেশং প্ৰকৃতিমস্যোত্পত্ত্যন্তভাৱনম্ ॥ ৭ ॥
পৰাৱৰেশং প্ৰকৃতিমস্যোত্পত্ত্যন্তভাৱনম্ ॥ ৭ ॥
দ্ৱিপৰাৰ্ধাৱসানে যঃ প্ৰলযো ব্ৰহ্মণস্তু তে ।
তাৱদধ্যাসতে লোকং পৰস্য পৰচিন্তকাঃ ॥ ৮ ॥
তাৱদধ্যাসতে লোকং পৰস্য পৰচিন্তকাঃ ॥ ৮ ॥
ক্ষ্মাম্ভোঽনলানিলৱিযন্মনইন্দ্ৰিযাৰ্থ-
ভূতাদিভিঃ পৰিৱৃতং প্ৰতিসঞ্জিহীৰ্ষুঃ ।
অৱ্যাকৃতং ৱিশতি যৰ্হি গুণত্ৰযাত্মা
কালং পৰাখ্যমনুভূয পৰঃ স্ৱযম্ভূঃ ॥ ৯ ॥
ভূতাদিভিঃ পৰিৱৃতং প্ৰতিসঞ্জিহীৰ্ষুঃ ।
অৱ্যাকৃতং ৱিশতি যৰ্হি গুণত্ৰযাত্মা
কালং পৰাখ্যমনুভূয পৰঃ স্ৱযম্ভূঃ ॥ ৯ ॥
এৱং পৰেত্য ভগৱন্তমনুপ্ৰৱিষ্টা
যে যোগিনো জিতমৰুন্মনসো ৱিৰাগাঃ ।
তেনৈৱ সাকমমৃতং পুৰুষং পুৰাণং
ব্ৰহ্ম প্ৰধানমুপযান্ত্যগতাভিমানাঃ ॥ ১০ ॥
যে যোগিনো জিতমৰুন্মনসো ৱিৰাগাঃ ।
তেনৈৱ সাকমমৃতং পুৰুষং পুৰাণং
ব্ৰহ্ম প্ৰধানমুপযান্ত্যগতাভিমানাঃ ॥ ১০ ॥
অথ তং সৰ্ৱভূতানাং হৃত্পদ্মেষু কৃতালযম্ ।
শ্ৰুতানুভাৱং শৰণং ৱ্ৰজ ভাৱেন ভামিনি ॥ ১১ ॥
শ্ৰুতানুভাৱং শৰণং ৱ্ৰজ ভাৱেন ভামিনি ॥ ১১ ॥
আদ্যঃ স্থিৰচৰাণাং যো ৱেদগৰ্ভঃ সহৰ্ষিভিঃ ।
যোগেশ্ৱৰৈঃ কুমাৰাদ্যৈঃ সিদ্ধৈৰ্যোগপ্ৰৱৰ্তকৈঃ ॥ ১২ ॥
যোগেশ্ৱৰৈঃ কুমাৰাদ্যৈঃ সিদ্ধৈৰ্যোগপ্ৰৱৰ্তকৈঃ ॥ ১২ ॥
ভেদদৃষ্টযাভিমানেন নিঃসঙ্গেনাপি কৰ্মণা ।
কৰ্তৃত্ৱাত্সগুণং ব্ৰহ্ম পুৰুষং পুৰুষৰ্ষভম্ ॥ ১৩ ॥
কৰ্তৃত্ৱাত্সগুণং ব্ৰহ্ম পুৰুষং পুৰুষৰ্ষভম্ ॥ ১৩ ॥
স সংসৃত্য পুনঃ কালে কালেনেশ্ৱৰমূৰ্তিনা ।
জাতে গুণৱ্যতিকৰে যথাপূৰ্ৱং প্ৰজাযতে ॥ ১৪ ॥
জাতে গুণৱ্যতিকৰে যথাপূৰ্ৱং প্ৰজাযতে ॥ ১৪ ॥
ঐশ্ৱৰ্যং পাৰমেষ্ঠ্যং চ তেঽপি ধৰ্মৱিনিৰ্মিতম্ ।
