કપિલ ઉવાચ
અથ યો ગૃહમેધીયાન્ધર્માનેવાવસન્ગૃહે ।
કામમર્થં ચ ધર્માન્સ્વાન્દોગ્ધિ ભૂયઃ પિપર્તિ તાન્ ॥ ૧ ॥
અથ યો ગૃહમેધીયાન્ધર્માનેવાવસન્ગૃહે ।
કામમર્થં ચ ધર્માન્સ્વાન્દોગ્ધિ ભૂયઃ પિપર્તિ તાન્ ॥ ૧ ॥
સ ચાપિ ભગવદ્ધર્માત્કામમૂઢઃ પરાઙ્મુખઃ ।
યજતે ક્રતુભિર્દેવાન્પિતૃંશ્ચ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥ ૨ ॥
યજતે ક્રતુભિર્દેવાન્પિતૃંશ્ચ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥ ૨ ॥
તચ્છ્રદ્ધયાક્રાન્તમતિઃ પિતૃદેવવ્રતઃ પુમાન્ ।
ગત્વા ચાન્દ્રમસં લોકં સોમપાઃ પુનરેષ્યતિ ॥ ૩ ॥
ગત્વા ચાન્દ્રમસં લોકં સોમપાઃ પુનરેષ્યતિ ॥ ૩ ॥
યદા ચાહીન્દ્રશય્યાયાં શેતેઽનન્તાસનો હરિઃ ।
તદા લોકા લયં યાન્તિ ત એતે ગૃહમેધિનામ્ ॥ ૪ ॥
તદા લોકા લયં યાન્તિ ત એતે ગૃહમેધિનામ્ ॥ ૪ ॥
યે સ્વધર્માન્ન દુહ્યન્તિ ધીરાઃ કામાર્થહેતવે ।
નિઃસઙ્ગા ન્યસ્તકર્માણઃ પ્રશાન્તાઃ શુદ્ધચેતસઃ ॥ ૫ ॥
નિઃસઙ્ગા ન્યસ્તકર્માણઃ પ્રશાન્તાઃ શુદ્ધચેતસઃ ॥ ૫ ॥
નિવૃત્તિધર્મનિરતા નિર્મમા નિરહઙ્કૃતાઃ ।
સ્વધર્માપ્તેન સત્ત્વેન પરિશુદ્ધેન ચેતસા ॥ ૬ ॥
સ્વધર્માપ્તેન સત્ત્વેન પરિશુદ્ધેન ચેતસા ॥ ૬ ॥
સૂર્યદ્વારેણ તે યાન્તિ પુરુષં વિશ્વતોમુખમ્ ।
પરાવરેશં પ્રકૃતિમસ્યોત્પત્ત્યન્તભાવનમ્ ॥ ૭ ॥
પરાવરેશં પ્રકૃતિમસ્યોત્પત્ત્યન્તભાવનમ્ ॥ ૭ ॥
દ્વિપરાર્ધાવસાને યઃ પ્રલયો બ્રહ્મણસ્તુ તે ।
તાવદધ્યાસતે લોકં પરસ્ય પરચિન્તકાઃ ॥ ૮ ॥
તાવદધ્યાસતે લોકં પરસ્ય પરચિન્તકાઃ ॥ ૮ ॥
ક્ષ્મામ્ભોઽનલાનિલવિયન્મનઇન્દ્રિયાર્થ-
ભૂતાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રતિસઞ્જિહીર્ષુઃ ।
અવ્યાકૃતં વિશતિ યર્હિ ગુણત્રયાત્મા
કાલં પરાખ્યમનુભૂય પરઃ સ્વયમ્ભૂઃ ॥ ૯ ॥
ભૂતાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રતિસઞ્જિહીર્ષુઃ ।
અવ્યાકૃતં વિશતિ યર્હિ ગુણત્રયાત્મા
કાલં પરાખ્યમનુભૂય પરઃ સ્વયમ્ભૂઃ ॥ ૯ ॥
એવં પરેત્ય ભગવન્તમનુપ્રવિષ્ટા
યે યોગિનો જિતમરુન્મનસો વિરાગાઃ ।
તેનૈવ સાકમમૃતં પુરુષં પુરાણં
બ્રહ્મ પ્રધાનમુપયાન્ત્યગતાભિમાનાઃ ॥ ૧૦ ॥
યે યોગિનો જિતમરુન્મનસો વિરાગાઃ ।
તેનૈવ સાકમમૃતં પુરુષં પુરાણં
બ્રહ્મ પ્રધાનમુપયાન્ત્યગતાભિમાનાઃ ॥ ૧૦ ॥
અથ તં સર્વભૂતાનાં હૃત્પદ્મેષુ કૃતાલયમ્ ।
શ્રુતાનુભાવં શરણં વ્રજ ભાવેન ભામિનિ ॥ ૧૧ ॥
શ્રુતાનુભાવં શરણં વ્રજ ભાવેન ભામિનિ ॥ ૧૧ ॥
આદ્યઃ સ્થિરચરાણાં યો વેદગર્ભઃ સહર્ષિભિઃ ।
યોગેશ્વરૈઃ કુમારાદ્યૈઃ સિદ્ધૈર્યોગપ્રવર્તકૈઃ ॥ ૧૨ ॥
યોગેશ્વરૈઃ કુમારાદ્યૈઃ સિદ્ધૈર્યોગપ્રવર્તકૈઃ ॥ ૧૨ ॥
ભેદદૃષ્ટયાભિમાનેન નિઃસઙ્ગેનાપિ કર્મણા ।
કર્તૃત્વાત્સગુણં બ્રહ્મ પુરુષં પુરુષર્ષભમ્ ॥ ૧૩ ॥
કર્તૃત્વાત્સગુણં બ્રહ્મ પુરુષં પુરુષર્ષભમ્ ॥ ૧૩ ॥
સ સંસૃત્ય પુનઃ કાલે કાલેનેશ્વરમૂર્તિના ।
જાતે ગુણવ્યતિકરે યથાપૂર્વં પ્રજાયતે ॥ ૧૪ ॥
જાતે ગુણવ્યતિકરે યથાપૂર્વં પ્રજાયતે ॥ ૧૪ ॥
ઐશ્વર્યં પારમેષ્ઠ્યં ચ તેઽપિ ધર્મવિનિર્મિતમ્ ।
નિષેવ્ય પુનરાયાન્તિ ગુણવ્યતિકરે સતિ ॥ ૧૫ ॥
નિષેવ્ય પુનરાયાન્તિ ગુણવ્યતિકરે સતિ ॥ ૧૫ ॥
યે ત્વિહાસક્તમનસઃ કર્મસુ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
કુર્વન્ત્યપ્રતિષિદ્ધાનિ નિત્યાન્યપિ ચ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૧૬ ॥
કુર્વન્ત્યપ્રતિષિદ્ધાનિ નિત્યાન્યપિ ચ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૧૬ ॥
રજસા કુણ્ઠમનસઃ કામાત્માનોઽજિતેન્દ્રિયાઃ ।
પિતૃન્ યજન્ત્યનુદિનં ગૃહેષ્વભિરતાશયાઃ ॥ ૧૭ ॥
પિતૃન્ યજન્ત્યનુદિનં ગૃહેષ્વભિરતાશયાઃ ॥ ૧૭ ॥
ત્રૈવર્ગિકાસ્તે પુરુષા વિમુખા હરિમેધસઃ ।
કથાયાં કથનીયોરુવિક્રમસ્ય મધુદ્વિષઃ ॥ ૧૮ ॥
કથાયાં કથનીયોરુવિક્રમસ્ય મધુદ્વિષઃ ॥ ૧૮ ॥
નૂનં દૈવેન વિહતા યે ચાચ્યુતકથાસુધામ્ ।
હિત્વા શૃણ્વન્ત્યસદ્ગાથાઃ પુરીષમિવ વિડ્ભુજઃ ॥ ૧૯ ॥
હિત્વા શૃણ્વન્ત્યસદ્ગાથાઃ પુરીષમિવ વિડ્ભુજઃ ॥ ૧૯ ॥
દક્ષિણેન પથાર્યમ્ણઃ પિતૃલોકં વ્રજન્તિ તે ।
પ્રજામનુ પ્રજાયન્તે શ્મશાનાન્તક્રિયાકૃતઃ ॥ ૨૦ ॥
પ્રજામનુ પ્રજાયન્તે શ્મશાનાન્તક્રિયાકૃતઃ ॥ ૨૦ ॥
તતસ્તે ક્ષીણસુકૃતાઃ પુનર્લોકમિમં સતિ ।
પતન્તિ વિવશા દેવૈઃ સદ્યો વિભ્રંશિતોદયાઃ ॥ ૨૧ ॥