নিষেৱ্য পুনৰাযান্তি গুণৱ্যতিকৰে সতি ॥ ১৫ ॥
নিষেৱ্য পুনৰাযান্তি গুণৱ্যতিকৰে সতি ॥ ১৫ ॥
যে ত্ৱিহাসক্তমনসঃ কৰ্মসু শ্ৰদ্ধযান্ৱিতাঃ ।
কুৰ্ৱন্ত্যপ্ৰতিষিদ্ধানি নিত্যান্যপি চ কৃত্স্নশঃ ॥ ১৬ ॥
কুৰ্ৱন্ত্যপ্ৰতিষিদ্ধানি নিত্যান্যপি চ কৃত্স্নশঃ ॥ ১৬ ॥
ৰজসা কুণ্ঠমনসঃ কামাত্মানোঽজিতেন্দ্ৰিযাঃ ।
পিতৃন্ যজন্ত্যনুদিনং গৃহেষ্ৱভিৰতাশযাঃ ॥ ১৭ ॥
পিতৃন্ যজন্ত্যনুদিনং গৃহেষ্ৱভিৰতাশযাঃ ॥ ১৭ ॥
ত্ৰৈৱৰ্গিকাস্তে পুৰুষা ৱিমুখা হৰিমেধসঃ ।
কথাযাং কথনীযোৰুৱিক্ৰমস্য মধুদ্ৱিষঃ ॥ ১৮ ॥
কথাযাং কথনীযোৰুৱিক্ৰমস্য মধুদ্ৱিষঃ ॥ ১৮ ॥
নূনং দৈৱেন ৱিহতা যে চাচ্যুতকথাসুধাম্ ।
হিত্ৱা শৃণ্ৱন্ত্যসদ্গাথাঃ পুৰীষমিৱ ৱিড্ভুজঃ ॥ ১৯ ॥
হিত্ৱা শৃণ্ৱন্ত্যসদ্গাথাঃ পুৰীষমিৱ ৱিড্ভুজঃ ॥ ১৯ ॥
দক্ষিণেন পথাৰ্যম্ণঃ পিতৃলোকং ৱ্ৰজন্তি তে ।
প্ৰজামনু প্ৰজাযন্তে শ্মশানান্তক্ৰিযাকৃতঃ ॥ ২০ ॥
প্ৰজামনু প্ৰজাযন্তে শ্মশানান্তক্ৰিযাকৃতঃ ॥ ২০ ॥
ততস্তে ক্ষীণসুকৃতাঃ পুনৰ্লোকমিমং সতি ।
পতন্তি ৱিৱশা দেৱৈঃ সদ্যো ৱিভ্ৰংশিতোদযাঃ ॥ ২১ ॥
পতন্তি ৱিৱশা দেৱৈঃ সদ্যো ৱিভ্ৰংশিতোদযাঃ ॥ ২১ ॥
তস্মাত্ত্ৱং সৰ্ৱভাৱেন ভজস্ৱ পৰমেষ্ঠিনম্ ।
তদ্গুণাশ্ৰযযা ভক্ত্যা ভজনীযপদাম্বুজম্ ॥ ২২ ॥
তদ্গুণাশ্ৰযযা ভক্ত্যা ভজনীযপদাম্বুজম্ ॥ ২২ ॥
ৱাসুদেৱে ভগৱতি ভক্তিযোগঃ প্ৰযোজিতঃ ।
জনযত্যাশু ৱৈৰাগ্যং জ্ঞানং যদ্ব্ৰহ্মদৰ্শনম্ ॥ ২৩ ॥
জনযত্যাশু ৱৈৰাগ্যং জ্ঞানং যদ্ব্ৰহ্মদৰ্শনম্ ॥ ২৩ ॥
যদাস্য চিত্তমৰ্থেষু সমেষ্ৱিন্দ্ৰিযৱৃত্তিভিঃ ।
ন ৱিগৃহ্ণাতি ৱৈষম্যং প্ৰিযমপ্ৰিযমিত্যুত ॥ ২৪ ॥