પતન્તિ વિવશા દેવૈઃ સદ્યો વિભ્રંશિતોદયાઃ ॥ ૨૧ ॥
તસ્માત્ત્વં સર્વભાવેન ભજસ્વ પરમેષ્ઠિનમ્ ।
તદ્ગુણાશ્રયયા ભક્ત્યા ભજનીયપદામ્બુજમ્ ॥ ૨૨ ॥
તદ્ગુણાશ્રયયા ભક્ત્યા ભજનીયપદામ્બુજમ્ ॥ ૨૨ ॥
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગઃ પ્રયોજિતઃ ।
જનયત્યાશુ વૈરાગ્યં જ્ઞાનં યદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ ॥ ૨૩ ॥
જનયત્યાશુ વૈરાગ્યં જ્ઞાનં યદ્બ્રહ્મદર્શનમ્ ॥ ૨૩ ॥
યદાસ્ય ચિત્તમર્થેષુ સમેષ્વિન્દ્રિયવૃત્તિભિઃ ।
ન વિગૃહ્ણાતિ વૈષમ્યં પ્રિયમપ્રિયમિત્યુત ॥ ૨૪ ॥
ન વિગૃહ્ણાતિ વૈષમ્યં પ્રિયમપ્રિયમિત્યુત ॥ ૨૪ ॥
સ તદૈવાત્મનાત્માનં નિઃસઙ્ગં સમદર્શનમ્ ।
હેયોપાદેયરહિતમારૂઢં પદમીક્ષતે ॥ ૨૫ ॥
હેયોપાદેયરહિતમારૂઢં પદમીક્ષતે ॥ ૨૫ ॥
જ્ઞાનમાત્રં પરં બ્રહ્મ પરમાત્મેશ્વરઃ પુમાન્ ।
દૃશ્યાદિભિઃ પૃથગ્ભાવૈર્ભગવાનેક ઈયતે ॥ ૨૬ ॥
દૃશ્યાદિભિઃ પૃથગ્ભાવૈર્ભગવાનેક ઈયતે ॥ ૨૬ ॥
એતાવાનેવ યોગેન સમગ્રેણેહ યોગિનઃ ।
યુજ્યતેઽભિમતો હ્યર્થો યદસઙ્ગસ્તુ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૨૭ ॥
યુજ્યતેઽભિમતો હ્યર્થો યદસઙ્ગસ્તુ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૨૭ ॥
જ્ઞાનમેકં પરાચીનૈરિન્દ્રિયૈર્બ્રહ્મ નિર્ગુણમ્ ।
અવભાત્યર્થરૂપેણ ભ્રાન્ત્યા શબ્દાદિધર્મિણા ॥ ૨૮ ॥
અવભાત્યર્થરૂપેણ ભ્રાન્ત્યા શબ્દાદિધર્મિણા ॥ ૨૮ ॥
યથા મહાનહંરૂપસ્ત્રિવૃત્પઞ્ચવિધઃ સ્વરાટ્ ।
એકાદશવિધસ્તસ્ય વપુરણ્ડં જગદ્યતઃ ॥ ૨૯ ॥
એકાદશવિધસ્તસ્ય વપુરણ્ડં જગદ્યતઃ ॥ ૨૯ ॥
એતદ્વૈ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા યોગાભ્યાસેન નિત્યશઃ ।
સમાહિતાત્મા નિઃસઙ્ગો વિરક્ત્યા પરિપશ્યતિ ॥ ૩૦ ॥
સમાહિતાત્મા નિઃસઙ્ગો વિરક્ત્યા પરિપશ્યતિ ॥ ૩૦ ॥
ઇત્યેતત્કથિતં ગુર્વિ જ્ઞાનં તદ્બ્રહ્મ-દર્શનમ્ ।
યેનાનુબુદ્ધ્યતે તત્ત્વં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ॥ ૩૧ ॥
યેનાનુબુદ્ધ્યતે તત્ત્વં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ॥ ૩૧ ॥
જ્ઞાનયોગશ્ચ મન્નિષ્ઠો નૈર્ગુણ્યો ભક્તિલક્ષણઃ ।
દ્વયોરપ્યેક એવાર્થો ભગવચ્છબ્દલક્ષણઃ ॥ ૩૨ ॥
દ્વયોરપ્યેક એવાર્થો ભગવચ્છબ્દલક્ષણઃ ॥ ૩૨ ॥
યથેન્દ્રિયૈઃ પૃથગ્દ્વારૈરર્થો બહુગુણાશ્રયઃ ।
એકો નાનેયતે તદ્વદ્ભગવાન્શાસ્ત્રવર્ત્મભિઃ ॥ ૩૩ ॥
એકો નાનેયતે તદ્વદ્ભગવાન્શાસ્ત્રવર્ત્મભિઃ ॥ ૩૩ ॥
ક્રિયયા ક્રતુભિર્દાનૈસ્તપઃસ્વાધ્યાયમર્શનૈઃ ।
આત્મેન્દ્રિયજયેનાપિ સંન્યાસેન ચ કર્મણામ્ ॥ ૩૪ ॥
આત્મેન્દ્રિયજયેનાપિ સંન્યાસેન ચ કર્મણામ્ ॥ ૩૪ ॥
યોગેન વિવિધાઙ્ગેન ભક્તિયોગેન ચૈવ હિ ।
ધર્મેણોભયચિહ્નેન યઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાન્ ॥ ૩૫ ॥
ધર્મેણોભયચિહ્નેન યઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાન્ ॥ ૩૫ ॥
આત્મતત્ત્વાવબોધેન વૈરાગ્યેણ દૃઢેન ચ ।
ઈયતે ભગવાનેભિઃ સગુણો નિર્ગુણઃ સ્વદૃક્ ॥ ૩૬ ॥
ઈયતે ભગવાનેભિઃ સગુણો નિર્ગુણઃ સ્વદૃક્ ॥ ૩૬ ॥
પ્રાવોચં ભક્તિયોગસ્ય સ્વરૂપં તે ચતુર્વિધમ્ ।
કાલસ્ય ચાવ્યક્તગતેર્યોઽન્તર્ધાવતિ જન્તુષુ ॥ ૩૭ ॥
કાલસ્ય ચાવ્યક્તગતેર્યોઽન્તર્ધાવતિ જન્તુષુ ॥ ૩૭ ॥
જીવસ્ય સંસૃતીર્બહ્વીરવિદ્યાકર્મનિર્મિતાઃ ।
યાસ્વઙ્ગ પ્રવિશન્નાત્મા ન વેદ ગતિમાત્મનઃ ॥ ૩૮ ॥
યાસ્વઙ્ગ પ્રવિશન્નાત્મા ન વેદ ગતિમાત્મનઃ ॥ ૩૮ ॥
નૈતત્ખલાયોપદિશેન્નાવિનીતાય કર્હિચિત્ ।
ન સ્તબ્ધાય ન ભિન્નાય નૈવ ધર્મધ્વજાય ચ ॥ ૩૯ ॥
ન સ્તબ્ધાય ન ભિન્નાય નૈવ ધર્મધ્વજાય ચ ॥ ૩૯ ॥
ન લોલુપાયોપદિશેન્ન ગૃહારૂઢચેતસે ।
નાભક્તાય ચ મે જાતુ ન મદ્ભક્તદ્વિષામપિ ॥ ૪૦ ॥
નાભક્તાય ચ મે જાતુ ન મદ્ભક્તદ્વિષામપિ ॥ ૪૦ ॥
શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય વિનીતાયાનસૂયવે ।
ભૂતેષુ કૃતમૈત્રાય શુશ્રૂષાભિરતાય ચ ॥ ૪૧ ॥
ભૂતેષુ કૃતમૈત્રાય શુશ્રૂષાભિરતાય ચ ॥ ૪૧ ॥
બહિર્જાતવિરાગાય શાન્તચિત્તાય દીયતામ્ ।
નિર્મત્સરાય શુચયે યસ્યાહં પ્રેયસાં પ્રિયઃ ॥ ૪૨ ॥
નિર્મત્સરાય શુચયે યસ્યાહં પ્રેયસાં પ્રિયઃ ॥ ૪૨ ॥
ય ઇદં શૃણુયાદમ્બ શ્રદ્ધયા પુરુષઃ સકૃત્ ।
યો વાભિધત્તે મચ્ચિત્તઃ સ હ્યેતિ પદવીં ચ મે ॥ ૪૩ ॥
યો વાભિધત્તે મચ્ચિત્તઃ સ હ્યેતિ પદવીં ચ મે ॥ ૪૩ ॥