ন ৱিগৃহ্ণাতি ৱৈষম্যং প্ৰিযমপ্ৰিযমিত্যুত ॥ ২৪ ॥
স তদৈৱাত্মনাত্মানং নিঃসঙ্গং সমদৰ্শনম্ ।
হেযোপাদেযৰহিতমাৰূঢং পদমীক্ষতে ॥ ২৫ ॥
হেযোপাদেযৰহিতমাৰূঢং পদমীক্ষতে ॥ ২৫ ॥
জ্ঞানমাত্ৰং পৰং ব্ৰহ্ম পৰমাত্মেশ্ৱৰঃ পুমান্ ।
দৃশ্যাদিভিঃ পৃথগ্ভাৱৈৰ্ভগৱানেক ঈযতে ॥ ২৬ ॥
দৃশ্যাদিভিঃ পৃথগ্ভাৱৈৰ্ভগৱানেক ঈযতে ॥ ২৬ ॥
এতাৱানেৱ যোগেন সমগ্ৰেণেহ যোগিনঃ ।
যুজ্যতেঽভিমতো হ্যৰ্থো যদসঙ্গস্তু কৃত্স্নশঃ ॥ ২৭ ॥
যুজ্যতেঽভিমতো হ্যৰ্থো যদসঙ্গস্তু কৃত্স্নশঃ ॥ ২৭ ॥
জ্ঞানমেকং পৰাচীনৈৰিন্দ্ৰিযৈৰ্ব্ৰহ্ম নিৰ্গুণম্ ।
অৱভাত্যৰ্থৰূপেণ ভ্ৰান্ত্যা শব্দাদিধৰ্মিণা ॥ ২৮ ॥
অৱভাত্যৰ্থৰূপেণ ভ্ৰান্ত্যা শব্দাদিধৰ্মিণা ॥ ২৮ ॥
যথা মহানহংৰূপস্ত্ৰিৱৃত্পঞ্চৱিধঃ স্ৱৰাট্ ।
একাদশৱিধস্তস্য ৱপুৰণ্ডং জগদ্যতঃ ॥ ২৯ ॥
একাদশৱিধস্তস্য ৱপুৰণ্ডং জগদ্যতঃ ॥ ২৯ ॥
এতদ্ৱৈ শ্ৰদ্ধযা ভক্ত্যা যোগাভ্যাসেন নিত্যশঃ ।
সমাহিতাত্মা নিঃসঙ্গো ৱিৰক্ত্যা পৰিপশ্যতি ॥ ৩০ ॥
সমাহিতাত্মা নিঃসঙ্গো ৱিৰক্ত্যা পৰিপশ্যতি ॥ ৩০ ॥
ইত্যেতত্কথিতং গুৰ্ৱি জ্ঞানং তদ্ব্ৰহ্ম-দৰ্শনম্ ।
যেনানুবুদ্ধ্যতে তত্ত্ৱং প্ৰকৃতেঃ পুৰুষস্য চ ॥ ৩১ ॥
যেনানুবুদ্ধ্যতে তত্ত্ৱং প্ৰকৃতেঃ পুৰুষস্য চ ॥ ৩১ ॥
জ্ঞানযোগশ্চ মন্নিষ্ঠো নৈৰ্গুণ্যো ভক্তিলক্ষণঃ ।
দ্ৱযোৰপ্যেক এৱাৰ্থো ভগৱচ্ছব্দলক্ষণঃ ॥ ৩২ ॥
দ্ৱযোৰপ্যেক এৱাৰ্থো ভগৱচ্ছব্দলক্ষণঃ ॥ ৩২ ॥
যথেন্দ্ৰিযৈঃ পৃথগ্দ্ৱাৰৈৰৰ্থো বহুগুণাশ্ৰযঃ ।
একো নানেযতে তদ্ৱদ্ভগৱান্শাস্ত্ৰৱৰ্ত্মভিঃ ॥ ৩৩ ॥
একো নানেযতে তদ্ৱদ্ভগৱান্শাস্ত্ৰৱৰ্ত্মভিঃ ॥ ৩৩ ॥
ক্ৰিযযা ক্ৰতুভিৰ্দানৈস্তপঃস্ৱাধ্যাযমৰ্শনৈঃ ।
আত্মেন্দ্ৰিযজযেনাপি সংন্যাসেন চ কৰ্মণাম্ ॥ ৩৪ ॥
আত্মেন্দ্ৰিযজযেনাপি সংন্যাসেন চ কৰ্মণাম্ ॥ ৩৪ ॥
যোগেন ৱিৱিধাঙ্গেন ভক্তিযোগেন চৈৱ হি ।
ধৰ্মেণোভযচিহ্নেন যঃ প্ৰৱৃত্তিনিৱৃত্তিমান্ ॥ ৩৫ ॥
ধৰ্মেণোভযচিহ্নেন যঃ প্ৰৱৃত্তিনিৱৃত্তিমান্ ॥ ৩৫ ॥
আত্মতত্ত্ৱাৱবোধেন ৱৈৰাগ্যেণ দৃঢেন চ ।
ঈযতে ভগৱানেভিঃ সগুণো নিৰ্গুণঃ স্ৱদৃক্ ॥ ৩৬ ॥
ঈযতে ভগৱানেভিঃ সগুণো নিৰ্গুণঃ স্ৱদৃক্ ॥ ৩৬ ॥
প্ৰাৱোচং ভক্তিযোগস্য স্ৱৰূপং তে চতুৰ্ৱিধম্ ।
কালস্য চাৱ্যক্তগতেৰ্যোঽন্তৰ্ধাৱতি জন্তুষু ॥ ৩৭ ॥
কালস্য চাৱ্যক্তগতেৰ্যোঽন্তৰ্ধাৱতি জন্তুষু ॥ ৩৭ ॥
জীৱস্য সংসৃতীৰ্বহ্ৱীৰৱিদ্যাকৰ্মনিৰ্মিতাঃ ।
যাস্ৱঙ্গ প্ৰৱিশন্নাত্মা ন ৱেদ গতিমাত্মনঃ ॥ ৩৮ ॥
যাস্ৱঙ্গ প্ৰৱিশন্নাত্মা ন ৱেদ গতিমাত্মনঃ ॥ ৩৮ ॥
নৈতত্খলাযোপদিশেন্নাৱিনীতায কৰ্হিচিত্ ।
ন স্তব্ধায ন ভিন্নায নৈৱ ধৰ্মধ্ৱজায চ ॥ ৩৯ ॥
ন স্তব্ধায ন ভিন্নায নৈৱ ধৰ্মধ্ৱজায চ ॥ ৩৯ ॥
ন লোলুপাযোপদিশেন্ন গৃহাৰূঢচেতসে ।
নাভক্তায চ মে জাতু ন মদ্ভক্তদ্ৱিষামপি ॥ ৪০ ॥
নাভক্তায চ মে জাতু ন মদ্ভক্তদ্ৱিষামপি ॥ ৪০ ॥
শ্ৰদ্দধানায ভক্তায ৱিনীতাযানসূযৱে ।
ভূতেষু কৃতমৈত্ৰায শুশ্ৰূষাভিৰতায চ ॥ ৪১ ॥
ভূতেষু কৃতমৈত্ৰায শুশ্ৰূষাভিৰতায চ ॥ ৪১ ॥
বহিৰ্জাতৱিৰাগায শান্তচিত্তায দীযতাম্ ।
নিৰ্মত্সৰায শুচযে যস্যাহং প্ৰেযসাং প্ৰিযঃ ॥ ৪২ ॥
নিৰ্মত্সৰায শুচযে যস্যাহং প্ৰেযসাং প্ৰিযঃ ॥ ৪২ ॥
য ইদং শৃণুযাদম্ব শ্ৰদ্ধযা পুৰুষঃ সকৃত্ ।
যো ৱাভিধত্তে মচ্চিত্তঃ স হ্যেতি পদৱীং চ মে ॥ ৪৩ ॥
যো ৱাভিধত্তে মচ্চিত্তঃ স হ্যেতি পদৱীং চ মে ॥ ৪৩ ॥